Ի՞նչ պետք է անի Արցախի ղեկավարությունը սեպտեմբերի 2-ից հետո
- 15:01 01.09.2026
«Արցախի տեղեկատվական կենտրոնը» հայտարարել է Արցախի անկախության օրվա առթիվ սեպտեմբերի 2-ին կայանալիք միջոցառումների մասին՝ ընդգծելով, որ դրանք նպատակ ունեն վերահաստատել «մեր ինքնության իրավունքը»։
Ի՞նչ է արցախցիների ինքնությունն այսօր։ Արդյո՞ք այն չափվում է միայն բարբառով, մշակութային միջոցառումներով և կոլեկտիվ սոցիալական և իրավական որոշումներով, թե՞ կա ինչ-որ ընդհանուր բան բոլոր արցախցիների համար, որը պահպանվել է՝ չնայած Արցախի ֆիզիկական կորստին։
1988 թվականի շարժումը սկսվել է «Միացում» գաղափարով՝ Խորհրդային Ադրբեջանի սահմաններում հայտնված արցախցիների ցանկությամբ՝ մնալ հայ՝ խոսել հայերեն որպես իրենց պաշտոնական լեզու, ներգրավված լինել հայկական մշակույթի, ազգային իրավունքների և քաղաքական որոշումների մեծ աշխարհում։ Արցախցիները ցույց տվեցին իրենց ինքնության իրավունքի ձգտումը ոչ միայն խոսքերով, այլև մարտադաշտում։
1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ինքնության այս ձգտումը իրականացավ Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման ակտով։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Արցախը հռչակեց անկախություն Ադրբեջանի ԽՍՀ-ից՝ արդեն վերամիավորված լինելով Հայաստանի հետ, ինչը չէր հակասում ինքնության իրավունքի իրականացման սկզբնական նպատակին։
Հաջորդ 30 տարիների ընթացքում Արցախի ժողովուրդը և ամբողջ հայ ազգը ստիպված էին անցնել դժվարին և բարդ ճանապարհ։ Արցախի ժողովուրդը հաձողությամբ դարձավ հայկական իրավական, տնտեսական և քաղաքական համայնքի մաս՝ ինտեգրվելով Հայաստանի հետ քաղաքացիության, դրամի, կրթության և այլ համակարգերի առումով։
2020 թվականի պատերազմը չփոխեց այս իրավիճակը. օկուպացված Հադրութից և Շուշիից Հայաստան ժամանած արցախցիներին Երևանում փախստականի կարգավիճակ տրամադրելը մերժեցին, պնդելով, որ նրանք ՀՀ քաղաքացիներ են: Հայաստանի պարտավորությունները Արցախի նկատմամբ նույնպես մնացին անփոփոխ։
2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախի լիակատար օկուպացիայից և բնակչության տեղահանությունից հետո Հայաստանի կառավարությունը փոխեց իր քաղաքականությունը՝ սկսելով արցախցիների դեզինտեգրացիան Հայաստանից. նրանք «զրկվեցին» Հայաստանի քաղաքացիությունից, կտրվեցին հայկական իրավական և սոցիալական տարածքից և կանգնեցին նոր “ինտեգրման” և «ինքնության պահպանման» դժվարին ճանապարհի առջև։
2023 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Արցախի այն ժամանակվա նախագահ Սամվել Շահրամանյանը ստորագրեց հրամանագիր՝ «լուծարելով» Արցախի Հանրապետությունը: Այս հրամանագիրը վերադարձրեց Արցախյան հարցը իր մեկնարկային կետին՝ Միացումին: Ըստ երևույթին, սա անընդունելի «շրջադարձ» էր, և մի քանի ամիս անց Սամվել Շահրամանյանը «չեղյալ» հայտարարեց իր սեփական հրամանագիրը։ Այսպիսով, «կոնսենսուսի» ձևավորվեց Արցախի Հանրապետության, նրա պետական մարմինների, ատրիբուտների և նույնիսկ նրա տարածքի՝ Ներկայացուցչության շենքի ձևական պահպանելու վերաբերյալ։
Վերջին երեք տարիների ընթացքում Արցախի ղեկավարությունը փորձել է խուսափել Միացումի մասին հիշատակելուց և ջանասիրաբար խաղացել է «անկախ» պետության դեր, չնայած միակ տրամաբանական լուծումը կլիներ Միացումին վերադառնալը։
Չնայած Հայաստանի ղեկավարությունը վերջին երեք տարիների ընթացքում հայտարարել է «պետության մեջ պետության» անթույլատրելիության և Արցախի ղեկավարության գոյության «վտանգի» մասին, և չնայած դեռևս հրաժարվում է հրապարակային շփումներից Արցախի ղեկավարության հետ, այն գաղտնի խրախուսում է «անջատողականությունը» և արցախցի ժողովրդի դեզինտեգրացիան՝ որպեսզի չկատարի Միացումն ապահովելու իր սահմանադրական պարտավորությունները։
Սա ստեղծում է տարօրինակ իրավիճակ. իրավական առումով Արցախը Հայաստան է, Միացումի մասին որոշումը մնում է ուժի մեջ, իսկ արցախցիները՝ Հայաստանի քաղաքացիներ։ Մյուս կողմից, գոյություն ունեն Արցախի խորհրդարանն ու կառավարությունը, որոնք լիովին զուրկ են որևէ գործառույթից, և ո՛չ Հայաստանի կառավարությունը, ո՛չ էլ Արցախի ղեկավարությունը չեն զբաղվում արցախցիների իրավունքներով։
Մեկ տարուց ավելի է, ինչ արցախցիները նախագահ չունեն, իսկ այս տարվա հունիսից ի վեր նրանք նույնիսկ խորհրդարանի խոսնակ չունեն։ Արցախի նախագահի պաշտոնի համար առաջադրվել են մի քանի թեկնածուներ՝ Անաստաս Իսրայելյանը, ինչպես նաև Խաչենի իշխանների ժառանգ Ստեփան Հասան-Ջալալյանը։
Նրանք, ովքեր կողմ են Արցախի կառավարման մարմինների պահպանմանը, պնդում են, որ դրանք կարող են դառնալ արդյունավետ գործիք՝ Արցախի ժողովրդի անօտարելի իրավունքները պահպանելու և խթանելու իրենց հողի, սեփականության, ժառանգության և ազգային հարստության նկատմամբ: Նրանց հակառակորդները պնդում են, որ Սահմանադրության համաձայն՝ Հայաստանը պետք է պատասխանատու լինի այդ իրավունքների խթանման համար։
Ինչպես Step1.am-ին տված հարցազրույցում նշել է Ֆրանսիայում Արցախի ներկայացուցիչ Հովհաննես Գևորգյանը, նա այժմ Փարիզում ներկայացնում է ոչ թե Արցախի Հանրապետության, այլ Արցախի ժողովրդին: Սա չափազանց կարևոր կետ է: Արցախի ղեկավարությունը նույնպես պետք է փոխի իր գործառույթները և ներկայացնի Արցախի ժողովրդի կոլեկտիվ իրավունքներն ու շահերը, որոնք չունեն գործունակ ներկայացուցչական մարմիններ. արցախցինրի մեծ մասը զրկված է քաղաքացիությունից և ընտրական իրավունքից Հայաստանում, իսկ Արցախի իշխանությունները երեք տարի անգործության են մատնված։
Սեպտեմբերի 2-ը լավ հնարավորություն է նրանց համար, ովքեր իրենց համարում են Արցախի ղեկավարություն, վերանայելու իրենց դիրքորոշումը, ճանաչելու ժողովրդի առջև իրենց պատասխանատվության չափը, հաղթահարելու մանր ներքին հակասությունները և լրտեսական մոլուցքը և մշակելու ընդհանուր ծրագիր՝ Արցախի ժողովրդի իրավունքների պաշտպանության համար։
Նաիրա Հայրումյան