Նամակ СОР-17 մասնակիցներին․ Արցախի բնիկ բնակչությունը անհանգիստ է

Հարգելի մասնակից ՛ COP17-ի, որը տեղի կունենա Երևանում, 2026 թվականի հոկտեմբերի 19-30-ին

Դուք պատրաստվում եք գալ մի երկիր, որտեղ 2023 թվականի սեպտեմբերից ի վեր ավելի քան 120,000 հայ ապաստան է գտել՝ բռնի կերպով տեղահանվելով Արցախից (Լեռնային Ղարաբաղ)՝ ադրբեջանական ագրեսիայի հետևանքով։ Հազարամյակներ շարունակ Ղարաբաղում ապրելուց հետո հայերը ստիպված էին լքել ոչ միայն իրենց տները, մշակութային հուշարձանները և պաշտամունքի վայրերը, այլև այն էկոլոգիական միջավայրը, որի անբաժանելի մաս էին կազմում, զգուշորեն օգտագործում էին և փայփայում հազարամյակներ շարունակ։ Այս միջավայրը սպառնալիքի տակ է տեղահանությունից հետո՝ էկոհամակարգի և դրա բնիկ բնակիչների միջև դարավոր մշակույթի և հաղորդակցության պրակտիկայի խաթարման պատճառով։

Էկոլոգիական խնդիրները կարևոր դեր են խաղում հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ։ 2016 թվականի ապրիլի 4-ին, Ադրբեջանը հարձակվեց Արցախի վրա, պատրվակ ընդունելով կեղծ պնդումը, որ իբրև հայկական զինված ուժերը Սարգսանգի ջրերից զրկել են Ադրբեջանի սահմանամերձ շրջանների բնակիչներին։

2020 թվականի Արցախյան պատերազմի ժամանակ կիրառվեցին ֆոսֆորային ռումբեր, որոնք անդառնալի վնաս հասցրին Արցախի անտառներին։ Օկուպացված Արցախում ներկայումս շարունակվող ճանապարհաշինարարությունը և անվերահսկելի շինարարությունը՝ առանց «օտար» միջավայրի խնամելու և ավանդույթները պահպանելու, արդեն հանգեցրել են Արցախի էկոլոգիական լանդշաֆտի և մեղմ կլիմայի փոփոխությունների՝ առաջացնելով անսովոր տեղումներ և բնական աղետներ։

2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ադրբեջանը, ռուս խաղաղապահների աջակցությամբ, շրջափակեց Լաչինի միջանցքը՝ կրկին օգտագործելով բնապահպանական դրդապատճառներ՝ «փրկել» ենթադրաբար Ադրբեջանին պատկանող ոսկու հանքերը։ «Բնապահպանական» պահանջների քողի տակ Ադրբեջանը սովի դատապարտեց 120,000 մարդու և այժմ անխնա շահագործում է Ղարաբաղում գտնվող մետաղական հանքերը՝ անդառնալի վնաս հասցնելով շրջակա միջավայրին։

Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների հարցը հատկապես կարևոր է ՄԱԿ-ի COP17 համաժողովի լույսի ներքո, որը տեղի կունենա Երևանում: Հայաստանի քաղաքացիական հասարակությունը պահանջում է Արցախի ժողովրդի շրջակա միջավայրի իրավունքների պաշտպանություն՝ որպես բնիկ ժողովուրդների անօտարելի իրավունք՝ հոգ տանել իրենց բնակավայրի շրջակա միջավայրի մասին:

Պետք է նշել, որ Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիայի  շրջանակներում բնիկ ժողովուրդների և տեղական համայնքների (ՏՏՀՀ) դերը հստակորեն ամրագրված է 8(j) հոդվածում, որը պահանջում է, որ պետությունները հարգեն, պահպանեն և հնարավորինս խթանեն բնիկ ժողովուրդների և տեղական համայնքների գիտելիքները, նորարարությունները և ավանդական սովորույթները, որոնք վերաբերում են կենսաբանական բազմազանության պահպանմանը և կայուն օգտագործմանը, և օգտագործեն դրանք գիտելիքների կրողների համաձայնությամբ և ներգրավվածությամբ։

Արցախահայերն ունեն բնական իրավունք (և բնական պարտականություն) պահպանելու իրենց նախկին հայրենիքի մշակութային ժառանգությունը, բնական էկոհամակարգերը, հողերը, ջրային ռեսուրսները և դրանց հետ կապված ավանդական գիտելիքներն ու սովորույթները։

Տեղի է ունեցել վտանգավոր խզում ավանդական էկոլոգիական և գյուղատնտեսական գիտելիքներ կրող համայնքի և նրա բնական միջավայրի միջև։

Ըստ էության, սա ներկայացնում է կենսամշակութային բազմազանության կորուստ։ Ավանդական գյուղատնտեսությունը, ջրամատակարարման համակարգերը, անտառները, արոտավայրերը, սրբավայրերը և գյուղական բնակավայրերի հետ կապված մշակութային սովորույթները միասին կազմում են յուրահատուկ կենսամշակութային համակարգ, որը Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիայի օրակարգի հարցերից մեկն է։

Մենք կոչ ենք անում ձեզ քննարկել Լեռնային Ղարաբաղում բնական կենսաբազմազանության վերականգնման անհրաժեշտությունը ոչ միայն բնիկ ժողովրդի՝ իրենց հայրենիք՝ մշակութային և էկոլոգիական միջավայր վերադառնալու իրավունքի համատեքստում, այլև վտանգված տեղական էկոհամակարգը պաշտպանելու համար, որը կորցրել է բնիկների հետ փոխազդեցության ավանդական սովորույթները՝ որպես իր կենսաբազմազանության մաս։

Դարեր շարունակ էկոլոգիական կայունության կղզյակ հանդիսացող Ղարաբաղի էկոհամակարգի անխոհեմ փոփոխությունը կարող է անդառնալի վնաս հասցնել ամբողջ տարածաշրջանին և համաշխարհային համակարգին որպես ամբողջության։

“ՄեդիաՍտեփ” ՀԿ

Նաիրա Հայրումյան

Արցախի հայերի իրավունքների աջակցման “Կռունկ” ՀԿ 

Մարիամ Ավագյան