Մասնավոր կառուցապատողները կարող են արցախցիների համար այլընտրանք դառնալ․ օրինակներ

Արցախից բռնի տեղահանված ընտանիքների բնակարանային խնդիրը շարունակում է մնալ Հայաստանի սոցիալական ամենահրատապ հարցերից մեկը։ Պետության կողմից տրամադրվող բնակարանային հավաստագրերով սահմանված գումարը հաճախ չի համապատասխանում անշարժ գույքի իրական շուկայական գներին, ինչի հետևանքով շատ ընտանիքներ ստիպված են լինում լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ փնտրել կամ վարկեր վերցնել՝ բնակարան ձեռք բերելու համար։ Խնդիրը հատկապես սուր է փոքր ընտանիքների՝ մեկ, երկու կամ երեք անձից բաղկացած տնային տնտեսությունների համար, որոնց ֆինանսական հնարավորությունները հաճախ սահմանափակ են, իսկ լրացուցիչ հիփոթեքային վարկը կարող է տարիներով ծանր բեռ դառնալ։

Հրապարակված տվյալների համաձայն՝ բնակարանային հավաստագիր ստացած 8643 ընտանիքից այն իրացնել է հաջողվել 4991-ին։ Այս թվերը ցույց են տալիս, որ ծրագրի շահառուների զգալի մասը դեռևս չի կարողացել լուծել իր ամենակարևոր խնդիրը՝ սեփական տանիք ունենալը։

Ազգային ժողովում արցախցի ակտիվիստների մասնակցությամբ քննարկումների ընթացքում բարձրացվել են մի շարք կարևոր առաջարկներ՝ բնակարանային հավաստագրերի գումարի վերանայում և ինդեքսավորում՝ հաշվի առնելով անշարժ գույքի գների աճը, փոքր ընտանիքների համար աջակցության նվազագույն շեմի սահմանում, մոդուլային տների կառուցման հնարավորության ընդլայնում, ինչպես նաև սոցիալական բնակֆոնդի ստեղծում՝ հետագայում բնակարանները սեփականության իրավունքով ձեռք բերելու հնարավորությամբ։

Աշխատանքի և բարեկեցության նախարար Արսեն Թորոսյանը, անդրադառնալով առաջարկներին, մտահոգություն է հայտնել փոքր ընտանիքների համար աջակցության չափի պարզ բարձրացման հնարավոր չարաշահումների վերաբերյալ։ Նրա խոսքով՝ նման մոտեցումը կարող է խրախուսել ընտանիքների արհեստական բաժանումը՝ ավելի մեծ աջակցություն ստանալու նպատակով։ Մոդուլային տների հարցում ևս առկա են ֆինանսական և իրավական խնդիրներ, մասնավորապես՝ հողամասերի, շինարարության թույլտվությունների և սեփականության գրանցման հետ կապված։

Հոկտեմբերի վերջին նախարարի ներկայացրած փոփոխությունների թվում էին հավաստագրերի օգտագործման ժամկետների երկարաձգման և լրացուցիչ հիփոթեքային վարկի մարման նպատակով հավաստագրի մնացորդն օգտագործելու հնարավորության հարցերը։ Այս քայլերը կարող են որոշակիորեն հեշտացնել շահառուների վիճակը, սակայն չեն լուծում հիմնական խնդիրը՝ պետական աջակցության չափի և բնակարանների իրական շուկայական արժեքի միջև առկա տարբերությունը։

Այս պայմաններում մասնավոր կառուցապատողների առաջարկները կարող են դառնալ այլընտրանքային լուծում։ Սակայն կարևոր է գնահատել ոչ միայն գովազդվող գինը, այլև բնակարանի վերջնական արժեքը, վճարման պայմանները, շինարարության ժամկետները և իրավական երաշխիքները։

Project Manager Housing-ի «Արցախյան կյանք» ծրագիրն առաջարկում է անհատական տների կառուցում Աշտարակում և Մասիսում, ինչպես նաև նախատեսում է շինարարություն Աբովյանում։ Ընկերության ներկայացրած պայմանների համաձայն՝ երեք և ավելի անձից բաղկացած ընտանիքները կարող են տուն ձեռք բերել պետական հավաստագրի գումարի սահմաններում՝ առանց լրացուցիչ ներդրման։ Այս առաջարկը կարևոր է այն ընտանիքների համար, որոնք նախընտրում են առանձնատունը բնակարանի փոխարեն։ Միևնույն ժամանակ փոքր ընտանիքների համար ծրագրի հասանելիությունը սահմանափակ է, իսկ յուրաքանչյուր նախագծի թույլտվությունները, հողամասի կարգավիճակը և պայմանագրային երաշխիքները պետք է ստուգվեն առանձին։

«Խաչատրյան Շին» ընկերությունն առաջարկում է ընտանիքի ֆինանսական հնարավորություններին համապատասխան անհատական տների կառուցում։ Որպես օրինակ ներկայացվել է մոտ 70 քմ մակերեսով տուն՝ շուրջ 200 քմ հողամասի վրա, մոտ 23 միլիոն դրամ ընդհանուր արժեքով։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս տունը հարմարեցնել ընտանիքի կարիքներին և ֆինանսական հնարավորություններին, սակայն հավաստագրի գումարը չբավարարելու դեպքում անհրաժեշտ է գտնել լրացուցիչ ֆինանսավորման աղբյուր։

«Աշտարակյան աշտարակներ» նախագծում առաջարկվում են տարբեր մակերեսներով բնակարաններ, այդ թվում՝ 38 քմ-ից սկսվող տարբերակներ։ Հրապարակված տվյալներով՝ մեկ քառակուսի մետրի մեկնարկային գինը 450 հազար դրամ է։ Նախատեսված են պետական հավաստագրի օգտագործման և փուլային վճարման հնարավորություններ։ Փոքր մակերեսով բնակարանները կարող են ավելի իրատեսական ընտրություն լինել փոքր ընտանիքների համար, սակայն դրանց արժեքը նույնպես կարող է գերազանցել պետական հավաստագրով հասանելի գումարը։ Նախագծի ավարտի հայտարարված ժամկետը 2027 թվականի դեկտեմբերն է։

Երևանի մերձակայքում՝ Դարակերտ համայնքում գտնվող Darakert Residence բնակելի նախագիծը ևս կարող է հետաքրքիր տարբերակ լինել մատչելի բնակարան փնտրող արցախցիների համար։ Ներկայացված տեղեկությունների համաձայն՝ մեկ քառակուսի մետրի արժեքը կազմում է մոտ 330-360 հազար դրամ։ Երևանի կենտրոնի համեմատ ավելի մատչելի գինը կարող է հնարավորություն տալ փոքր ընտանիքներին դիտարկել սեփական բնակարան ձեռք բերելու տարբերակը՝ ավելի սահմանափակ ֆինանսական միջոցներով։

Ծրագրի առավելություններից նշվում են ձեռքբերման հասանելի պայմանները և եկամտային հարկի վերադարձի մեխանիզմից օգտվելու հնարավորությունը՝ համապատասխան իրավական պայմանների առկայության դեպքում։ Մինչև պայմանագիր կնքելը կարևոր է ճշտել կանխավճարի չափը, վճարումների ժամանակացույցը, բնակարանի վերջնական արժեքը, շինարարության ավարտի ժամկետները և պետական հավաստագրի կիրառման հնարավորությունը։ Եկամտային հարկի վերադարձի հնարավորությունը նույնպես պետք է գնահատել անհատապես՝ հաշվի առնելով գործող իրավական պահանջները։

Այս նախագծերը ցույց են տալիս, որ բնակարանային խնդրի լուծման համար հնարավոր է դիտարկել տարբեր ձևաչափեր՝ փոքր բնակարաններից մինչև անհատական տներ։ Սակայն մատչելի գինը միայն առաջին քայլն է։ Ընտանիքի համար կարևոր են նաև տրանսպորտային հասանելիությունը, աշխատանքի հնարավորությունները, դպրոցներն ու մանկապարտեզները, բժշկական ծառայությունները, կոմունալ ենթակառուցվածքները և բնակարանի իրավական կարգավիճակը։

Փոքր ընտանիքների համար անհրաժեշտ է մշակել աջակցության առանձին և ճկուն մեխանիզմ, որը հաշվի կառնի ոչ միայն ընտանիքի անդամների թիվը, այլև եկամուտը, բնակարանային իրական կարիքը և հիփոթեքային վարկ ստանալու հնարավորությունը։ Միաժամանակ պետությունը կարող է զարգացնել սոցիալական բնակարանների վարձակալության և հետագայում դրանք սեփականության իրավունքով ձեռք բերելու ծրագրերը։

Կարևոր է նաև ապահովել մասնավոր կառուցապատողների առաջարկների թափանցիկությունը՝ հրապարակելով բնակարանների ամբողջական գինը, հավաստագրի կիրառման պայմանները, շինարարության ժամկետներն ու պայմանագրային երաշխիքները։ Այդ դեպքում ընտանիքները կկարողանան գնահատել ոչ միայն բնակարանի գինը, այլև դրա ձեռքբերման իրական հասանելիությունը։

Բնակարանային ծրագրի հաջողությունը պետք է գնահատել ոչ թե տրամադրված հավաստագրերի թվով, այլ այն ընտանիքների քանակով, որոնք իրականում կարողացել են բնակարան ձեռք բերել և պահպանել այն՝ առանց իրենց ֆինանսական հնարավորությունները գերազանցող պարտքերի։ Արցախցիների համար սեփական տունը պարզապես անշարժ գույք չէ․ այն անվտանգության, կայունության և նոր կյանք սկսելու հնարավորության հիմքն է։

Արսեն Աղաջանյան