Դատախազությունը բողոքարկել է դատարանի այն որոշումները, որոնք վերաբերում էին արցախցիների դեմ ատելության խոսքի դեպքերով քրեական վարույթ նախաձեռնելու անհրաժեշտությանը։ Այս մասին գրում է փաստաբան Ռոման Երիցյանը:
«Ըստ դատախազության՝ նման ատելության դրսևորումները թույատրելի ու նորմալ երևույթներ են, իսկ դրա առթիվ վարույթ նախաձեռնելը խախտում է քաղաքացիների խոսքի ազատության իրավունքը»,- գրել է նա։
Եվրոպացի և այլ առաջնորդներ, որոնք ոգևորությամբ ողջունեցին Հայաստանից Արցախի, իսկ այժմ նաև Հայաստանի հարավի բռնակցումը, փորձում են ձևացնել, թե դեմ են Ուկրաինայի փաստացի բաժանմանը։
Ուկրաինայի ապագայի վերաբերյալ բանակցությունները չեն կարող վարվել առանց նրա մասնակցության, և մինչև հրադադարը Ռուսաստանին տարածքային զիջումները որպես խաղաղության պայման անհնար են։ Եվրոպական երկրների առաջնորդները նման համատեղ հայտարարություն արեցին շաբաթ օրը Ուկրաինայի ղեկավարության հետ բանակցություններից և խորհրդակցություններից հետո։
Սա պատասխան է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին, որը նախատեսում է օգոստոսի 15-ին ԱՄՆ-ում հանդիպել Վլադիմիր Պուտինի հետ՝ Ուկրաինայում պատերազմը դադարեցնելու հեռանկարները քննարկելու համար։ Դրա համար Մոսկվան և Կիևը պետք է «տարածքների փոխանակում» անցկացնեն, ասել էր Թրամփը նախորդ օրը։
«Իմաստալից բանակցություններ կարող են տեղի ունենալ միայն հրադադարի կամ ռազմական գործողությունների կրճատման պայմաններում», «խաղաղության ուղին չի կարող որոշվել առանց Ուկրաինայի մասնակցության» և «միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների ուժով փոփոխությունը անհնար է», – նշել են կոմյունիկեի հեղինակները։
Յա, իրո՞ք՛, հենց նոր դուք բոլորդ միաձայն ողջունեցիք «Հայրենիքի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության հռչակագիրը», որը հաստատում է, որ «միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների ուժով փոփոխությունը» ոչ միայն հնարավոր է, այլև տարածք զավթելու միակ և խրախուսվող միջոցն է։ Ինչո՞ւ այն, ինչ հնարավոր է Հայաստանի հետ, անհնար է Ուկրաինայի կամ որևէ այլ եվրոպական երկրի հետ։
Ռուսաստանն ու Թուրքիան գործում են լիակատար համաձայնությամբ Եվրասիան բաժանելու հարցում, Մոսկվան նույնիսկ ախ չարեց, երբ ԱՄՆ-ն վերցրեց Հայաստանի հարավը և տվեց Թուրքիային։ Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ ստացավ Ռուսաստանը դրա դիմաց։ Ոչ միայն Թուրքիայի, Իսրայելի և ԱՄՆ-ի համաձայնությունը՝ Ղրիմը և Դոնբասը Ռուսաստանի մաս ճանաչելու համար։ Հավանաբար, նա նաև ստացավ Թուրքիայի համաձայնությունը՝ վետո դնելու ՆԱՏՕ-ի 5-րդ հոդվածը կիրառելու որոշման վրա, եթե Ռուսաստանը մի օր օկուպացնի Էստոնիան կամ Լիտվան։
Կամ ընդունեք, որ միջազգային հարցերը լուծելիս ուժի կիրառումից հրաժարվելու սկզբունքը այլևս չի գործում, կամ պատրաստվեք Ուկրաինայի բաժանմանը և Վարշավայի պայմանագրի վերականգնմանը, որը կներառի նաև ԱՄՆ-ն և Թուրքիան։
Առանց այն էլ երկերեսանի աշխարհակարգի փլուզման գործում Արցախի օկուպացիայի նշանակությունը դեռևս թերագնահատված է, սակայն արցախյան նախադեպն արդեն իր ետևից քարշ է տալիս քայքայվող պետությունների մի ամբողջ շարք՝ Ուկրաինա, Սիրիա, Լիբանան, Հայաստան, Պաղեստին…
Վաշինգտոնում գիշերային «հեղափոխությունից» հետո, որը, ինչպես КВН-ում, ուղեկցվեց «կառնավալներով և հրավառությամբ», սկսվեց ձեռք բերված համաձայնությունների սթափ գնահատումը:
Մասնագետները, ըստ էության, խոսում են այդ համաձայնագրերի անբովանդակության և դրանց զուտ հուզականության մասին: Նույնիսկ Նիկոլ Փաշինյանը պնդում է, որ համաձայնագրերի իրականացման համար դեռ երկար աշխատանք կա: Ինչպես հայտնի է, այս ճանապարհին շատ անհայտներ կան:
Մասնավորապես, Իրանն ու Թուրքիան բավականին զուսպ արձագանքեցին «հեղափոխությանը», իսկ Կովկասի հարցերով հայտնի փորձագետը նույնիսկ խոսում է «Բաքվի և Երևանի տրամագծորեն հակառակ տեսակետների» մասին:
Անկարան ողջունում է Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև կայուն խաղաղություն հաստատելու ուղղությամբ ձեռք բերված առաջընթացը և Վաշինգտոնում արձանագրված հանձնառությունը այս առումով, հայտնում է Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարությունը:
Թուրքիայի ԱԳՆ-ը նշել է, որ Հարավային Կովկասի համար ստեղծվել է պատմական հնարավորություն՝ հասնելու խաղաղության և բարգավաճման. – «Մենք կշարունակենք նպաստել այս հնարավորության իրացմանն ուղղված ջանքերին և աջակցել մեր եղբայրական Ադրբեջանի նվիրված ջանքերին»։
Իրանի արտաքին գործերի նախարարությունը ողջունում է Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումը՝ որպես կայունության ուղղությամբ կարևոր քայլ։ Միաժամանակ, Իրանը մտահոգություն է հայտնում տարածաշրջանի անվտանգությանը սպառնացող ցանկացած արտաքին միջամտության հնարավոր բացասական հետևանքների վերաբերյալ։
Այս մասին ասվում է Իրանի արտաքին գործերի նախարարության X ցանցում արված գրառման մեջ։
Իրանը համոզված է, որ հաղորդակցության ուղիների ապաշրջափակումը կնպաստի տարածաշրջանի ժողովուրդների կայունությանը, անվտանգությանը և տնտեսական զարգացմանը, բայց միայն տարածաշրջանի երկրների շահերի, ազգային ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության փոխադարձ հարգանքի պայմաններում՝ առանց արտաքին միջամտության։
Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ Լորենս Բրոերսը գրել է, որ «Խաղաղության համաձայնագիր չի ստորագրվել. կա միայն արդեն համաձայնեցված պայմանագիր ստորագրելու պարտավորություն։ Ստորագրման համար ադրբեջանական նախապայմաններից մեկը՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումը բավարարվեց, բայց կան նաև այլ նախապայմաններ, որոնց իրագործումը շատ ավելի դժվար է կանխատեսել կամ կառավարել։
Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի երթուղին (TRIPP) փոխարինում է «Զանգեզուրի միջանցքը» վերահսկելու ռուսական նախագիծը (ինչպես նշված է 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ի հրադադարի մասին հայտարարության 9-րդ կետում)», – իր գրավոր մեկնաբանությունում նշել Բրոերսը:
Այնուամենայնիվ, այս երթուղու գործարկման վերաբերյալ Հայաստանի և Ադրբեջանի տեսակետները դեռևս շատ հեռու են միմյանցից, և դեռ վաղ է ասել, թե այս տարաձայնությունները ինչ դրսևորում են ստանալու», – նշել է նա։
«Հարց է նաև՝ եթե ԱՄՆ-ն հիմա ներգրավվի, կմնա արդյոք հանձնառու նաև այն ժամանակ, երբ խնդիրներն ու խոչընդոտները կկուտակվեն, իսկ դա անխուսափելիորեն տեղի կունենա։ Աշխարհագրորեն Եվրամիությունը մնում է հանձնառու, սակայն Բրյուսելը անտեսված է վաշինգտոնյան համաձայնագրերում», – նշել է Լորենս Բրոերսը։
Փորձագետն ընդգծել է նաև, որ «դեռևս պարզ չէ, թե ինչ են նշանակում այսօրվա համաձայնագրերը Ադրբեջան-Նախիջևան երթուղուց այն կողմ կապի համար»։
«Հայաստանը պնդել է փոխադարձության և նմանատիպ պայմանների վրա հայկական տարանցման համար Ադրբեջանի միջով, բայց TRIPP-ից բացի նման այլ երթուղու մասին չի հաղորդվել։ Եթե սա լինի ասիմետրիկ կապ, այն չի համարվի օրինական Հայաստանում և կդիտարկվի որպես «հաղթողի պարտադրած խաղաղություն», – նշել է նա։
«Ուկրաինացիները իրենց հողը չեն նվիրի օկուպանտին», – առավոտյան տեսաուղերձում ասաց Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին։
«Ուկրաինայի տարածքային հարցի պատասխանն արդեն իսկ Ուկրաինայի Սահմանադրության մեջ է։ Ոչ ոք չի նահանջի և չի կարող նահանջել դրանից», – հավելեց նա։
Նրա հայտարարությունը հնչեց Մեծ Բրիտանիայում Ուկրաինայի, ԱՄՆ-ի և մի քանի եվրոպական երկրների ներկայացուցիչների հնարավոր հանդիպումից առաջ՝ Դոնալդ Թրամփի և Վլադիմիր Պուտինի օգոստոսի 15-ին Ալյասկայում կայանալիք գագաթնաժողովին ընդհանուր դիրքորոշում մշակելու համար։ Զելենսկին նաև ընդգծեց, որ Ուկրաինան «պատրաստ է իրական լուծումների, որոնք կարող են խաղաղություն բերել»։
Հիշեցնենք, որ երեկ Փաշինյանի և Ալիևի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ, որի ժամանակ հայտարարվեց Հայաստանի հարավային մասը ԱՄՆ-ին և Ադրբեջանին «99 տարի ժամկետով» փոխանցելու մասին, Թրամփը հայտարարեց, որ կհանդիպի Պուտինի հետ և կքննարկի, «հավանաբար, տարածքների փոխանակում»։
Կիևում, որտեղ ավանդաբար ուրախանում են Ալիևի հաղթանակներով և Հայաստանի պարտություններով, այժմ քննարկում են Թրամփի առաջարկած որոշակի նախագիծ, որը, ըստ ներքին աղբյուրների, ևս ենթադրում է ուկրաինական տարածքների Ռուսաստանին փոխանցում «99 տարվա վարձակալության պայմանով»։
Զելենսկու հայտարարությունները, որ նա պատրաստ է խաղաղության, բայց ոչ Սահմանադրությունը խախտելու և հողեր նվիրելու, նշանակում են, որ «վարձակալության» տարբերակը համարվում է ընդունելի։
Մոսկվան պահանջում է միայն մի փոքր բան՝ որ Ուկրաինան դուրս գա Սլավյանսկ, Կրամատորսկ, Պոկրովսկ, Կոնստանտինովկա, Դրուժկովկա, Սևերսկ և Լիման քաղաքներից։
Թրամփի առաջարկած Ուկրաինայի և Ռուսաստանի միջև «խաղաղությունը» ոչ միայն լեգիտիմ տարածքների (այս դեպքում՝ ուկրաինական և հայկական) բռնազավթման օրինականացումն է, այլև սահմանադրական տարածքները հանձնելու հարկադրանք։
Ուկրաինան, ԵՄ-ն և ուրիշներ, որոնք ուրախանում են Երևանի կողմից ցեղասպանության սպառնալիքի տակ 2020-23 թվականներին իր սահմանադրական տարածքներից հրաժարվելու կապակցությամբ (ՀՀ Սահմանադրության համաձայն՝ Արցախը Հայաստանի մաս է կազմում), պետք է ստանաին ճիշտ նույն որոշումը Ուկրաինայի հարցում։
Ուրախացե՛ք, Թրամփն ու Պուտինը խաղաղություն կբերեն ամբողջ աշխարհին։
Այն փաստը, որ ադրբեջանական իշխանությունները մեթոդաբար ջնջում են ամեն ինչ հայկական՝ Արցախի երեսից, վաղուց դադարել է հարց լինել. սա դաժան, նպատակային քաղաքականություն է։
Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի աշխատակից Հովիկ Ավանեսովն ասում է. «Հատկապես դաժան են 1990-ից մինչև 2023 թվականը կանգնեցված հուշարձանների նկատմամբ։ Դրանք ոչնչացվում են, կարծես ուզում են գետնից պոկել Արցախի և նրա ժողովրդի հաղթանակների հիշողությունը»։
Շուշիի օկուպացիայից հետո քաղաքի բոլոր մշակութային խորհրդանիշների ճակատագիրը անհայտ է։ Քարե առյուծը, որը կանգնեցվել է 2011 թվականին՝ մայիսյան հաղթանակների և պատերազմից չվերադարձած զինվորների պատվին, անհետացել է։ Այն կանգնած էր Շուշիի մատույցներում՝ ճանապարհորդներին դիմավորելով հպարտ հայացքով և զով ջրով։ Դա պահակ էր, որը լուռ հիշեցնում էր. «Այստեղ կռվել և հաղթել են»։
Այն հավերժ կմնա մեր հիշողության մեջ, քանի որ իմաստը, որի համար այն կանգնեցվել է, չի կարող ջնջվել, ինչպես նաև պատմությունը։
Քարե առյուծը ստեղծվել է քանդակագործ և նկարիչ Ալբերտ Սարգսյանի կողմից։ Նրա աշխատանքները հայտնի են Արցախում և նրա սահմաններից դուրս։
Ալվարդ Գրիգորյան
Արցախյան պատերազմի մասնակից, <<Մարտական խաչ>> երկրորդ աստիճանի շքանշանի ասպետ, քաղաքական և տնտեսական ղեկավար, լավագույն հայր, նվիրված ընկեր․․․ Խոսքը Կարեն Արզումանյանի մասին է: Նա ծնվել է 1961 թվականին, Ստեփանակերտի շրջանի Պատարա գյուղում՝ մանկավարժներ Վերդի Արզումանյանի և Լիդա Հարությունյանի ընտանիքում:
Միջնակարգն ավարտելուց հետո ընդունվել է Երևանի ժողտնտեսության ինստիտուտի <<Ֆինանսներ և կրեդիտ>> բաժինը և ավարտելուց հետո վերադարձել հայրենի Պատարա։
Հարազատներն ու ընկերները պատմում են
Ծովինար Արզումանյան
-Ինստիտուտն ավարտելուց հետո եղբորս հնարավորություն ընձեռվեց բնակություն հաստատել և աշխատել Երևանում, սակայն նա հրաժարվեց այդ հնարավորությունից։ Շատ էր սիրում գյուղը, կապված էր նրա ամեն մի մասնիկի հետ և պարզապես չէր կարող ապրել առանց հայրենի հողի։ Վերադարձավ գյուղ և աշխատանքի անցավ ԼՂԻՄ բանկի Ասկերանի շրջանային մասնաճյուղում: Տեսնելով եռանդուն երիտասարդի նվիրական աշխատանքը և կազմակերպչական ունակությունները՝ Ասկերանի շրջկոմի ղեկավարությունը նրան երաշխավորում և աշխատանքի է ընդունում կոմերիտմիության շրջկոմում՝ որպես հրահանգիչ, այնուհետ՝ քարտուղար: Արդեն գաղտնի պայմաններում սկսվել էին Արցախը Մայր Հայաստանին միացնելու ստորագրահավաքները, որոնցում իր ակտիվ մասնակցությունն է ցուցաբերել Կարենը։ Մի խումբ առաջամարտիկների հետ միասին, արհամարհելով ամեն մի վտանգ, նա շարունակում էր տարբեր գյուղերում իրականացնել քարոզարշավներ: Կարենի ներդրումը մեծ է Արցախյան շարժման գործում։ Նա առաջիններից մեկն էր, որ զենք վերցրեց ու մինչև հաղթանակի օրն այլևս վայր չդրեց։ Կարենն բարի էր, սրտացավ, հարեհաս:
Հպարտանում եմ, որ իմ եղբայրն իր ողջ կյանքն ապրել է արժանապատիվ կյանքով։ Նա թողել է լուսավոր անուն և, համոզված եմ, սերունդները միշտ կհիշեն նրա կատարածը:
Վազգեն Գաբրիելյան
-Գիտեինք, որ պատերազմն անխուսափելի է, արդեն սկսվել էին նախապատրաստական աշխատանքները՝ զենք հայթայթելու ուղղությամբ: Առաջինների շարքում էր նաև Կարենը: Նա ձեռնամուխ եղավ Պատարայում ինքնապաշտպանական ջոկատի հիմնադրմանը՝ ամուր պահելով կապը մյուս գյուղերում կազմավորվող ջոկատների հետ:
Ջոկատների միակ նպատակը բնակավայրերի և բնակչության անվտանգության ապահովումն էր և տնտեսությունների ռիթմիկ ընթացքի պահպանումը:
Աստիճանաբար դեպքերն ավելի բուռն էին զարգանում: Անպատիժ մնալով Սումգայիթում և Բաքվում իրականացրած ոճրագործությունների համար՝ թուրքերն ավելի ակտիվացան Արցախի ադրբեջանաբնակ բնակավայրերում: Պատարայի հարևանությամբ <<Լեսնոյե>> կոչվող թուրքաբնակ որջը ենթաշրջանի գլխին պատուհաս էր դարձել, որի վերացման անհրաժեշտությունը ժամանակի պահանջ էր: Կարեն Արզումանյանի և մյուս նվիրյալների միջոցով մշակվեց այդ տեղամասի ազատագրման օպերացիան և երկարատև հետախուզական գործողություններից հետո իրականացվեց 1991 թվականի դեկտեմբեր ամսում, որը եղավ Արցախյան պատերազմի հաղթանակների փայլուն էջերից մեկը:
1992-ին վերացվեցին մի շարք կրակակետեր, որոնց իր մասնակցությունն ունեցավ նաև Պատարայի ջոկատը:
Կարենն իրեն դրսևորում էր իսկական հրամանատարին վայել պատրաստվածությամբ։ Նա միշտ առջևում էր, պատրաստ՝ կրծքով պաշտպանելու ընկերներին։ Ազնիվ էր, վստահելի, հավատրիմ:
Կարինե Բախշիյան
-Կարենին ճանաչել եմ երկու տասնյակից ավել տարիներ։ Երևի իմ հանդիպած ամենավստահելի, նվիրված, սրտացավ մարդկանցից մեկն էր։ Նրա հետ պարզապես մարդ կարող էր իրեն ապահով զգալ՝ իմանալով, որ թիկունքն ամուր է։ Երկար տարիներ Արցախի ՀՅԴ Ասկերանի կառույցի ղեկավարն էր։ Նվիրված էր կուսակցության գաղափարներին ու ընկերներին։ Նա ապրում էր յուրաքանչյուր մարդու ցավով, ի սրտե ուրախանում նրա հաջողությամբ։ Տարիներ շարունակ Պատարայի համայնքի ղեկավարն էր․ նրան սիրում և հարգում էին բոլորը ու պատահական չէ, որ այսօրվա նման հիշում եմ, երբ տարիներ առաջ Կարեն Արզումանյան կենդանի լեգենդին նվիրված միջոցառման ժամանակ ինչպես էին նրան մեծարում զինակից ընկերներն ու համագյուղացիները։ Իմ ականջներում դեռ հնչում է Պատարայի դպրոցի տնօրեն, նրա մարտական ընկեր Արթուր Ջհանգիրյանի խոսքը․ <<Երբ տարիների հեռվից հետադարձ հայացք ենք ձգում այն հերոսամարտերին և մտածում, թե այդ ի՞նչ ուժ էր, որ մեր տղաներին ստիպում էր առյուծի նման ոստնել իրենցից հարյուրապատիկ ավել թշնամու դեմ ու հաղթել… Այսօր մենք ունե՛նք այդ հարցի պատասխանը.․․ Այդ ուժը դու՛ էիր, հրամանատար>>:
Սուրեն Օհանյան
-Ինձ համար շատ ծանր է ընկերոջս մասին անցյալով խոսել։ Կարենն իսկական լեգենդ էր․․․ Նրա հրամանատարությամբ Պատարայի մեր ջոկատը բազմաթիվ մարտերի է մասնակցել։ 1992 թվականի մայիսին, երբ իրականացավ հայ ժողովրդի երազանքն ու ազատագրվեց մեր հինավուրց Շուշին, որի հետ միասին ենթաշրջանի ջոկատների համատեղ գործողությունների արդյունքում ազատագրվեցին նաև մի շարք ադրբեջանաբնակ գյուղերը, ակտիվ մասնակցում և որոշ տեղամասեր ղեկավարում էր Կարենը:
1992-ին նրա հրամանատարությամբ ենթաշրջանի ջոկատների միավորումից կազմավորված 34-րդ գումարտակը վերահսկում էր մեր սահմանային մատույցները Քարագլխի տեղամասում: Արյունալի և կատաղի մարտեր էին մղվում այդ տեղամասում մեր գումարտակի մասնակցությամբ։ Մենք մասնակցել ենք նաև Աղդամի, Մարտակերտի, Քարվաճառի, Շուշիի, Բերձորի, Ֆիզուլիի և այլ բնակավայրերի ազատագրմանը: Հաղթանակ ու երկիր կերտեցինք, ցավոք, 2023-ի սեպտեմբերին ամեն ինչ ջուրն ընկավ։
Սլավա Գրիգորյան
-Կարենին ճանաչում եմ դեռևս դպրոցական տարիներից, երբ 9-10-րդ դասարաններում սովորում էի Պատարայի միջնակարգ դպրոցում։ Այդ ժամանակ նա 2-րդ դասարանում էր սովորում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո նրան հանդիպել եմ 70-ական թվականներին, երբ նա բարձրագույն ուսում ստանալուց հետո աշխատանքի անցավ Ասկերանի բանկում, ապա ստանձնեց կոմերիտմիության Ասկերանի շրջանային կոմիտեի 3-րդ քարտուղարի պաշտոնը։ Հիմնական մեր շփումներն սկսվեցին 1988-ին, երբ թափ առավ Արցախյան շարժումը։ Այդ ժամանակ ես տնտեսական գործունեություն էի իրականացնում և օգնում էի տղաներին ինչով կարող էի։ Այդպես անցանք առաջին պատերազմը ու մեր ընկերությունն ավելի ամրացավ։
1993 թվականին զորացրվելուց հետո Կարենին վստահվել է Պատարա և Խանցք գյուղերի գյուղական խորհրդի նախագահի պաշտոնը, այնուհետև Պատարայի ԳԿ(Փ)Տ-ի նախագահի պաշտոնը։ 1998 թվականին, հողերի սեփականաշնորհումից հետո նա ընտրվում է Պատարայի համայնքի ղեկավար, որտեղ աշխատել է տասնյակ տարիներ։
Բազմաթիվ բնագավառներում նա իրեն դրսևորել է՝ որպես օբյեկտիվ ու ճշմարտախոս, նվիրված ու հայրենասեր, հոգատար ու բանիմաց անհատ, և այդ արժանիքներով նա վայելում էր բոլորի սերն ու հարգանքը:
Պատերազմից հետո Կարենը համոզվել և ցանկանում էր բոլորին ապացուցել, որ արցախցիները պետք է շատանան ու Արցախն ավելի հզորանա: Դրա վառ օրինակն այն է, որ ուներ 6 երեխա, որոնց դաստիարակում էր նույն ոգով: Մենք ընկերություն էինք անում ընտանիքներով, և Կարենի կորուստը մեզ համար չափազանց ծանր է։
Բոլորիս հուշերում միշտ վառ կմնա մեծ հայրենասերի և պարզապես լավ մարդու հիշատակը։
Հայաստանի Մեծամոր քաղաքում Կարեն Արզումանյանին վերջին հրաժեշտ են տվել հերոսավայել․ հավաքվել էին Ասկերանի շրջանի Պատարայի ձորակի ողջ հասարակությունը, նրա մարտական ու կուսակցական ընկերները և բոլոր նրանք, որոնց բախտ է վիճակվել ճանաչել նվիրյալ մարդուն․․․
Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ
Ֆրանսիան ողջունեց ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների միջև ձեռք բերված համաձայնագիրը և միացավ կողմերին ուղղված կոչին՝ սկսելու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կառույցների լուծարումը։
Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ հարաբերությունների կարգավորումը և խաղաղության պայմանագրի շուտափույթ ստորագրումը պետք է լինեն կարևոր քայլ Հարավային Կովկասը խաղաղության և բարգավաճման տարածքի վերածելու ուղղությամբ։
Ֆրանսիական կողմը նաև նշեց, որ համաձայնագրերը նպաստում են տարածաշրջանային կապակցվածությանը, սահմանների բացմանը և պետությունների ինքնիշխանության ամրապնդմանը՝ հիմնվելով 1991 թվականի Ալմաթիի հռչակագրի սկզբունքների վրա։
Եվրահանձնաժողովի ղեկավար Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը ողջունեց Բաքվի և Երևանի կողմից խաղաղ կարգավորման մասին հռչակագրի ստորագրումը։
«Այսօրվա Հայաստանի և Ադրբեջանի հայտարարությունը լավ լուր է երկարատև խաղաղության ճանապարհին։ Համաձայնեցված քայլերի ժամանակին իրականացումն այժմ կարևորագույն նշանակություն ունի։ ԵՄ-ն կշարունակի աջակցել իրավիճակի կարգավորմանն ուղղված ջանքերին՝ տարածաշրջանում կայուն խաղաղության, կայունության և բարգավաճման հասնելու համար», – գրել է ֆոն դեր Լեյենը սոցիալական ցանցերում։
Ավելի ուշ Եվրոպական հանձնաժողովի ղեկավարը, Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիո Կոստայի հետ համատեղ հայտարարություն է տարածել, որում ասվում է, որ Եվրոպական Միությունը ողջունում է Վաշինգտոնում ընդունված հռչակագիրը՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղ կարգավորման վերաբերյալ, և իր պատրաստակամությունն է հայտնում ներդրումներ կատարել տարածաշրջանում տրանսպորտային նախագծերում՝ «ժողովրդին մերձեցնելու համար»։
Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար Յոհան Վադեֆուլը նույնպես ողջունել է համատեղ հռչակագրի ստորագրումը՝ այս օրը անվանելով երկու երկրների պատմության «նոր գլխի» սկիզբ։ Նա նշել է, որ ԱՄՆ նախագահի նախաձեռնությամբ նախաստորագրված փաստաթուղթը «հույս է տալիս այն մարդկանց, ովքեր ապրել են տարիներ շարունակ հակամարտությունների և տեղահանությունների միջով»։
Հիշեցնենք, որ Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրա ԱՄՆ-ում երեկ ստորագրված հռչակագրի հիմքը դրվել է ԵՄ-ում՝ Շառլ Միշելի և Էմանուել Մակրոնի միջնորդությամբ։
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը անդրադարձել է Ադրբեջանում գտնվող գերիների մասին հարցին։
«Ինչ վերաբերում է գերիներին, ես ունեմ մի սկզբունք՝ նախապես ոչինչ չհայտարարել։ Խնդրում եմ չկասկածել, որ այս հարցը շատ մանրամասն և ամենաբարձր մակարդակով քննարկվել է, և մենք հետևողականորեն լուծելու ենք դրան առնչվող բոլոր հարցերը»,- ասել է նա:
Արդյո՞ք Փաշինյանի խոսքերը նշանակում են, որ գերիների հարցում կան որոշակի համաձայնություններ: Ալիևի կողմից գերիներին վերադարձնելու մասին ուղղակի հայտարարության բացակայությունը նշանակում է, որ դրա դիմաց Հայաստանից սպասվում են որոշակի քայլեր:
Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա լայնածավալ ներխուժման սկսվելուց ի վեր Դոնալդ Թրամփի և Վլադիմիր Պուտինի առաջին անձնական հանդիպումը տեղի կունենա ուրբաթ՝ օգոստոսի 15-ին, ԱՄՆ Ալյասկա նահանգում, որը Ալեքսանդր II ցարը վաճառել է Միացյալ Նահանգներին 1866 թվականի դեկտեմբերի 16-ին։
Ամսաթիվը և վայրը շաբաթ երեկոյան Մոսկվայի ժամանակով հայտարարել է ինքը՝ Թրամփը։ Պուտինի օգնական Յուրի Ուշակովը հաստատել է համաձայնագիրը և Ալյասկան անվանել «լիովին տրամաբանական վայր» նման գագաթնաժողովի համար։
Նախագահները պատրաստվում են քննարկել Ուկրաինայում հրադադարի և «տարածքների փոխանակման» հարցերը, հայտարարել է Թրամփը գագաթնաժողովի օրակարգի մասին։ Անհասկանալի է, թե ինչ և ինչ տարածքներ կփոխանակվեն։
Ուշակովը նշել է, որ «մեր երկրների տնտեսական շահերը հատվում են Ալյասկայում և Արկտիկայում, և տեսանելի են լայնածավալ և փոխշահավետ նախագծերի իրականացման հեռանկարները»։
«Հայաստանի Հանրապետությունը հնարավորություն է ունենում Ադրբեջանի տարածքով և Նախիջևանի տարածքով Սյունիքի մարզի հետ երկաթուղային կապ ունենալ։ Հայաստանի Հանրապետությունը ստանում է հասանելիություն միջազգային երկաթուղային ցանցին դեպի Ռուսաստան, դեպի Իրանի Իսլամական Հանրապետություն, դեպի Կենտրոնական Ասիա, Չինաստան։ Մենք այս նախագծով ահռելի տարանցիկ բեռներ ենք հրավիրելու կամ այդ բեռներն ուղղորդվելու են այս ճանապարհից օգտվելու, և դա ահռելի եկամուտներ է բերելու թե՛ Հայաստանին, թե՛ Ադրբեջանին», – հայտարարեց վարչապետը։
Նիկոլ Փաշինյանն ընդգծեց՝ «գործ ունենք մի շրջադարձային նշանակության պայմանավորվածության հետ, որից հրաժարում օգտավետ չի կարող լինել կողմերից որևէ մեկին»:
Միացյալ Նահանգների կողմից մենք շատ ակտիվ ու կենդանի ըմբռնում տեսանք տվյալ խնդրի շրջանակներում մեր արձանագրած սկզբունքների նկատմամբ, որոնք «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի հիմնարար դրույթներն են: Խոսքը տարածքային ամբողջականության, ինքնիշխանության, իրավազորության և փոխադարձության սկզբունքի մասին է», – ասաց Փաշինյանը:
Աշխարհում ոչ ոք չի կարող ասել, թե ինչ է նշանակում «սուվերեն միջանցքը»։ Սակայն Փաշինյանի հայտարարությունը, որ Հայաստանի համար կբացվեն դեպի Չինաստան, Իրան և Ռուսաստան տանող ճանապարհները, բազմաթիվ հարցեր է առաջացնում։ Նախ, Փաշինյանը չհիշատակեց Եվրամիության և Թուրքիայի մասին։ Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ Թուրքիան չի մտադիրվում բացել իր սահմանները, և ԵՄ-ն ոչինչ չի շահի։
Երկրորդ, պարզ է, որ Իրանի և Ռուսաստանի հետ հաղորդակցությունը՝ դա Ադրբեջանի միջով անցնող ճանապարհներ են։ Պարզ չէ, թե ով է ապահովելու այդ ճանապարհների անվտանգությունը, բայց ակնհայտ է, որ բոլոր «մաքսային» օգուտները, որոնք Հայաստանը, իբր, կստանա Միացյալ Նահանգներին նվիրած Մեղրիի ճանապարհից, երեքտակ կվերադարձվեն Ադրբեջանին, ասենք, Նախիջևանով անցնելու համար։
Սպիտակ տան Օվալաձև աշխատասենյակում ավարտվել է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության հուշագրի ստորագրման արարողությունը, որը, ըստ Նիկոլ Փաշինյանի, ապագա «Խաղաղության պայմանագրի» նախաստորագրված տարբերակն է։ Բացի այդ, Թրամփը հայտարարել է ԱՄՆ-ի մասնակցության մասին ճանապարհի բացմանը, որը «կկապի Ադրբեջանը իր նախիջևանական մասի հետ և չի հակասի Հայաստանի ինքնիշխանությանը»։
Թրամփի, Փաշինյանի և Ալիևի մամուլի ասուլիսում հայտարարվել է, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը դիմելու են ԵԱՀԿ-ին՝ Մինսկի խմբի մանդատը չեղյալ համարելու համար։
Բացի այդ, Ալիևը հայտարարել է, որ 907-րդ փոփոխությունը, որն արգելում է ԱՄՆ-ի ռազմական օգնությունը Բաքվին 1992 թվականից ի վեր, չեղյալ է հայտարարվել։ Հիշեցնենք, որ փոփոխությունը մտցվել է Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի օկուպացիայի պատճառով։
Լրագրողներից մեկը հարցրել է, թե արդյոք ղարաբաղցիները կկարողանան վերադառնալ իրենց հայրենիք դրանից հետո։ Երեք առաջնորդներից ոչ մեկը չպատասխանեց այս հարցին։
Էական հարցերի պատասխանների բացակայությունը ենթադրում է, որ «խաղաղության հուշագիրը» էժանագին շոու է, որը ձեռնտու է իր երեք դերակատարներին։ Այն չի տալիս պատասխաններ շատ հարցերի, այդ թվում՝ քաղաքական։
AI Grok-ի տեսակետները Սյունիքի ու Հայաստանի շուրջ առհասարակ
Grok, ի՞նչ է ինքնիշխանությունն ի վերջո, որի մասին այսօր այսքան խոսվում է Հայաստանում:
Ինքնիշխանությունը ազգի իրավունքն է՝ կառավարելու ինքն իրեն առանց արտաքին միջամտության, վերահսկելու իր տարածքը, օրենքները եւ ռեսուրսները: Այն վերաբերում է սեփական հողի եւ որոշումների տերը լինելուն:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին եւ Սյունիքի մարզին մասնավորապես, ապա “Զանգեզուրի միջանցքի” խնդրին, իրավիճակն իրոք խառնաշփոթ է: Հայաստանը ճանաչվում է որպես ինքնիշխան պետություն, բայց Սյունիքի նկատմամբ նրա վերահսկողությունը ճնշման տակ է: Ադրբեջանը ցանկանում է, որ այս միջանցքը իր մայրցամաքը միացնի Նախիջևանին՝ հատելով Հայաստանի Սյունիքի մարզը:
Հայաստանը պնդում է պահպանել ցանկացած տարանցիկ երթուղու լիակատար վերահսկողությունը՝ իր ինքնիշխանությունը պաշտպանելու համար, մինչդեռ Թուրքիայի աջակցությամբ Ադրբեջանը պնդում է անարգել մուտքի ապահովման վրա, ինչը որոշները համարում են սպառնալիք Հայաստանի տարածքային ամբողջականությանը:
Վերջին հաղորդագրությունները ենթադրում են, որ Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանը կարող է հակված լինել միջանցքի ԱՄՆ-ի կողմից կառավարմանը վերաբերող գործարքի, ինչը մտահոգություններ է առաջացրել վերահսկողությունը զիջելու վերաբերյալ եւ անհանգստացրել է Իրանին իր տարածաշրջանային ազդեցության վերաբերյալ:
X-ի գրառումները ցույց են տալիս խառը տրամադրություններ. ոմանք պնդում են, որ Հայաստանը դիմադրում է արտաքին վերահսկողությանը, մինչդեռ մյուսներն ասում են, որ այն մոտ է ԱՄՆ-ի աջակցությամբ ծրագրին համաձայնելուն: Իմ կարծիքով, Հայաստանի ինքնիշխանությունն այստեղ լարված է: Այն հայտնվել է արտաքին ուժերի՝ Ադրբեջանի, Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի, գումարած ԱՄՆ-ի միջամտության միջեւ։
Եթե Հայաստանը հանձնի միջանցքի վերահսկողությունը, նույնիսկ մասամբ, ապա վտանգում է կորցնել գործնական ինքնիշխանությունը Սյունիքի մի մասի նկատմամբ։ Սակայն հրաժարվելը կարող է սրել լարվածությունը Ադրբեջանի հետ։ Այն լարված պարան է՝ Հայաստանի իրավաբանորեն ինքնիշխանը, բայց աշխարհաքաղաքականությունը ճնշում է նրա ինքնուրույն գործելու ունակությունը։ Իսկ դուք ի՞նչ եք կարծում այս խառնաշփոթի մասին”, հարցնում է Grok-ը:
Ի՞նչ սպասել Ալիեւ-Փաշինյան-Թրամփ վաշինգտոնյան հանդիպումից:
Այսօր Վաշինգտոնում Թրամփի հետ Փաշինյան-Ալիև հանդիպումը ներկայացվում է որպես պատմական խաղաղության գագաթնաժողով, ուստի հայ հասարակությունը, հասկանալիորեն, մտահոգված է այն բանով, թե ինչ դա կարող է նշանակել ապագայի համար:
Տնտեսական առումով, խոսվում է խաղաղության շրջանակային համաձայնագրի մասին, որը կարող է բացել Հարավային Կովկասի տրանսպորտային միջանցք՝ հնարավոր է՝ խթանելով առեւտուրը եւ կապը. պատկերացրեք Զանգեզուրի միջանցքը, որը կապում է Ադրբեջանը Նախիջեւանի հետ Հայաստանի միջոցով:
Սա կարող է բերել ներդրումներ եւ ենթակառուցվածքներ, գուցե նույնիսկ ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող նախագծեր, ինչը խոստումնալից է թվում աշխատատեղերի եւ զարգացման համար: Բայց ահա թե ինչումն է խնդիրը. քննադատները մտահոգված են, որ դա կարող է ունենալ մեծ գին, օրինակ՝ զիջել հիմնական երթուղիների կամ տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը, ինչը կարող է սահմանափակել Հայաստանի ինքնավարությունը:
Քաղաքական առումով ստորագրված համաձայնագիրը կարող է մեղմել լարվածությունը Ադրբեջանի հետ, գուցե նույնիսկ կարգավորել Արցախի (Grok-ը հենց Արցախ է ասում, հատկանշական է) հարցը, բայց կա իրական վախ, որ այն կփակի Հայաստանը Բաքվին օգտին պայմաններ ստեղծելու հարցում՝ վտանգելով աշխարհաքաղաքական մեկուսացումը կամ կախվածությունը Ադրբեջանի բարի կամքից: Ոմանք այն անվանում են կապիտուլյացիա՝ զգուշացնելով, որ Փաշինյանի՝ առանց նախապայմանների ստորագրելու պատրաստակամությունը կարող է թուլացնել Հայաստանի ինքնիշխանությունը:
Մյուս կողմից, ԱՄՆ-ի հետ ավելի ամուր կապերը կարող են Հայաստանին որոշակի անվտանգության երաշխիքներ կամ տնտեսական արտոնություններ տալ, բայց դա լարվածության մեջ գտնվող հասարակություն է, որը բաժանված է խաղաղության հույսի եւ ազդեցության լծակը կորցնելու վախի միջև: Սպասեք բողոքի ցույցերի եւ բուռն բանավեճերի հայրենիքում, անկախ նրանից, թե ինչ է կնքվում: Ձեր կարծիքով, ի՞նչը պետք է առաջնահերթ լինի Հայաստանի համար:
Մարութ Վանյան
