ԱՄՆ նախկին նախագահ Ջո Բայդենի վարչակազմում պետքարտուղարի Եվրոպայի ու Եվրասիայի հարցերով տեղակալի պաշտոնը զբաղեցրած Ջիմ (Ջեյմս) Օ՛Բրայենը հոդված է հրապարակել, որտեղ կարևոր շեշտադրումներ է արել օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում կայացած Փաշինյան-Թրամփ-Ալիև պայմանավորվածությունների վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ում իրավիճակն, անկասկած, ավելի լայն են գնահատում, քան Հայաստանում։

Նա նշում է, որ համաձայնագրի կենտրոնական տարրը Հայաստանի համաձայնությունն է իր տարածքի 43 կմ բացմանը Ամերիկայի կողմից կառավարվող միջանցքի համար, որը կապում է Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ: Նպատակն այն է, որ պաշտոնապես անվանված «Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի միջանցքը» (TRIPP) դառնա Կենտրոնական Ասիայից Ադրբեջանի, Հայաստանի և Թուրքիայի միջով դեպի համաշխարհային շուկաներ տանող խոշոր առևտրային երթուղու մի մասը։

Բայց դա կարող է իրականություն չդառնալ։

Նախ, ըստ նրա, առնվազն մեկ տարի վերջնական համաձայնագիր չի լինի, քանի որ Ադրբեջանը պնդում է, որ “Հայաստանն իր Սահմանադրությունից հեռացնի ցանկացած հղում այն ​​ժամանակաշրջաններին, երբ Հայաստանը կառավարել է Ադրբեջանի որոշ հատվածներ, այդ թվում՝ պատմականորեն էթնիկ հայերով բնակեցված տարածքները: Հայաստանի Սահմանադրության մեջ որևէ փոփոխություն տեղի չի ունենա մինչև հաջորդ տարվա ընտրությունները, որոնք այժմ ստվերում կմնան հենց այս հարցի պատճառով”, ընդգծում է Օ՛Բրայենը։

Փաստորեն, ամերիկացի դիվանագերը կասկածում է, որ նման “խաղաղության” պայմաններում Փաշինյանին կհաջողվի կրկին հաղթել։ 

ԵՄ-ն պետք է մեծացնի Հայաստանին տրամադրվող օգնությունն ու ներդրումները, հատկապես այն պատճառով, որ ԱՄՆ-ն ուշադրությունը շեղում է Նիկոլ Փաշինյանին՝ Հայաստանի վարչապետին ակտիվորեն աջակցելուց կամ նրա երկրում ազատ և արդար ընտրությունների համար ենթակառուցվածքներ ապահովելուց։

Դիվանագետը բառացիորեն կոչ է անում Եվրոպային ներդրումներ անել Հայաստանում, և մինչ ԱՄՆ-ը աչք կփակի ոչ ժողովրդավարական ընտրությունների վրա, Եվրոպան փողով օգնի Փաշինյանին վերընտրվել։ Մինչ այդ դա անում էր USAID-ը։

“Թրամփի վարչակազմն ինքն է դադարեցրել USAID-ի ֆինանսավորումը, իսկ Սպիտակ տանը տեղի ունեցած արարողությունը ցույց է տալիս, որ Վաշինգտոնն այլևս չի մտահոգվում Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղում 2020 և 2023 թվականների ռազմական գործողություններով»,- գրում է Օ՛ Բրայենը։

Արդյո՞ք Բայդենի ժամանակ ԱՄՆ-ն մտահոգված էր 2020-2023 թթ․ գործողություններով և ի՞նչ է արել այն կանխելու համար։ Չէ՞ որ Բայդենի ներկայացուցիչն է, որ 2023-ի սեպտեմբերի 17-ին մասնակցել է ՌԴ և ԵՄ ներկայացուցիչների հետ Պոլսում գաղտնի հանդիպմանն, որտեղ Արցախի օկուպացիայի և ցեղասպանության մասին որոծում է ընդունվել։

Բայդենի թիմի կողմից առաջարկված «գործնականում խաղաղություն» սկզբունքի հիմքերից մեկն ԱՄՆ-ի խոստումն էր՝ պատժամիջոցներ կիրառել այն պաշտոնյաների և ընկերությունների նկատմամբ, որոնք կառուցում, շահագործում կամ օգտագործում են միջանցքը՝ առանց Հայաստանի համաձայնության, ասում է դիվանագետը։ Ալիևի տեսանկյունից՝ ԱՄՆ-ի խոստումը՝ աջակցել միջանցքին հիմա, նախքան Հայաստանը կձեռնարկի իր Սահմանադրության փոփոխության վերջին քայլը, կարող է նշանակել, որ այս լծակը զիջվել է։

Խաղաղությունից Հայաստանի համար էական դիվիդենտներ չեն լինի. Թուրքիայի հետ բաց սահման չկա, Հայաստանում լրացուցիչ ներդրումներ չեն լինի․ միայն միջանցք, որը կապում է Ադրբեջանի տարբեր մասերը, ասում է նա։

Ամերիկյան դիվանագետը փաստորեն հաստատում է, որ Հայաստանին ուղղակի ստիպել են զիջել իր հարավը։ 

Հայաստանը, որը թույլ է և կախված է Մոսկվայից կամ բևեռացված է, ինչպես հարևան Վրաստանը, գրեթե անկասկած չի կարողանա գնալ խաղաղության համար անհրաժեշտ կոշտ փոխզիջումների։ Իսկ Հայաստանը, որը չի կարող պահպանել համաձայնագիրը, խոցելի կլինի Մոսկվայի կամ Բաքվի միջամտության համար, ասում է դիվանագետը։

Միևնույն ժամանակ նա նշում է, որ Թրամփը շտապում է համաձայնության գալ Վլադիմիր Պուտինի հետ։ Պատժամիջոցների մեղմացումը, Ուկրաինայի հետ հրադադարը կամ ԱՄՆ նախագահի հետ ցանկացած փոխըմբռնում Մոսկվային կտա ազատություն, փող և ռազմական հզորություն՝ Կովկասում իր ներգրավվածությունն ակտիվացնելու համար։

Դիվանագետը բառացիորեն ասում է, որ օգոստոսի 8-ի համաձայնագիրը՝ Թրամփ-Պուտին գործարքի մի մաս են, որի իմաստը՝ թույլ չտալ, որ Հայաստանը ԵՄ-ի կամ մեկ ուրիշ ուժի հետ ամրացնի հարաբերությունները և դուրս գա ռուս-թուրքական տիրապետության տակից։

Թուրքական նավահանգիստները միակ մասշտաբային տարբերակն են այս ճանապարհը միջազգային սարքելու համար: Այդ դեպքում Թուրքիան կորոշի՝ արդյ՞ք միջանցքը կհամապատասխանի իր խոստմանը: Սակայն Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը մնում է փակ և, հավանաբար, այդպես էլ կմնա մինչև վերջնական խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը, և գինը, ըստ ամենայնի, կբարձրանա, եթե Հայաստանը չփոխի իր Սահմանադրությունը, գրում է դիվանագետը:

Դա զգուշացում է․ կամ Հայաստանը “կամավոր” փոխում է Սահմանադրությունը և փաստորեն ինքնալուծարվում (ինչպես Արցախին ստիպեցին դա անել 2023-ի սեպտեմբերի 21-ին), կամ Թուրքիան է որոշելու, ինչ անել Հայաստանի հարավի հետ։

Եվրոպացիները կարող են ապահովել թափանցիկություն, որը կարևոր կլինի գիշատիչ պետությունների կողմից գրավումից խուսափելու համար, ասում է դիվանագետը։

Սա մատնանշում է վերջին խնդիրը. միջանցքը պաշտպանելու պատասխանատվությունը, կարծես, անորոշ է բազմաթիվ խաղացողների միջև։

Ըստ Օ՛Բրայենի, սակայն, հակամարտության հիմնական պատճառը չի լուծվել, պարզապես հետաձգվել է, և միջոցառումը բացառել է այն կողմերին, որոնք այդ ընթացքում կփորձեն ստանալ իրենց ուզածը։

ՀՅԴ կուսակցությունը հաղորդում է․

«Սեպտեմբերի 2-ը սվորական օր չէ, այն մեր ժողովրդի պայքարն ու հաղթանակը խորհրդանշող օրերից է, օր, երբ ծնունդ առավ հայկական երկրորդ հանրապետությունը՝ Արցախը։

Այսօր Հայաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի կառավարությունները միասնաբար ստիպում են մեզ փակել Արցախի էջը, լուռ ընդունել մեր նկատմամբ տեղի ունեցած ցեղասպանությունը և հրաժարվել արժանապատվությունից ու մեր բոլոր իրավունքներից։

Սակայն, ճշմարտությունը մեկն է. Արցախի էջը փակված չէ, մեր ժողովուրդն ունի իրավունքներ, որոնց համար պայքարը ոչ թե վտանգում է Հայաստանի Հանրապետությունը, այլ պաշտպանում է այն։

Ադրբեջանի կողմից ցեղասպանական գործողությունների արդյունքում Արցախում տեղի ունեցած էթնիկ զտման հետևանքով հարյուր հազարավոր արցախահայեր այսօր տնազուրկ են, բայց նրանց սրտերում ապրում է միևնույն երազանքը՝ վերադառնալ տուն, ապրել իրենց հողի վրա, ապրեցնել ազգային ժառանգությունը։

Ու այս պայքարը միայն արցախահայության պայքարը չէ: Դա մեր ժողովրդի պայքարն է, սա նաև Հայաստանը պաշտպանելու պայքարն է, սա ամեն հայ մարդու պայքարն է։

Եվ, անկախ տարբեր հարցերում մեր ունեցած տարաձայնություններից, այս հարցում մենք պետք է լինենք միասնական և տեր կանգնենք մեր իրավունքներին։

Ուստի, սեպտեմբերի 2-ին` ժամը 18:30-ին, Ազատության հրապարակում կկազմակերպվի միասնության մեծ հավաք, որտեղ մենք բոլորով կհայտարարենք`

Արցախյան հակամարտությունը լուծված չէ,

որ մենք չենք ընդունում ուժի կիրառմամբ և ուժ կիրառելու սպառնալիքով մեր անունից ստորագրված պայմանավորվածությունները,

որոնք ոտնահարում են մեր բոլոր իրավունքները,

որ մենք պահանջում ենք Բաքվում պահվող հայ գերնիների վերադարձ։

Աշխարհը պետք է տեսնի, որ մենք չենք ուրանում, չենք մոռանում և շարունակում ենք մեր պայքարը:

Սեպտեմբերի 2-ին` ժամը 18:30-ին, Ազատության հրապարակում միասին՝ հանուն մեր իրավունքների, հանուն Արցախի վերադարձի, հանուն մեր ազգային արժանապատվության, հանուն Հայաստանի Հանրապետության»։

Երևանում կայացել է Հայաստան – Միացյալ Թագավորություն ռազմավարական երկխոսության երկրորդ փուլը՝ փոխարտգործնախարար Վահան Կոստանյանի և ՄԹ պետնախարար Սթիվեն Դաութիի գլխավորությամբ: ԱԳՆ-ից հայտնում են, որ կողմերը համաձայնել են բարձրացնել հարաբերությունները ռազմավարական գործընկերության մակարդակի:

Կոստանյանն ու Դաութին քննարկել են անվտանգության և պաշտպանության ոլորտներում համագործակցության ընդլայնումը, այդ թվում՝ ապագայում բարձր մակարդակի շփումները, պաշտպանության հարցերով ռազմական կցորդների փոխանակումը և առավել սերտ համագործակցությունը կիբեռանվտանգության և հիբրիդային սպառնալիքների հակազդման ոլորտներում:

Երևանն ու Լոնդոնը մտադրություն են հայտնել խորացնել գործարար կապերը և խթանել տնտեսական աճը փոխգործակցության միջոցով:

ՄԹ վրոպայի, Հյուսիսային Ամերիկայի և Անդրծովյան տարածքների հարցերով պետնախարարին այսօր ընդունել է վարչապետ Փաշինյանը: Սթիվեն Դաութին շնորհավորել է վարչապետին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման և խաղաղության օրակարգի առաջմղման գործում Վաշինգտոնում ձեռք բերված արդյունքների առիթով: Նա ընդգծել է Միացյալ Թագավորության աջակցությունն այդ գործընթացին:

Մինչդեռ, ադրբեջանական պետական ​​SOCAR ընկերությունը սկսել է Ուզբեկստանի խոշորագույն նավթահանքերից մեկի՝ Ուստյուրտի սարահարթի մշակումը։ Այս մասին Ալիևը հայտարարել է Ուզբեկստանի և Թուրքմենստանի ղեկավարների հետ եռակողմ հանդիպումից հետո։ Նախագիծը գնահատվում է 2 միլիարդ դոլար և համարվում է շրջադարձային պահ, քանի որ այն ամբողջությամբ կբավարարի Ուզբեկստանի նավթի պահանջարկը, որն այսօր Ռուսաստանն է ապահովում։

Ռուս ռազմական քարոզիչները ցավոտ արձագանքեցին այս քայլին։ Նրանք բացահայտ գրում են Կենտրոնական Ասիայում Մոսկվայի ազդեցության համար «աղետալի հետևանքների» մասին և պահանջում են, որ Ուզբեկստանը չհանձնվի «բաքու-բրիտանական կապիտալին»։ Իրականում, խոսքը Կասպից ծովի շուրջ հակառուսական հումքային շղթայի ձևավորման մասին է, որը ձևավորվել է Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Արևմուտքի կողմից, ասում են նրանք։

Իսրայելի հարցը դառնում է լակմուսի թուղթ. պետությունները բաժանվում են նրանց, ովքեր անվերապահորեն աջակցում են Իսրայելին՝ աչք փակելով Գազայի հատվածում տեղի ունեցող ամեն ինչի վրա, և նրանց, ովքեր Իսրայելին անվանում են միջազգային անվտանգության համակարգի գլխավոր խախտող: Նույնիսկ Իսրայելում բողոքի ցույցեր են անցկացվում՝ պահանջելով հրադադար պաղեստինցիների հետ: Մի շարք եվրոպական երկրներ, այդ թվում՝ Ֆրանսիան և Իսպանիան, մտադիր են սեպտեմբերին ճանաչել Պաղեստինը: Սակայն Իսրայելի ներկայիս ղեկավարությունը հայտարարում է, որ Պաղեստինի ճանաչումը կնշանակի Իսրայելի պետականության ավարտ:

Չինաստանը մինչ այժմ չեզոքություն է պահպանել այս հարցում, ինչպես նաև այլ հարցերում: Սակայն այսօր Պեկինը հայտարարել է, որ ցնցված է Իսրայելի հարվածի հետևանքով Գազայում լրագրողների և բուժաշխատողների մահվան մասին տեղեկատվությունից: Հիշենք, որ Գազայի հատվածի հարավում գտնվող Նասեր հիվանդանոցի շտապօգնության բաժանմունքի վրա Իսրայելի հարվածի հետևանքով զոհվել է հինգ լրագրող: Պաղեստինյան իշխանությունների տվյալներով՝ հրետակոծության հետևանքով զոհվել է ընդհանուր առմամբ 20 մարդ:

Չինաստանը խիստ մտահոգված է Գազայի հատվածում ստեղծված իրավիճակով, դեմ է և դատապարտում է քաղաքացիական անձանց վնաս հասցնող ցանկացած գործողություն, այդ թվում՝ լրագրողների, քաղաքացիական օբյեկտների նկատմամբ բռնությունը և միջազգային իրավունքի խախտումը, ասվում է Պեկինի հայտարարության մեջ։

Միևնույն ժամանակ, Ավստրալիան վտարում է երկրից Իրանի դեսպան Ահմադ Սադեղիին և փակում է իր դեսպանատունը Իսլամական Հանրապետությունում։ Ավստրալիայում հրեական համայնքի դեմ հակասեմական մի շարք հարձակումների հետաքննությունը պարզել է, որ հարձակվողներից առնվազն երկուսը հովանավորվել են Իրանի կառավարության կողմից։