Որքան մոտենում են Հայաստանում ընտրությունները, այնքան ավելի ակնհայտ է «ինքնասպանության մղումը», որին դրդում են Հայաստանին, քանի որ, ինչպես սպասվում է, ընտրություններից հետո պետք է սահմանադրական հանրաքվե տեղի ունռնա։ Այս հանրաքվեն կնշանակի, որ հայ ժողովուրդը «կամավոր» կհրաժարվի իր բոլոր իրավունքներից և կսահմանափակվի 29,800 քառակուսի կիլոմետր անօրեն տարածքով, որի հարավային մասը (հայ-իրանական սահմանը) արդեն 99 տարով փոխանցվել է մասնավոր ամերիկյան ընկերության։
Միայն Հայաստանի սահմանադրության փոփոխությունը կարող է թույլ տալ Թուրքիային և Ադրբեջանին հայտարարել իրենց ներկայիս սահմանների «օրինականությունը»։ Եւ միայն եթե Հայաստանը պնդի և վերականգնի իր իրավունքները, կարող է կայանալ նոր, արդար աշխարհակարգ։
Այնուամենայնիվ, այն փաստը, որ Հայաստանին ստիպում են հրաժարվել իր իրավունքներից, նշանակում է, որ նոր աշխարհակարգը ի սկզբանե արդար չի լինի։ Այդ կարգը «հաստատելու» համար օգտագործվում են բոլոր միջոցները, այդ թվում՝ ռազմական գործողությունները և ցեղասպանության սպառնալիքը։ Այս շանտաժին մասնակցող երկրները դառնում են հայ ժողովրդի շարունակական ցեղասպանության մեղսակից։
Նաև ամոթալի մեթոդներ են կիրառվում Հայաստանին իր իրավունքներից զրկելու համար։
Ամերիկայի Հայ Դատի Հանձնախումբը (ANCA) այսօր տարածած հայտարարության մեջ նշել է, որ մանկապղծության մեջ մեղադրվող Էփշտեյնի ֆայլերը բացահայտում են նրա հանցավոր ցանցի և Միացյալ Նահանգներում Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը ճնշելու ջանքերի միջև ուղիղ կապը։
Հայտարարության համաձայն՝ 2026 թվականի փետրվարի 11-ին X սոցիալական ցանցում տեղադրված տեսանյութում Թուրքիայի նախկին արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն խոստովանել է, որ ամերիկացի միլիարդատեր Թոմաս Պրիցկերի հետ իր հանդիպումը, որը փաստաթղթավորված է Արդարադատության նախարարության գործերում, հատուկ կազմակերպված էր «հայկական լոբբիի դեմ» աջակցություն ստանալու համար՝ 2015 թվականի Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի նախօրեին։
ANCA-ի տվյալներով՝ օրինաչափությունը հստակ է. ցեղասպանության ժխտումը և «Էպշտեյնի գործերը» առանձին դեպքեր չեն։
«Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Թոմ Բարաքը հերքել է Հայոց ցեղասպանությունը Անկարայի անունից» Դավութօղլուն օգտագործել է Էփշտեյնի ցանցը՝ Վաշինգտոնում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման դեմ պայքարելու համար», – ասվում է կազմակերպության հայտարարության մեջ՝ կոչ անելով Թրամփի վարչակազմին ազատել Բարաքին աշխատանքից։
Մինչդեռ, ԱՄՆ Կոնգրեսի 1959 թվականի բանաձևը ճանաչել էր Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը և Բալթյան երկրները որպես կոմունիստական Ռուսաստանի կողմից օկուպացված տարածքներ: Այս որոշման հիման վրա բոլոր երեք Բալթյան երկրները 1991-ին վերականգնեցին իրենց նախկին պետականությունը, այլ ոչ թե ստեղծեցին նորը: Հայաստանը անտեսում է այս որոշումը, իսկ ներկայիս ԱՄՆ վարչակազմն անամոթաբար «երաշխավորում» է խորհրդային սահմանները Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին նախաստորագրված «խաղաղության համաձայնագրում»:
ԱՄՆ-ն նաև անտեսում է նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի Իրավարար վճիռը Թուրքիայի հետ Հայաստանի սահմանների վերաբերյալ, որը երբեք չեղյալ չի հայտարարվել կամ չի դատապարտվել: Հետագա աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների պատճառով այն պարզապես չի իրականացվել:
Ո՞վ է խանգարում Հայաստանի ղեկավարությանը հարցնել ԱՄՆ Պետդեպարտամենտին Վիլսոնի Իրավարար վճիռի վավերականության և արդիականության մասին: Սա անհրաժեշտ է խաղաղության պայմանագիր կնքելու և պետության սահմանները սահմանելու իրավական հիմք ունենալու համար, ըստ Էստոնիայում բնակվող պատմաբան Ռաֆիկ Գրիգորյանի:
Մինչդեռ, մի քանի տարի առաջ Ռուսաստանի քաղաքացի Ռուբեն Միրզախանյանը հայց էր ներկայացրել ՌԴ դատարան՝ պնդելով, որ 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի համաձայն՝ իր ընտանիքի ունեցվածքը փոխանցվել է Թուրքիային, և ինքը այժմ դրան մուտք չունի։ Նա դիմել է բոլոր դատական ատյաններ, և Ռուսաստանի Սահմանադրական դատարանը նրան տեղեկացրել է, որ Կարսի պայմանագրի հարցը Ռուսաստանի իրավասության մեջ չէ, չնայած Մոսկվան է ստորագրել Կարսի պայմանագիրը։ Ռուսական դատարանը նրան խորհուրդ է տվել դիմել միջազգային դատարան։
Օրերս հայտնի դարձավ, որ Միրզախանյանը դիմում է ներկայացրել Միջազգային դատարան՝ 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագրի օրինականությունը վերանայելու համար, և դատարանը ընդունել է նրա հայցը։
Մասնագետների կարծիքով՝ ոչ մի միջազգային մարմին, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի դեպոզիտարիումը, չունի Կարսի պայմանագիր կոչված փաստաթուղթ, չնայած այն է ներկայումս սահմանում Հայաստանի սահմանները, այդ թվում՝ Նախիջևանը։ Եւ պատահական չէ, որ հիմա է Ալիևը Նածիջևանի Սահմանադրությունից հանում Կարսիպայմանագրի հղումը՝ քանի որմինչ օրս նրան դա թույլ էին տալիս։
1921 թվականի մարտի 16-ին ՌՍՖՍՀ-ի և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի ներկայացուցիչները ստորագրեցին Մոսկվայի պայմանագիրը։ Դրա համաձայն՝ Կարսի մարզը և Սուրմալուի շրջանը զիջվեցին Թուրքիային, իսկ հայկական Նախիջևանը դարձավ ինքնավար մարզ՝ Ադրբեջանի պրոտեկտորատի ներքո։ Միևնույն ժամանակ, Խորհրդային Հայաստանը ապահովեց ավելի քան 29,000 քառակուսի կիլոմետր տարածք, այդ թվում՝ Զանգեզուրը և Լոռին։
Սակայն դեռ 1920 թվականի փետրվարի 24-ին, Ազգերի լիգայի հատուկ հանձնաժողովը, որը ստեղծվել էր Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանները որոշելու համար, կայացրեց իր վերջնական որոշումը։ Ինչ վերաբերում է Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմաններին, ապա գոյություն ունի միայն մեկ օրինական քարտեզ՝ Ազգերի լիգայի քարտեզը, որի որոշումները դեռևս չեն չեղարկվել: Մնացած բոլոր քարտեզները լիովին անօրինական են:
Ժամանակակից Նախիջևանի Ինքնավար Մարզի՝ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը և հարակից տարածքները, ինչպիսիք են ժամանակակից Քաշաթաղը (Լաչին), Քարվաճառը (Քելբաջար), Շահումյանը, Քարխաթը, Թարթառը, Գետաբեկը, Շամխորի լեռնային մասը և Ակնան (Աղդամի շրջան), որոնք ներկայումս անօրինական կերպով վերահսկվում են Ադրբեջանի կողմից և զբաղեցնում են ընդհանուր 20,000 կմ² տարածք, Ազգերի լիգայի հատուկ հանձնաժողովի կողմից ճանաչվել են որպես Հայաստանի Հանրապետության մաս։
1920 թվականին այս տարածքներում բնակվում էր 450,000 մարդ, որոնցից 320,000-ը (72%) հայեր էին, 40,000-ը՝ (8%) քրդեր, իսկ 90,000-ը՝ (20%) թուրքեր։
Հայաստանի և Ղարաբաղի իշխանությունները պարտավոր են դիմել Միջազգային դատարան, որը պետք է պատասխանի մեկ շատ պարզ հարցի՝ ո՞ւմ որոշումներն են օրինական Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանների վերաբերյալ՝ Ազգերի լիգայի (ՄԱԿ-ի նախորդի) թե՞ Ռուսաստանի ԿԿ Կովկասյան բյուրոյի որոշումները, գրում է լրագրող Վահրամ Աղաջանյանը։