2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում, ԱՄՆ նախագահ Թրամփի միջնորդությամբ, Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդներ Նիկոլ Փաշինյանը և Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին հայ-իրանական սահմանի երկայնքով TRIPP-ի ստեղծման հռչակագիրը և նախաստորագրեցին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև “խաղաղության համաձայնագիրը”։

Այս փաստաթղթերը ստորագրելուց հետո երեք կողմերը հայտարարեցին, որ տարածաշրջանում այլևս խաղաղություն է հաստատվել և այն անշրջելի է։ Սահմանի երկայնքով կրակոցներն ու զինված սադրանքները իրոք դադարեցին, Ադրբեջանը հայտարարեց իր տարածքի շրջափակման վերացման մասին՝ դեպի Հայաստան բեռների տարանցման համար։ Մասնավորապես, Ռուսաստանից և Ղազախստանից հացահատիկը Հայաստան է մտել Ադրբեջանի և Վրաստանի միջոցով։ Իր հերթին, Ադրբեջանից բենզինի և դիզելային վառելիքի երկու խմբաքանակ է մտել Հայաստան՝ նույնպես Վրաստանի տարածքով։

Չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանի իշխանությունները վախենում են արտաբերել «Արցախ» բառը նույնիսկ երաժշտական ​​ստեղծագործության վերաբերյալ, Ադրբեջանը շարունակում է պայմաններ առաջադրել խաղաղության պայմանագրի վերջնական ստորագրման համար՝ փոփոխել Հայաստանի Սահմանադրությունը և հանել Անկախության հռչակագրին հղումը, այդ թվում՝ 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի՝ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին որոշման և 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության հետևանքները վերացնելու անհրաժեշտության մասին կետերը։

Հայաստանի կառավարությունը պատրաստվում է ընդունել նոր Սահմանադրություն՝ առանց նշելու, թե արդյոք այն հղում կանի Անկախության հռչակագրին։ Սակայն, Չորրորդ Հանրապետություն ստեղծելու մասին հռետորաբանությունը ենթադրում է, որ նոր հանրապետության ստեղծման համար անհրաժեշտ կլինի նոր հռչակագիր, և հինը ինքնին կմոռացվի։ Փաշինյանը խոսում է հանրապետության մասին, որը սահմանափակվում է խորհրդային սահմաններով, թեկուզ այդ սահմանները չի հաստատվում որևէ միջազգային օրինական փաստաթղթով։

Սակայն, 1989 թվականի որոշումը և Հայաստանի Սահմանադրությունը մնում են ուժի մեջ։ Կարսի պայմանագիրը նույնպես չեղյալ չի հայտարարվել։

2026 թվականի հունվարին Բաքուն հայտարարեց, որ Նախիջևանի Հանրապետության Սահմանադրությունից հանվել է 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի ռուս-թուրքական պայմանագրերի հղումը։ Այդ պայմանագրերի համաձայն՝ Նախիջևանի հայկական մարզը ժամանակավորապես փոխանցվել էր թուրքական Ադրբեջանի պրոտեկտորատին ԽՍՀՄ կազմում։

Բաքվի որոշումը նոր բանավեճ առաջացրեց այն մասին, թե արդյոք Կարսի պայմանագիրը դեռևս ուժի մեջ է, թե չեղյալ է հայտարարվել։ Եթե այն ուժի մեջ է, ապա Նախիջևանը չի կարող համարվել Ադրբեջանի լիարժեք տարածք, և այնտեղ չպետք է լինեն ռազմական ուժեր։ Եթե ​​պայմանագիրը անվավեր է, ապա ոչ միայն Նախիջևանը, այլև նույն պայմանագրերով Թուրքիային զիջված Կարսն ու Արդահանը պետք է վերադարձվեն Հայաստանին։

Պաշտոնապես Երևանը չի հիշատակում Կարսի պայմանագիրը՝ նշելով, որ Հայաստանը միայն Խորհրդային Հայաստանի տարածքն է համարում իրենը՝ համաձայն ԱՊՀ-ն հիմնադրող Ալմա-Աթայի հռչակագրի։ Ալմա-Աթայի հռչակագրի հղումներ կան նաև Փաշինյանի և Ալիևի կողմից 2022 թվականի հոկտեմբերին Շառլ Միշելի և Մակրոնի միջնորդությամբ ստորագրված Պրահայի հռչակագրում, ինչպես նաև 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում նախաստորագրված «խաղաղության պայմանագրում»։

Հայ-ադրբեջանական վեճերի ներկայիս “լուծման” իրավական հիմքերի բացակայությունը, ինչպես նաև Թրամփի քաղաքականությունը խրախուսում են Ադրբեջանին պնդել ռազմական լուծման իր իրավունքը: Միևնույն ժամանակ, Ալիևը ոչ միայն չի ժխտում Ղարաբաղը և Նախիջևանը գրավելու իրավական հիմքերի բացակայությունը, այլև ուղղակիորեն պնդում է, որ դա կանխող օրինական փաստաթղթերը՝ Հայաստանի Սահմանադրությունը և Կարսի պայմանագիրը, պետք է չեղյալ համարվեն:

Այս զարգացումների ֆոնին, 2025 թվականի վերջին ամիսներին «գետնի վրա» ոչինչ տեղի չի ունեցել «Թրամփի ճանապարհի» կառուցման առումով: 2026 թվականի փետրվարին ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսը այցելեց Հայաստան և Ադրբեջան, սակայն այս այցը նույնպես չհանգեցրեց Թրամփի ճանապարհի վերաբերյալ որևէ կոնկրետ մանրամասների: Ընդհակառակը, հայտնի դարձավ, որ Բաքուն և Անկարան հրաժարվում են Նախիջևանի և Հայաստանի միջով Թրամփի ճանապարհը երկարաձգել մինչև Թուրքիա: Այսպիսով պարզվում է, տարածաշրջանի շրջափակման վերացման և այն միջազգային միջանցքների և «Խաղաղության խաչմերուկի» մաս դարձնելու մասին բոլոր խոսակցությունները կեղծիք են:

Իսկ եթե Հայաստանի վերածումը «Խաղաղության խաչմերուկի» ի սկզբանե նախատեսված չէր, ապա ստացվում է, որ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հովանու ներքո Հայաստանի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Ռուսաստանի ղեկավարությունների համակարգված քաղաքականության միակ նպատակը Կարսի պայմանագրից անաղմուկ դուրս գալն է՝ Հայաստանի կողմից իր իրավունքներից հրաժարվելով և տարածաշրջանում նոր սահմանների օրինականացմամբ, որոնք հաստատվել են Հայոց ցեղասպանության շարունակության միջոցով։

Այս նպատակը եւս մեկ անգամ հաստատվում է Հայաստանում զուգահեռ իրականացվող քաղաքականությամբ, որն ուղղված է Հայ Առաքելական Եկեղեցու, Սփյուռքի, ավանդական հայկական կուսակցությունների եւ Ղարաբաղի գործոնի ազգայնակենտրոն դերի չեզոքացմանը։

Այս ուժերը պաշտոնապես մեղադրվում են Ռուսաստանի հետ կապված լինելու մեջ, եւ չնայած Հայաստանի իշխանությունները իրենք գործնական միջոցներ չեն ձեռնարկում ռուսական ազդեցության կամ ներկայության դեմ, հակառակը՝ վերջին տարիներին այն միայն աճել է, սակայն «ովքեր դեմ են կառավարությանը, կողմ են Ռուսաստանին, եւ, հետեւաբար, կողմ են պատերազմի վերսկսմանը» խոսույթը հաջողությամբ օգտագործվում է ազգային իրավունքների հարցը բարձրացնողներին ճնշելու համար։

Ազգային իրավունքների քննարկման բացակայությունը կարող է լինել Հայաստանում կայանալիք ընտրությունների եզակի առանձնահատկությունը։

Չնայած ոչ բոլոր քաղաքական կուսակցություններն են հայտարարել իրենց նախընտրական ծրագրերը, բայց Կարսի պայմանագրի, 1989 թվականի Միավորման որոշման եւ Վաշինգտոնում նախաստորագրված «խաղաղության պայմանագրի» անդրադառնալու խիստ տաբուն վկայում է հայկական քաղաքական ասպարեզում առկա բիրտ կոնսենսուսի մասին։

Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ վաղը Ժնևում ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև նախատեսված բանակցություններից մեկ օր առաջ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը զորավարժություններ է անցկացրել Հորմուզի նեղուցում, որտեղով անցնում է աշխարհում սպառվող նավթի մոտ 20 տոկոսը: Այս մասին հայտնում է Ազատությունը։

Իրանական Tasnim գործակալության փոխանցմամբ` «Հորմուզի նեղուցի խելացի վերահսկողություն» անունով զորավարժությունների նպատակն է ստուգել զորքի պատրաստվածությունը «անվտանգության և ռազմական հնարավոր սպառնալիքների» դեմ:

Իրանն ու ԱՄՆ-ն այս ամսվա սկզբին վերսկսեցին բանակցությունները՝ տասնամյակներ շարունակվող վեճը լուծելու և նոր ռազմական բախումը կանխելու համար։ ԱՄՆ-ն մեծ թվով ռազմական տեխնիկա և զորք է ուղարկել տարածաշրջան, որտեղ ուղևորվում է արդեն երկրորդ ավիակիրը: Ամերիկացի պաշտոնյաները Reuters-ին ասել են, որ ԱՄՆ-ն պատրաստվում է երկարատև ռազմական գործողությունների, եթե բանակցությունները ձախողվեն:

Մինչ այդ Իրանի փոխարտգործնախարարը հայտարարել էր, թե Իրանը պատրաստ է փոխզիջումների՝ միջուկային ծրագրի շուրջ ԱՄՆ-ի հետ համաձայնության գալու համար, եթե Վաշինգտոնն էլ պատրաստ լինի քննարկել պատժամիջոցները վերացնելու հարցը:

BBC-ին տված հարցազրույցում Մաջիդ Թախտ-Ռավանչին շեշտել է՝ Թեհրանը միակողմանի զիջումների չի գնա, և հիմա գնդակն ԱՄՆ դաշտում է, որը պետք է ապացուցի, որ ցանկանում է գործարք կնքել։

«Մենք պատրաստ ենք քննարկել այս և մեր միջուկային ծրագրին վերաբերող այլ հարցեր, եթե նրանք ևս պատրաստ լինեն խոսել պատժամիջոցների մասին: Քանզի այդ ապօրինի պատժամիջոցները ևս պետք է լինեն բանակցությունների սեղանին», – ասել է իրանցի դիվանագետը:

Իրանի արտգործնախարարության տնտեսական դիվանագիտության դեպարտամենտի փոխտնօրենն էլ հայտարարել է՝ Իրանը ձգտում է ԱՄՆ-ի հետ այնպիսի համաձայնության, որը տնտեսապես շահավետ կլինի երկու կողմերի համար:

Արտասահմանյան լրագրողները և նույնիսկ ՀՀ քաղաքացիները, ովքեր TRIPP-ի և «Խաղաղության խաչմերուկի» մասին տեղյակ են լրատվամիջոցների «հարձակումներից», ենթադրում են, որ Սյունիքը իսկական շինարարական եռուզերիմեջ է, որ ինժեներները շրջում են՝ մատիտները ականջների ետևում դրած, չափումներ են անում, իսկ նրանց հետևում՝ ռելսերով բեռնված բեռնատարներ, և շուտով ռելսերը կշարվեն կոկիկ շարքով՝ Կենտրոնական Ասիան Եվրոպայի հետ վերջնականապես կապելու մեծ առաքելությամբ։

Սակայն 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում «Թրամփի ճանապարհի» հռչակագրի ստորագրումից վեց ամիս անց Սյունիքում, հայ-իրանական հարավային սահմանին, որտեղ պետք է անցնի ճանապարհը, ոչինչ չի փոխել։ Խորհրդային դարաշրջանի գնացքների վագոնները դեռևս ժանգոտվում են արևի տակ, ոչ մի աշխատանք չի կատարվում, և միակ ակտիվությունը Հայաստանն ու Իրանը կապող նոր ճանապարհի վրա է։ Իրանական ընկերությունները կամուրջներ են կառուցում, թունելներ են փորում, ասֆալտում ճանապաչը, որով իրանական մեքենաների հոսքը չի դադարում։

TRIPP հռչակագրի ընդունումից վեց ամիս անց նույնիսկ ճանապարհի երթուղին և լայնությունն են անհայտ։ Նիկոլ Փաշինյանը ակնարկեց, որ ճանապարհը կլինի 500 մետր լայնությամբ։ Սակայն նա նաև հայտարարեց, որ Բաքուն և Անկարան չեն ցանկանում TRIPP-ը Նախիջևանի և Հայաստանի միջով երկարաձգել մինչև թուրքական սահմանը։ Այդ դեպքում ո՞րն է Հայաստանի կողմից Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար ՀՀ տարածքով երկաթուղի կառուցելու իմաստը։ Նախկինում Փաշինյանը ոգևորությամբ բացատրում էր «գլոբալ» նախագծերին միանալը՝ խոստանալով ճանապարհների ապաշրջափակում և «Խաղաղության խաչմերուկ», բայց պարզվում է, որ ոչ միայն Հայաստանը չի ապաշրջափակվի, այլև կարգելափակվի նաև Իրանի կողմից։

Ալիևը, ինչպես միշտ, ավելի անկեղծ է։ Մյունխենի համաժողովում հայ լրագրողի հարցին պատասխանելով Բայդենի վարչակազմի օրոք Հայաստանի իշխանությունների կողմից առաջարկված «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի մասին, որն առավելություններ ուներ TRIPP նախագծի նկատմամբ, Ալիևը պատասխանեց.

«Ինչ վերաբերում է այսպես կոչված «Խաղաղության խաչմերուկին», գիտեք, երբ նախագահ Թրամփը վերադարձավ (իշխանության), նա մեկնարկեց TRIPP-ը։ Երբ նախագահ Բայդենը վերադառնա, նա էլ կվերագործարկի ձեր «Խաղաղության  խաչմերուկը»։

TRIPP-ի վերաբերյալ Ալիևն ասաց, որ իրենք խնդիրներ չունեն նավթատարների կամ երկաթուղային լոգիստիկայի հետ կապված։ «Ադրբեջանը որևէ հատուկ դժվարություն չի ունենում տարանցիկ բեռնափոխադրումների ապահովման կամ իր արտադրանքի արտահանման հարցում, չնայած Զանգեզուրի միջանցքը լրացուցիչ ներդրում կլինի դրանում։ Բայց էլեկտրական գծերերի, օպտիկամանրաթելային մալուխների, տվյալների կենտրոններից և արհեստական ​​բանականությունից ստացված տեղեկատվության տեղափոխման և տարանցման հետ կապված հարցերը հենց այս ամենն են, որոնց մենք ներկայումս հատուկ ուշադրություն ենք դարձնում», – հավելեց նա։

«Հետևաբար, երբ մենք խոսում ենք միջանցքների մասին, մենք, իհարկե, պետք է ավելի լայն տեսանկյուն ունենանք. ոչ միայն երկաթուղիներ, ոչ միայն ճանապարհներ, այլ ամենը, ինչ նպաստում է կապակցվածությանը և բավարարում է ժամանակակից աշխարհի պահանջներին», – եզրափակեց Ալիևը։

Այլ կերպ ասած, Ալիևը հետաքրքրված է հայ-իրանական սահմանի վերահսկողությունով՝ հիմնականում էլեկտրաէներգիայի և օպտիկամանրաթելային մալուխներով տեղեկատվության փոխանցման համար։

Ռազմավարական առումով, Թրամփի ճանապարհը ժամանակավորապես պաշտպանեց Հայաստանը ագրեսիվ գործողություններից, բայց իրավիճակի ցանկացած փոփոխություն կարող է հանգեցնել այս զսպող գործոնի վերացմանը։