Ապրիլի 19-ին տեղի է ունեցել Հայկական խորհրդի կողմից կազմակերպված առաջին Անվտանգության երևանյան համաժողովը։ Հայկական խորհրդի նախագահ Արեգ Քոչինյանը նշեց, որ քննարկվող հարցերի թվում կլինեն խաղաղությո՞ւն, թե՞ պատերազմ, Ղարաբաղի հարցը լուծվա՞ծ է, թե՞ վերափոխված, պետությո՞ւն, թե՞ գաղութ, ժողովրդավարությո՞ւն, թե՞ բռնապետություն, և ո՞վ է որոշում Հայաստանի փոխարեն՝ արտաքին ուժե՞րը, թե՞ մենք։
Ինքնիշխանություն, թե՞ կայսրության գաղութ
Գրեթե բոլոր ելույթ ունեցողները հիշեցին Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի խոսքերը, որը Փաշինյանի և Պուտինի վերջերս հանդիպումից հետո հանկարծ հիշեց 1828 թվականի ռուս-պարսկական Թուրքմենչայի պայմանագիրը, որի համաձայն «Նախիջևանի և Իրևանի խանությունները Պարսկաստանից փոխանցվեցին Ռուսաստանին»։ Շատ քաղաքագետների ելույթներում նշվում էր Հարավային Կովկասում ինքնիշխանության զարգացման գործում կայսերական գործոնի մասին։
Ինչպես նշեց Ալեքսանդր Իսկանդարյանը, առնվազն երեք խոշոր նախկին կայսրություններ՝ Ռուսականը, Օսմանյան և Պարսկականը, դեռևս վիճարկում են Ղարաբաղի և ամբողջ Հայաստանի պատկանելիությունը։
Իրանագետ Աննա Դավթյանը նշեց, որ Թուրքմենչայի պայմանագիրը Իրանի համար «խոցելի» էր և պարտվողական։ Այնուամենայնիվ, նա նշեց, որ միջկայսերական պայքարը միշտ չէ, որ վատ բան է, քանի որ հենց այս պայքարի արդյունքում են ի հայտ եկել փոքր ինքնիշխան պետությունները։
Արսեն Խառատյանը հիշեցրեց, որ խոսքը ոչ միայն Թուրքմենչայի պայմանագրի, այլև Կարսի, Սայքս-Պիկոյի և այլ պայմանագրերի մասին է, որոնց համաձայն տարածաշրջանը բաժանվել է բառի բուն ի,աստով քանոնի միջոցով։ Նա նշեց, որ աշխարհի այս բռուտալ բաժանումը ներկայումս վերանայվում է։
Թաթուլ Հակոբյանը նշեց Հայաստանի համար մի քանի կարևոր տարիներ՝ 1828 թվական (Թուրքմենչայ), 1918 թվական (պարտադրված անկախություն անկախություն) և 1988-2018 թվականներ (Ղարաբաղյան շարժում)։ Ալեքսանդր Իսկանդարյանը ավելացրեց 2023 թվականը՝ աննախադեպ իրադարձության՝ հայ բնակչության բռնի տեղահանումը Արցախից։
Ստեփան Սաֆարյանը հիշեցրեց, որ Ռուսաստանը դեռևս քննարկում է, թե ինչպես է Հայաստանն ընդհանրապես անկախություն ձեռք բերել։ Նա հիշեցրեց, թե ինչպես էր Ռուսաստանը 2013 թվականին նշում Գյուլիստանի պայմանագրի 200-ամյակը, հիշեցրեց Զորի Բալայանի նամակը Պուտինին, և թե ինչպես է հենց 2013 թվականին Հայաստանը միացել ԵԱՏՄ-ին, և այդտեղից սկսվել է դեպի 2023 թվական ճանապարհը։
Ստեփան Գրիգորյանը նաև հարցրեց, թե ինչպե՞ս է Հայաստանը արձագանքել Ռուսաստանի կողմից Թուրքմենչայի պայմանագրի վերաբերյալ հաղորդագրություններին։ Պատասխանը՝ ոչ մի կերպ։
Հիբրիդային ժողովրդավարությունը ժողովրդավարության բացակայությո՞ւն է
Իրանագետ Աննա Դավթյանը նշել է, որ Հայաստանը հիբրիդային ժողովրդավարություն է, ինչը բացառում է ժողովրդավարական գործընթացների անշրջելիությունը և հասարակության որոշիչ ազդեցությունը հակամարտությունների վրա՝ թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին։
Արսեն Խառատյանը ընդգծել է, որ ժողովրդավարության ուղին ընտրած հետխորհրդային երկրները «պատժվել» են և տարածքային կորուստներ են կրել։ Նա ևս չի կարծում, որ Հայաստանում խաղաղ և ժողովրդավարական գործընթացները անշրջելի են։
Թաթուլ Հակոբյանը իր խոսքում հիշեցրել է, որ Հայաստանում իշխանությունը երբեք ընտրությունների միջոցով չի փոխանցվել ընդդիմությանը։ Նա ժողովրդավարության անդարձելիության կետը համարում է այն պահը, երբ ընդդիմադիր ուժերը իշխանության կգան ընտրությունների միջոցով, իսկ իշխող կուսակցությունը կընդունի իր պարտությունը։ Ներկայումս նա նման նախադրյալներ չի տեսնում. Գյումրիյում, Վանաձորում, Գորիսում տեղական ընտրություններից հետո, որտեղ ընդդիմությունը հաղթեց, իշխանությունները, ըստ էության, վերանայեցին ընտրությունների արդյունքները և «վերականգնեցին» իշխանությունը։
Նա նշել է, որ իշխանությունները ներկայումս զբաղված են ժողովրդավարություն «վաճառելով» Եվրոպային։
Ալեքսանդր Իսկանդարյանը հավելել է, որ ժողովրդավարության մասին խոսելն իմաստ չունի, քանի դեռ մեր Սահմանադրությունը չի նախատեսում նույնիսկ խորհրդարանական ընդդիմության ազդեցությունը որոշումների կայացման վրա։
Ի՞նչ է հակադրվում հիբրիդային սպառնալիքներին
Համաժողովում մանրամասն քննարկվեցին հիբրիդային սպառնալիքները։ Քաղաքագետ Ստեփան Գրիգորյանը նշեց նման սպառնալիքներից մեկը՝ ընտրություններից հետո սպասվող բողոքի ցույցերը։ Նա կոչ արեց պատասխանատու մարմիններին՝ Ներքին գործերի նախարարությանը, դատարաններին, Հակակոռուպցիոն կոմիտեին և այլն, գործել օրինական, զուսպ և իրենց գործողություններով չապալեգիտիմացնել ընտրական գործընթացը։
Ստեփան Սաֆարյանը մատնանշեց ընտրությունների «ժողովրդավարական» բնույթն ապահովելու համար արտաքին ուժերին ներգրավելու փորձերը՝ նշելով, որ քննարկվում է «ոչ ժողովրդավարական ուժերի» ընտրություններին մասնակցելու արգելքը։ Նա ընդգծեց, որ պետք է հույսը դնել սեփական հասարակության վրա՝ նշելով, որ պետությունը մինչ օրս չի ստեղծել այնպիսի հիմնադրամ, որը կարող է աջակցել տեղական քաղաքացիական հասարակությանը և լրատվամիջոցներին և կանխել դրանց արտաքին ճնշման տակ հայտնվելը։
Քաղաքագետ Անահիտ Ադամյանը նշեց, որ Հայաստանում հիբրիդային պատերազմի նպատակն է կանխել ինքնիշխանությունը, ապաշրջափակումը, ժողովրդավարությունը և խաղաղությունը, որպեսզի միշտ անհրաժեշտ լինի «ցար»։ Նա նշեց, որ Հայաստանում հնարավոր են հեղաշրջման փորձ և հետընտրական բախումներ։ Մենք պետք է ունենանք դիմադրության ազգային ռազմավարություն և հողի ուժի ըմբռնում, ասաց նա։
Հովսեփ Խուրշուդյանը Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայությունը անվանեց սովետական ՊԱԿ-ի ժառանգություն՝ նշելով, որ այս կառույցը մնում է հանրային վերահսկողությունից դուրս։ Նա հիշեցրեց, որ ներկայիս իշխանությունները չեն իրականացրել լյուստրացիա և վեթինգ, իսկ առանց դրա արտաքին սպառնալիքներին հակազդելու մասին խոսելը պարզապես անիմաստ է։ Խուրշուդյանի խոսքով՝ Արգիշտի Քյարամյանը պատերազմի ժամանակ ռուսների ճնշման տակ է հեռացվել ԱԱԾ ղեկավարի պաշտոնից։ Նա պնդում է, որ արտաքին ազդեցության այս կանալով մնում է։
Լրագրող Սեդա Մուրադյանը նշեց նախընտրական գործընթացների կարևոր գործոնը. նա նշեց, որ վախն ու տրավման դառնում են որոշիչ գործիք, նույնիսկ ընտրական մշակույթ։ Անհրաժեշտ է հակազդել ոչ միայն արտաքին ապատեղեկատվությանն ու ազդեցությանը, այլև հասարակության բևեռացմանը՝ վախեցնելու և վախը բաժանարար գծի վերածելու միջոցով, ասաց նա։
Ընդհանուր առմամբ, համաժողովի քննարկումները, պաշտոնական օրակարգից դուրս, կենտրոնացան մի քանի հիմնական հարցերի վրա. կայսերական գործոնը կարող է որոշիչ լինել Հայաստանի պետականության համար, խաղաղությունն ու ժողովրդավարությունը Հայաստանում չեն անցել անդարձելիության կետը, իսկ ներքին ժողովրդավարական դիսֆունկցիան կարող է հանգեցնել բախումների և ընտրական գործընթացի ապալեգիտիմացման։