Հունվարի 18-ին Երևանի Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում կկայանա «Մենք ենք» խորագրով միջոցառումների շարք, որոնք ուղղված են Արցախի մշակույթի պահպանմանը: Տեղի կունենա ցուցահանդեսի բացում և մեծ համերգ․ կազմակերպիչները նշում են, որ սա փորձ է ցույց տալու, որ արցախցիները գոյություն ունեն, որ նրանք չեն մոռանա իրենց ինքնությունը, բարբառը և հազարամյակների մշակույթը, և որ նրանք ոչմի տեղ չեն անհետանա։

Օկուպացիայից, ցեղասպանությունից և Արցախի բնիկ բնակչության տեղահանությունից երկուսուկես տարի անց սա, թերևս, առաջին հրապարակային հայտն է՝ արցախյան հանրությունը որպես միասնական միավոր պահպանելու համար: Դրանից առաջ մի քանի տասնյակ արցախյան հասարակական կազմակերպություններ կարևոր հայտարարություն էին տարածել, որում հստակորեն ուրվագծվել էին արցախցիների կոլեկտիվ իրավունքները: Տեղի են ունեցել նաև մի քանի հանրահավաքներ և բողոքի ակցիաներ, հիմնականում սոցիալական բնույթի, չնայած կառավարությանը ներկայացված պահանջագրում նաև ուրվագծվել են արցախցիների իրավական և քաղաքական պահանջները։

Խորհրդարանը, որի խոսնակն այժմ նաև Արցախի նախագահի պաշտոնակատարն է, գործում է Երևանում գտնվող Արցախի ներկայացուցչությունում: Կա պետական ​​նախարար, բայց կառավարության անդամների տվյալները անհայտ են։ Վերջերս խորհրդարանում լսումներ անցկացվեցին, որոնց ընթացքում նշվեց, որ արցախյան հարցը փակված չէ, և պայքարը կշարունակվի։ Մինչդեռ արցախցիների ինքնակազմակերպումը չափազանց դանդաղ է ընթանում։

Տեղահանության առաջին օրվանից արցախյան հասարակությունը միտումնավոր ատոմիզացվեց և բաժանվեց «ընտանիքների», ինչպես ցեղային հարաբերությունների ժամանակներում: Կառավարության սոցիալական ծրագրերը հիմնված են «ընտանեկան բաշխման» սկզբունքի վրա, որի համաձայն յուրաքանչյուր ընտանիք ստիպված է լուծել իր խնդիրները անհատապես, չնայած այդ խնդիրների պատճառները և դրանց լուծման միջոցները կոլեկտիվ են: Հայաստանում չի ստեղծվել մարմին, որը կզբաղվեր արցախցիների խնդիրներով, և սա նպատակ ունի ցույց տալ, որ չկա այդպիսի միավոր՝ արցախցիներ: Այժմ նույնիսկ արցախցիների համար նախատեսված ծրագրերում նրանց այլևս չեն անվանում «Ղարաբաղից բռնի տեղահանվածներ», ասում են միայն «տեղահանված անձինք»:

Արցախցիները չեն կարող գոյատևել որպես համայնք, եթե չարտացոլեն իրենց կոլեկտիվ իրավունքները և կոլեկտիվորեն չխթանեն դրանք: Դրան հասնելու համար նախևառաջ անհրաժեշտ է հանգիստ և անկողմնակալ գնահատել Արցախի քաղաքական և իրավական թղթապանակը, փաստաթղթավորել լեգիտիմ հանգրվաններն ու շեղումները, մշակել ռազմավարություն և այն խթանել ինչպես օրինական մարմինների, այնպես էլ հասարակական միավորների մակարդակով: Իրավունքների մասին արտահայտվելը հանցագործություն կամ «պատերազմի հրահրում» չէ, ինչպես փորձում են ներկայացնել Արցախը ջնջել ցանկացողները:

Առանց իրավական ռազմավարություն մշակելու՝ Արցախի ժողովրդին նվաստացնելու, նրանց իրավունքներից, արժանապատվությունից և կենսագրությունից զրկելու ներկայիս քաղաքականությունը կշարունակվի ավելի կոշտ մեթոդներով։ Այս քաղաքականությունը նպատակ ունի համոզել Արցախի ժողովրդին և Հայաստանի մյուս քաղաքացիներին, որ իրենց կյանքի 35 տարիները՝ ազգային-ազատագրական պատերազմը, խաբեություն էին, թշնամական հետախուզական ծառայությունների մեքենայություններ, այլ ոչ թե ցեղասպանությունից խուսափելու և որպես ազգ գոյատևելու քաղաքական կամք։

Վերջերս պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանը, մեկնաբանելով Արցախի Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Դանիելյանի՝ գեներալ Կարեն Շաքարյանին «Արցախի հերոս» բարձրագույն կոչումից զրկելու հրամանագիրը, նշել է. «Նախևառաջ, ես տեղյակ չեմ նման ինստիտուտի մասին և բացառում եմ ՀՀ-ում որևէ այլ մարմնի գոյությունը, բացի օրինական կառավարությունից։ Որոշ երևակայական, հնարավոր է՝ վիրտուալ մարդիկ իրենց վիրտուալ որոշումներով լցնում են ինտերնետը։ Բոլորի համար պարզ է, որ սրանք առոչինչ գործողություններ են կամ կատարվում են ինքնահաստատման համար, որպեսզի ևս մեկ անգամ ընդգծեն իրենց գոյությունն ու ներկայությունը”։

Պապիկյանը նշեց, որ Կարեն Շաքարյանին կոչումներ են շնորհվել հիմնականում Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար: Նա չանդրադարձավ, թե արդյոք Արցախը ներառված է «Հայրենիք» հասկացության մեջ, և ինչու՞ Ալիևը պահանջում է հանել ՀՀ Սահմանադրությունից 1989 թվականի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին բանաձևը: Ի վերջո, եթե ՀՀ կառավարությունը չի ճանաչում անկախ Արցախի խորհրդարանը, ապա նշանակում է՝ այն Արցախի ժողովրդին համարում է իր քաղաքացիներ, իսկ Արցախը՝ Հայաստանի մաս: Իսկ եթե ոչ, ապա արդյո՞ք գեներալ Շաքարյանը և մյուս հայ սպաները իրենց կարգավիճակը ստացել են «օտարերկրյա», «վիրտուալ» հողի վրա:

ՀՀ կապույտ անձնագիր ունեցող Արցախի քաղաքացիները համարվում էին ՀՀ քաղաքացիներ՝ անկախ 070 կոդից կամ նրանց անձնագրում նշված որևէ այլ կոդից: Այս մասին ABC Media-ին տված հարցազրույցում հայտարարել է Արցախի Հանրապետության նախագահի պաշտոնակատար Աշոտ Դանիելյանը:

«Քաղաքացիությունը չի որոշվում կոդով: Եթե անձը ունի ՀՀ անձնագիր, ապա նա համարվում է ՀՀ քաղաքացի»: Եթե ​​այսօր ասում են, որ սա ճանապարհորդական անձնագիր է եղել, թող ներկայացնեն համապատասխան օրենքը կամ իրավական հղումը, որտեղ դա հստակ նշված է», – ասաց Դանիելյանը։

Նրա խոսքով՝ «ճանապարհորդական անձնագիր» տերմինը կառավարության դիսկուրսում հայտնվել է միայն 2023 թվականի հարկադիր արտաքսումից հետո։ Դանիելյանը պնդում է, որ կառավարության որոշումը փաստացի մեկ գիշերվա ընթացքում զրկել է 070 անձնագրեր ունեցող մարդկանց ՀՀ քաղաքացիությունից, ինչը նա համարում է հակասահմանադրական։

«Ոչ ոք չի կարող խլել մեր վերադարձի իրավունքը։ Քաղաքացիություն ստանալը ոչ մի կերպ չի վերացնում այս իրավունքը։ ՀՀ քաղաքացի լինելը չի ​​նշանակում, որ մենք զրկվում են պատմական կամ իրավական իրավունքներից», – ընդգծեց նա։

Դանիելյանի խոսքով՝ ստեղծված իրավիճակը քաղաքական որոշումների արդյունք է, և բնակչության շրջանում տարածված վախերն ու շփոթմունքը հաճախ դիտավորյալ են։

Մինչդեռ, Արցախում ենթադրյալ հանցագործությունների վերաբերյալ դատավարությունները շարունակվում են հայկական դատարաններում, և ոչ ոք չի պատասխանում այն հարցին, թե ինչու, օրինակ, 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախում զենքի հանձնումը պետք է քննվի Հայաստանում, եթե Հայաստանը չի ճանաչում Արցախի սոուբյեկտությունը։ Մինչդեռ, Հայաստանի խորհրդարանի կամ կառավարության ոչ մի նիստ չի անցնում առանց քննարկելու Արցախի ժողովրդին անմիջականորեն վերաբերող հարցերը։

Արցախի ժողովրդին լուծարելու, մասնատելու կամ «ինտեգրելու» փորձերը չեն կարող հաջողության հասնել, քանի դեռ գոյություն ունեն կոլեկտիվ իրավունքներ, որոնք պահանջում են կոլեկտիվ, այլ ոչ թե «ընտանեկան» լուծումներ։ Միայն կոլեկտիվ իրավունքների համար պայքարի ռազմավարության մշակումը կարող է վերականգնել արցախցիների մոտ «Մենք կանք» զգացողությունը։ Եվ հունվարի 18-ի համերգը պետք է նշի նման ռազմավարության մշակման սկիզբը։

Սուրեն Թովմասյանն Արցախից է տեղահանվել։ Նրա 3 հոգանոց ընտանիքն ապրում է Երևան քաղաքում։ Ինչպես արցախցի փոքրաթիվ ընտանիքների զգալի մասը՝ Թովմասյանները ևս կանգնած են բնակարան ձեռք բերելու խնդրի առաջ։

Նրանք գտնում են, որ դա պարզապես անհնար է

-36 տարվա աշխատանքային փորձ ունեմ։ Վերջին 23 տարիներին Արցախի ԱՎԾ Ասկերանի շրջանային բաժնի պետի պաշտոնն էի զբաղեցնում, միաժամանակ զբաղվում գյուղատնտեսական աշխատանքներով։ Տեղահանությունից հետո չկարողացա իմ մասնագիտությամբ որևէ տեղ աշխատանք գտնել։ Սկզբից ես ևս չէի ցանկանում ՀՀ քաղաքացիություն ընդունել, սակայն հետո հասկացա, որ դա բոլորովին չի խանգարելու Արցախ վերադառնալու համար, որի հույսը երբեք չեմ կորցնում։

Քաղաքացիություն ընդունելուց հետո էլի չստացվեց պետական հիմնարկներում աշխատանք գտնել։ Ընտանիքիս հոգսերը հոգալու համար ստիպված էի աշխատանք գտնել միայն մասնավոր ոլորտում և, որպես անվտանգության աշխատակից, մտա աշխատանքի։ Ավելի քան 2 տարի է, ինչ այդ ոլորտում եմ։

Հուլիս ամսից աշխատում եմ 2 տեղ։ 60 տարեկան հասակում մասնակցել եմ ՀՀ <<Պահապան արծիվ>> ուսումնական կենտրոնում կազմակերպված  <<Պահնորդի գործ>> դասընթացներին, հանձնել քննություն ու ստացել պահնորդի որակավորում։ Կարողացել եմ ստեղծել աշխատանքային նորմալ հարաբերություններ։ Երբեմն առաջարկություններ եմ անում մեր աշխատանքի բարելավման ուղղությամբ, ասում եմ իմ տեսակետները, որոնք ընդունվում են վերադասի կողմից։

Մշակում եմ նաև մեր վարձակալած տան տնամերձ հողամասը, որտեղ կան պտղատու ծառեր (ծիրանի, սալորենի, թզենի)։ Որպեսզի բերքը չփչանա, նաև օղի եմ արտադրում՝ անձնական կարիքների համար։ Փորձում եմ պահպանել արցախյան բարի ավանդույթները և հնարավորության սահմաններում հանդիպումներ եմ կազմակերպում մեր տանը, որը շատ կարևոր է յուրաքանչյուր տեղահանվածի համար։

Վատն այն է, որ երկու տեղ աշխատում եմ ու ստանում ընդամենը 150 հազար դրամ, որն էլ ուղղվում է տան վարձավճարին՝ առանց կոմունալ վճարումների։ Կինս նույնպես աշխատում է, իհարկե, ոչ իր մասնագիտությամբ, աղջիկս ուսանող է։ Բնակվարձի և հրատապ աջակցության ծրագրերի շահառու չենք։

Բնակապահովման ծրագրից դեռևս չենք օգտվել, որովհետև նախատեսվող գումարով հնարավոր չէ տուն ձեռք բերել, անգամ մարզերում։ Մեր ընտանիքի եկամուտները բավարար չեն, որպեսզի կարողանանք օգտվել հիփոթեքային վարկերից։

Չգիտեմ՝ երբևէ կունենա՞նք սեփական տանիք․․․

Սուրենը զրույցի ընթացքում հիշողություններով անընդհատ Արցախ է գնում, որտեղ մի ամբողջ կյանք է ապրել, ստեղծել ու արարել։ Մինչև տեղահանության պահը նա զբաղվում էր տնտեսությամբ՝ ցանկանալով որևէ բարիք ստեղծել, որպեսզի շարունակեն հաղթահարել շրջափակումը, որովհետև չէր սպասում, որ կլքեն Արցախը։ Երբ հասկացավ, որ տեղահանությունն անխուսափելի է, վերջին անգամ շրջեց իր տնտեսությամբ, որտեղ հավեր ու խոզեր էր պահում։ Կերակրեց ու բաց թողեց։

-Տանից դուրս եկանք՝ մեզ հետ վերցնելով միայն անհրաժեշտ իրերը։ Սիրտս ճմլվում էր ցավից։ Ո՞ւմ էի թողնում ծնողներիս շիրիմները, հայրենի հողս։ Շատ նպատակներ ունեի, բոլորը կիսատ մնացին։

36 ժամ հետո մեր ընտանիքը հատեց Հակարին։ Հոկտեմբերի 1-ին Երևանում էինք։ Այս տարիների ընթացքում մի քանի անգամ տուն ենք փոխել։ Փորձում ենք հնարավորինս հարմարվել իրականությանը․ դեռևս չի ստացվում։

Հայրական տունս Քյաթուկում էր։ Թեև մեր գյուղն արդեն դատարկված էր, սակայն ես, ինչպես բոլոր քյաթուկցիները, շատ էի կապված հայրենի բնօրրանիս հետ։ Մեծ հույսեր ունեի, որ թոշակի անցնելուց հետո կտեղափոխվեմ Քյաթուկ և այնտեղ կշարունակեմ գյուղատնեսություն ծավալել։ Որոշել էի հայրական տունս վերանորոգել։

Ամեն ինչ զրոյացավ 2023-ի սեպտեմբերին։ Վերջին պատերազմն ու նրան հաջորդող սարսափելի պայթյունը մինչև այսօր հանգիստ չեն տալիս։ Անմեղ զոհեր և բազմաթիվ անպատասխան հարցեր․․․ Միայն մի բան գիտեմ՝ արցախցին ուժեղ է, վճռական ու պատրաստ է ամեն մի փորձություն հաղթահարել։

Չեմ ուզում կորցնել հավատս, որ օրերից մի օր կվերադառնանք ու կշենացնենք մեր հողը։ Մենք սովոր ենք․ կրկին կվերածնվենք մայր հողում։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ