Համացանցում է հայտնվել «Ջրի գինը» վավերագրական ֆիլմը (https://www.facebook.com/GreenArmeniaNGO/videos/1988208888217562)՝ նվիրված Հայաստանում ջրային ռեսուրսների խնդրին։

Ֆիլմի պրոդյուսեր Թեմինե Ենոքյանի խոսքով՝ սյուժեն պետք է հիմնված լիներ 2020 թվականի արցախյան պատերազմի, օկուպացիայի արդյունքում սահմանամերձ տարածքներ դարձած Հայաստանի Հանրապետության գյուղերի ջրամատակարարման խնդրի վրա՝ Սև Լճի տարածաշրջանում, Ներքին Հանդում և 2022 թվականի պատերազմից հետո Ջերմուկի և Վարդենիսի տարածաշրջանում։

Սակայն թեման ընդլայնվել է, քանի որ ոչ պատշաճ պլանավորման և պահպանման հետևանքով տարեկան կորչում է Հայաստանի ջրային ռեսուրսների 70-80%-ը, ինչը պայմանավորված է նաև Հայաստանի իշխանությունների կողմից Հայաստանի ջրային ներուժի կրճատման հետ կապված ռիսկերի սխալ հաշվարկով։

Ակամայից հիշողությունս վերադարձրեց ինձ Արցախ, որտեղ կային նույն խնդիրները, որոնց ոչ ոք պատշաճ ուշադրություն չէր դարձնում, բացի… մեր թշնամուց՝ ադրբեջանից։

Դեռ խորհրդային տարիներին, երբ ԼՂԻՄ-ը Խորհրդային ադրբեջանի կազմում էր, ադրբեջանական բնակչությունը բնակեցվում էր ջրային աղբյուրների մոտ գտնվող տարածքներում, մասնավորապես՝ Արաքս գետի հովտում։ Այս բոլոր բնակավայրերում ամենուր հսկա պաստառներ էին և նույնիսկ շենքերի պատերին փորագրված էր «Ջուրը կյանք է» գրությունը։

Ջուրն իսկապես ազդել է մարդկանց կենսակերպի և կենսամակարդակի վրա։ Բավական է նշել, որ բնական սառը աղբյուրներով և լեռնային գետերով հարուստ ԼՂԻՄ-ի բնակչությունը միշտ տառապել է թե՛ խմելու, թե՛ ոռոգման ջրի պակասից, քանի որ Ադրբեջանը միտումնավոր խոչընդոտել է մարզի տարածքում ջրամատակարարման համակարգերի կառուցմանը։ Բայց հայկական բնակավայրերից ընդամենը մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա՝ սակավամարդ ադրբեջանական գյուղերում հորատվել են արտեզյաններ, որոնց ջրերն ապարդյուն հոսում էին շուրջօրյա՝ իրենց այգիները, ծառերը ջրելու հնարավորություն չունեցող հայերի աչքի առաջ և հոսում հարակից ավտոճանապարհների ասֆալտի վրա։

Էլ չենք խոսում այն ​​մասին, որ ԼՂԻՄ-ի առատ գետերի վրա կարող էին լինել փոքր հիդրոէլեկտրակայանների կասկադներ, որոնք տարածաշրջանը կապահովեյին բավարար քանակությամբ էլեկտրաէներգիայով։ Բայց ոչ, լույսը հայերի մոտ գալիս էր ադրբեջանական Մինգեչևիր քաղաքից, և «հանրապետության բարձրագույն ղեկավարության» քմահաճույքով այն կարող էր ժամերով անջատեր՝ իբր գումար խնայելու համար (ինչու են խնայողությունները կատարվել միայն հայերի հաշվին, կարելի է միայն կռահել)։

Ջրամատակարարման խնդիրը լուծելու ԼՂԻՄ ղեկավարության բոլոր հարցումներին ու խնդրանքներին մեկ պատասխան կար՝ ամեն ինչ Մոսկվան է որոշում։

Միայն վերջին 28 տարիների ընթացքում՝ Արցախյան առաջին պատերազմից հետո, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը սկսեց գյուղերի ջրամատակարարման համակարգերի կառուցումը, այն էլ ոչ բոլոր։ Բայց, ցավոք, ադրբեջանից Արցախի անկախության բոլոր տարիների իշխանությունները այդպես էլ չեն հասկացել ջրային ռեսուրսների կարևորությունը ազգային անվտանգության ընդհանուր ռազմավարության մեջ։

Դեռ 2015 թվականին Ադրբեջանը հայտարարեց, որ արցախահայությունը Արաքսի ջրերն աղտոտում է կոյուղաջրերով։ Մի քանի ամիս անց նրանց հաջողվեց համոզել Իրանին հանդես գալ նույն հայտարարությամբ։

Բնականաբար, Արցախի ընչաքաղց իշխանությունները պատշաճ կարեւորություն չեն տվել այս ամենին։

2016 թվականի փետրվարին Ադրբեջանի “առաջարկությունով” ԵԽԽՎ-ում ընդունվեց բանաձեւ, ըստ որի արցախահայությունը թույլ չի տալիս ադրբեջանցի գյուղացիներին Սարսանգի ջրամբարի ջուրն օգտագործել իրենց հողերը ոռոգելու համար։ Թե ինչու ԵԽԽՎ-ն ընդունեց բանաձեւը՝ անգամ չայցելելով Արցախ և համոզվելով, որ դա այդպես չէ, այլ հարց է։ Հետագայում բացահայտվեց կոռուպցիոն սխեման, որը, ցավոք, ոչինչ չփոխեց։

Սրանք ազդանշաններ էին, որ ադրբեջանի իշխանություններն օգտագործում են ջրի թեման ռազմական ներխուժման և Արաքսի և Սարսանգի ջրամբարի հարակից տարածքների բռնակցման համար։ Նման վտանգի մասին Արցախի խելամիտ մարդիկ զգուշացրել են հանրապետության իշխանություններին, բայց, բնականաբար, միայն քմծիծաղ են ստացել։ ԵԽԽՎ բանաձեւին չի արձագանքել նաեւ ԼՂՀ խորհրդարանը։ Արդյունքում 2016 թվականի ապրիլի 1-4-ը Ադրբեջանը գրավեց Վարազաթումբի բարձունքը, որը նրանք անվանում են Լելե Թեփե, գրավեց նաեւ Սարսանգի անմիջական մերձակայքում գտնվող Թալիշ և Մատագիս գյուղերը։

2020 թվականի պատերազմի նախօրեին Ալիևն ասել էր, որ իր ժողովուրդը տառապում է ջրի պակասից, որ մայրաքաղաք Բաքվի բնակչությունը օրեր շարունակ խմելու ջուր չի ստանում, որ իր երկրի հողերը գյուղատնտեսության համար ոչ պիտանի են, եւ սա սպառնալիք է դառնում ազգային անվտանգությանը և այլն։ Սրանք կրկին ազդանշաններ էին, որ ահաբեկչական երկիրն օգտագործում է բնապահպանական խնդիրները՝ քողարկելու իր իրական նպատակները՝ ագրեսիան Արցախի դեմ և կենսական նշանակության տարածքների օկուպացիա։ Եւ դա երկար սպասել չտվեց։

Այսօր Ադրբեջանը օկուպացրել է Արցախի ողջ տարածքը, բայց գլխավորն այն է, որ նրա վերահսկողության տակ են հայտնվել Հայաստանի սահմանամերձ բնակավայրերին ջուր մատակարարող բոլոր ջրային ռեսուրսները։

Բավական է նայել քարտեզին՝ հասկանալու համար, որ ռասիստական, ահաբեկչական, ֆաշիստական ​​այս երկիրն այսօր արդեն մոտ է ՀՀ բոլոր գետերին ու ջրամբարներին և շարունակում է ջրային այլ ռեսուրսներին մոտ տարածքներ զավթելու իր քաղաքականությունը։

Տարածքների զավթման պատճառով Վարդենիսի և սահմանամերձ գյուղերի՝ Ներքին Հանդի, Շուռնուխի բնակիչները զրկված են ջրից։ Հաջորդը Տավուշի Բաղանիս և Ոսկեպար գյուղերի մոտ գտնվող գետն է և Գեղարքունիքի քաղցրահամ Սեւանա լիճը։ Իսկ Ախուրյան գյուղի մոտ գտնվող գետի վրա Թուրքիան իր տարածքում ջրամբարներ կառուցեց, ինչը նվազեցրեց գետի ջրի քանակը և հանգեցրեց գյուղում դրա սակավությանը։

Այսինքն՝ Հայաստանի և Արցախի ջրային ռեսուրսները ադրբեջանի և թուրքիայի գլխավոր ռազմավարական նպատակն են, որոնք ծածկում են ջրով առատ տարածքների (հետևաբար՝ քոչվորների բազմաթիվ երամների համար այդքան անհրաժեշտ պարարտ հողերի և արոտավայրերի) անեքսիայի իրական ծրագրերը «պատմական փաստերով»։

Մենք բազմիցս ասել ենք, որ ադրբեջանն ու թուրքիան, ի տարբերություն Հայաստանի, շատ ուշադիր ուսումնասիրում են միջազգային նորմերը, օրենքները, ընդհանրապես միջազգային ու աշխարհաքաղաքական իրավիճակը և դրանց վրա են հիմնում իրենց բոլոր արյունարբու նպատակները։

Բավական է հիշել, թե ինչպես Արցախում «էկոլոգիական իրավիճակը պաշտպանելու» պատրվակով “բնապահպանները” փակեցին Արցախի միակ ճանապարհը և ստիպեցին կասեցնել Դրմբոնի Կաշենի ոսկու հանքի գործունեությունը։

Հետո Ադրբեջանն արգելեց Հայաստանին Երասխում մետաղագործական գործարան կառուցել, նույնիսկ ԱՄՆ դրոշի ներքո, որն իբր կարող էր բնապահպանական աղետ ստեղծել իր երկրի համար։ Իսկ օրեր առաջ ադրբեջանական «հասարակական կազմակերպությունները» (ամենայն հավանականությամբ, Շուշիի մոտ գտնվող նույն “բնապահպանները”) դիմել են միջազգային իշխանություններին՝ Հայաստանից պահանջելով դադարեցնել Մեծամորի ատոմակայանի շահագործումը, որն իբր վթարային վիճակում է եւ սպառնալիք է տարածաշրջանի համար։

Իսկապես, քոչվորներն իրենց գերազանցել են։ Պարզապես զարմանալի է, թե ինչպես է այս երկիրը կարողանում մանիպուլյացիայի ենթարկել ողջ աշխարհը, որպեսզի հասնի հայկական պետականության ոչնչացման իր նպատակներին։ Ոչ միայնակ, իհարկե: Ժամանակակից բոլշևիկները Ռուսաստանում և Հայաստանում նրանց անգնահատելի աջակցություն են ցուցաբերում. առաջինները թուրքական ծրագրերին մատուցած իրենց ծառայություններով, երկրորդները՝ կոլաբորացիոնիզմով: Ինչպես նախկինում գոյություն չունեին օրենքներ, Սահմանադրություններ, հասարակության ու մարդկանց կարծիքներ, այդպես էլ գոյություն չունեն հիմա։ Դե, «հանրաքվե» բառն էլ իսպառ անհետացել է ժամանակակից լեքսիկոնից։

Մարգարիտա Քարամյան

Նիկոլ Փաշինյանը, Էնթոնի Բլինկենը և Ուրսուլա ֆոն Դեր Լեյենը կհանդիպեն ապրիլի 5-ին Բրյուսելում։ Այս մասին օրեր առաջ հայտարարեց Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը՝ նշելով, որ նախատեսվում է քննարկել Հայաստանի, ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև եռակողմ համագործակցության ուղիները։

Դժվար չէ կռահել, թե ինչ է «առաջարկվելու» Հայաստանին այս հանդիպմանը՝ Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրա «սահմանազատում», այսինքն՝ Իրանի հետ սահմանի “փակում”, Ռուսաստանի հետ հաղորդակցության ապահովում ոչ թե Վրաստանի, այլ Ադրբեջանի տարածքով, և ֆորմալ “Հայաստանի” «ելքը» դեպի արտաքին աշխարհ բացառապես Թուրքիայի միջոցով։ Այն, ինչի մասին Փաշինյանն է խոսում՝ Հայաստանը պետությունից «խաչմերուկի» վերածելը։

Փաշինյանը հիմա ասում է, որ Հայաստանը (նկատի ունի իրեն) այլ այլընտրանք չուներ, և մենք ի սկզբանե դատապարտված էինք։ Իսկ հիմա, իբր, նա փորձում է գոնե պետականությունը պահպանել, թեկուզ դա էլ է հարցականի տակ։

Հայաստանն այլընտրանք ունե՞ր. “եթե”-ներով խոսալը, ինչպես գիտեք, անշնորհակալ գործ է, բայց կան փաստեր։

Ժամանելով 2022 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Հայաստան (Ջերմուկի ուղղությամբ տեղի ունեցած ագրեսիայից մի քանի օր հետո), ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի նախագահ Նենսի Փելոսին ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է.

«Մեր հիմնադիր հայրերը 1787 թվականին Սահմանադրության օրը ժողովրդավարությունը գերադասեցին ավտոկրատիային: Սերունդների ընթացքում մենք պաշտպանել ենք այս ընտրությունը։ Այսօր ԱՄՆ-ից մինչև Ուկրաինա, Թայվան և Հայաստան աշխարհը կանգնած է ժողովրդավարության և ավտոկրատիայի միջև ընտրության առաջ, և մենք պետք է նորից ընտրենք ժողովրդավարությունը»:

Նա նաև հարցրել է, թե ինչ է ուզում Հայաստանը և ինչպես կարող է օգնել նրան Միացյալ Նահանգները։ Հայաստանի իշխանությունները քմծիծաղով անտեսեցին Փելոսիի խոսքերը և նրա հարցը՝ այդպես էլ չհնչեցնելով, թե ինչ է ուզում Հայաստանը։

Արդյունքում՝ 2022 թվականի դեկտեմբերին սկսվեց Արցախի շրջափակումը, հայտնվեց «Ալմա-Աթայի հռչակագրի» մասին թեզը, Հայաստանն ու ԱՄՆ-ն ոչինչ չարեցին շրջափակումը ճեղքելու համար, 2023 թվականի սեպտեմբերին՝ Ռուսաստանի, Միացյալ Նահանգների եւ ԵՄ ներկայացուցիչները հավաքվեցին Ստամբուլում և, փաստորեն, “դոբրո” տվեցին Արցախի ցեղասպանության և բռնագաղթի համար, որից հետո Իսրայելն անմիջապես սկսեց Գազայի տեղահանումը։

Հիմա, երբ Փաշինյանը խոսում է Տավուշի և Հայաստանի այլ մարզերի ռազմավարական տարածքների հանձնման, պատերազմի վտանգի մասին, ԱՄՆ-ն և ԵՄ-ն հիշեցնում են Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, թեև Ուկրաինայի և Իսրայելի դեպքում պնդում են ինքնապաշտպանության իրավունքը։

Փելոսիի Հայաստան և Թայվան այցից մեկուկես տարի անց Ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Մայքլ Մաքքոլը խոսում է «Ուկրաինային, Իսրայելին և Թայվանին» աջակցելու մասին օրենքը քվեարկության դնելու մասին, այլ ոչ թե «Ուկրաինային, Թայվանին և Հայաստանին», ինչպես առաջարկել էր Փելոսին:

Փաշինյանն ասում է, որ ցանկանում է «պատմական Հայաստանը» վերածել «իսկական Հայաստանի», բայց, ըստ երևույթին, Հայաստանը վերածում է պատմության։

Պետական ​​կառույցների միջոցով միգրանտների հոսքի նկատմամբ վերահսկողությունը բարելավելու ուղղությամբ աշխատանքները կարող են արագանալ Կրոկուսի քաղաքապետարանում տեղի ունեցած ահաբեկչությունից հետո, РИА Новости-ին հայտնել է ՌԴ ԱԳՆ-ի աղբյուրը։

«Միգրանտների հոսքը ահաբեկչությունից առանձին խնդիր է, այն համակարգված կերպով դիտարկվել է պետական ​​կառույցների կողմից վերջին տարիներին: Մենք խոսում ենք գործընթացին ավելի շատ կազմակերպվածություն ավելացնելու և այցելուների կողմից մեր միգրացիոն օրենսդրությանը համապատասխանության նկատմամբ վերահսկողության ավելացման մասին: Ըստ երևույթին, Crocus-ում տեղի ունեցած ողբերգությունը կազդի այս աշխատանքի վրա՝ այն արագացնելու համար»,- ասել են գործակալությանը։

Այն, որ միգրանտների հետ աշխատանքն կկոշտացվի, խոսվում է այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանը սկսեց զանգվածաբար հավաքագրել միգրանտներ, հիմնականում Կենտրոնական Ասիայից, Ուկրաինայի հետ պատերազմի համար: Սրանք «ամենաէժան» վարձկաններն են, քանի որ նրանց հավաքագրում են ոչ թե մեծ գումարի, այլ «պատժի կրելու համար»։ Միգրանտների հետ ավելի կոշտ աշխատանքը կհանգեցնի նրան, որ նրանց ավելի հաճախ «կբռնեն խախտումների համար», նույնիսկ ռուսերենի չիմացության համար և կստիպեն «պատիժը կրել» Ուկրաինայում։

Միջազգային փորձագետների կարծիքով՝ Մոսկվայի այս քաղաքականությունը հանգեցնում է նրան, որ արմատական ​​իսլամիստական ​​կազմակերպությունների համար ավելի հեշտ է դարձել Ռուսաստանում միգրանտների հավաքագրումը։ Կենտրոնական Ասիայի միգրանտների համար նախընտրելի է գրանցվել իսլամական կազմակերպությունում, քան պատերազմել Ուկրաինայում։

Սակայն միգրանտների հետ ավելի կոշտ աշխատանք կուղղվի ոչ միայն Կենտրոնական Ասիայի երկրների դեմ։ Ինչպես բազմիցս զգուշացրել են ռուս պաշտոնյաներն ու քարոզիչները, «Ռուսաստանում ավելի շատ հայեր են ապրում, քան Հայաստանում»: Նրանք դա ասել են Հայաստանի իշխանության քայլերի առնչությամբ, որոնք ներկայացվում են որպես «պոկում Ռուսաստանից»։

Իրականում այս քայլերը Մոսկվայի հետ համաձայնեցված նախապատրաստություններ են Ռուսաստանի՝ տարածաշրջանից դուրս գալու համար՝ առավելագույն վնաս հասցնելով Հայաստանին։ Որպես «փոխհատուցումներից» մեկը որոշ ռուսական շրջանակներ դիտարկում են ոչ միայն հայկական պետության լուծարումը, այլև հայերի ունեցվածքի օտարումը, որը նրանք կթողնեն Ռուսաստանում «վտարումից» և ջարդերից հետո։

Հատկանշական է, որ Ռուսաստանում նման վերաբերմունք դրսևորվում է միայն հայերի նկատմամբ։ Սկսենք նրանից, որ չնայած տպավորիչ թվին, հայերը Ռուսաստանում ոչ միայն չունեն «ինքնավար հանրապետություն» (ի տարբերություն, ասենք, հրեական ինքնավար օկրուգի), այլև որևէ կերպ ներկայացված չեն երկրի ղեկավարության մեջ։ Ավելին, հայկական ազգանունները հիշատակվում են միայն ռուսական «մեծապետության» և գաղութատիրության համատեքստում՝ Սիմոնյան, Կուրգինյան, Քեոսայան, ինչը ռուս հասարակության մեջ բնական թշնամանք է առաջացնում հայերի նկատմամբ։

Բացի այդ, Ռուսաստանը հայերին վախեցնում է մեծ համայնքի առկայությամբ, թեև Ուկրաինայի պատերազմը չի խանգարում միլիոնավոր էթնիկ ուկրաինացիների ապրել Ռուսաստանում:

Հիշվում է, Ղրիմի կամրջի պայթեցումը նույնպես կապվել էր հայերի հետ (ի դեպ, այդպես էլ չպարզվեց, թե ինչ եղավ նրանց հետ)։ Ահաբեկչությունը Կրոկուսում, որը պատկանում է Ալիևի նախկին խնամուն, ինչպես ասում են՝ լեռնային հրեա Աղալարովը, չկարողացան կապել հայերի հետ։ Բայց դեռ ամեն ինչ «կորած» չէ։ Ամերիկացիները զգուշացնում են նոր ահաբեկչությունների մասին. Իսկ Ռուսաստանի և Ուկրաինայի սահմանային քաղաքը դեռ մնում է Արմյանսկը։