1988 թվականի փետրվարին Սումգայիթում հայերի ջարդերը ստիպեցին Ռուզաննա Ավագյանի ընտանիքին շտապ լքել քաղաքը՝ թողնելով տունը, ունեցվածքը և ամբողջ կյանքը։ Հրաշքով խուսափելով մահից՝ նրա ընտանիքը ապաստան գտավ Ստեփանակերտում։ Ռուզաննան ինքը մեկնեց Հայաստան և միացավ Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորելու շարժմանը։ 1988 թվականին նա դարձավ Երևանի Ազատության հրապարակի հացադուլավորներից մեկը։ Նրա քաղաքացիական դիրքորոշումը լայն ուշադրության և լրատվամիջոցների լուսաբանման արժանացավ, այդ թվում՝ Ադրբեջանում։ Հենց այդ ժամանակ ընկերները զգուշացրին ընտանիքին, որ Սումգայիթ վերադառնալը՝ մնացած ունեցվածքը վերցնելու համար վտանգավոր է. բոլորը գիտեին նրա մասնակցության մասին շարժմանը, և ընտանիքի հանդեպ հաշվեհարդար էր սպասվում։

Վերադառնալով Ստեփանակերտ՝ Ռուզաննան և նրա ընտանիքը որպես փախստականներ Ադրբեջանից, բնակարան ստացան ուսանողական հանրակացարանում։ Բայց նույնիսկ այնտեղ պատերազմը նրանց խաղաղ կյանքի հնարավորություն չթողեց։ Առաջին Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ Շուշիից արձակված հրետանային արկը հարվածեց նրանց տանը։ Պատմությունը կրկնվեց 44-օրյա պատերազմի ժամանակ։ Ամեն անգամ Ռուզաննան վերակառուցում էր ավերակները՝ կառչած խաղաղության հույսին։

«Մենք ստիպված էինք վերակառուցել պատերը, վերանորոգել սենյակը և գնել տան համար անհրաժեշտ պարագաները։ Երբ աշխատանքները գրեթե ավարտվեցին, սկսվեց 2023 թվականի սեպտեմբերյան պատերազմը, որին հաջորդեց հարկադիր տեղահանությունը։ Մենք կրկին փախստականներ դարձանք, կրկին կորցրեցինք ամեն ինչ»։

Լեռնային Ղարաբաղում Ռուզաննան երկար տարիներ ակտիվորեն զբաղվում էր Ադրբեջանից փախստականների իրավունքների պաշտպանմամբ։ Սկզբում՝ որպես ԼՂՀ փախստականների հասարակական կազմակերպության ներկայացուցիչ, ապա՝ որպես «Փախստական ​​կանանց միություն» ՀԿ-ի նախագահ։

Այսօր հասարակական աշխատանքը շարունակելը Հայաստանում նրա համար գործնականում անհնար է։ Ընտանիքը բախվում է դաժան իրականության։ Ռուզաննան բնակարան է վարձակալում Երևանում իր երկրորդ կարգի հաշմանդամություն ունեցող որդու և տարեց մոր հետ։ Այլ տարածաշրջան տեղափոխվելու մասին խոսք անգամ լինել չի կարող. նրա որդին կարիք ունի մշտական ​​բժշկական հսկողության և կանոնավոր ընթացակարգերի, իսկ անհրաժեշտ մասնագետները հասանելի են միայն մայրաքաղաքում։ Նա նաև չի կարողանում աշխատանք գտնել. անհնար է երկար ժամանակով թողնել որդուն և մորը։ Նույնիսկ ճկուն աշխատանքային ժամերով աշխատանք փնտրելիս նրան հաճախ մերժում են տարիքի պատճառով։

Ավագ որդին զգալի օգնություն է ցուցաբերում, բայց նա սեփական ընտանիքը ունի՝ երկու փոքր երեխաներով։

Բնակվարձ, որդու համար անհրաժեշտ դեղորայք, բուժման համար տրանսպորտային ծախսեր և տնային ծախսեր՝ այս ամենը պահանջում է խիստ խնայողություն: Իրավիճակը վատանում է ամեն ամիս: Մեկ դեղորայքը տրամադրվում է անվճար, բայց մնացած ամեն ինչի համար նա ստիպված է վճարել: Տանտերը հրաժարվում է իջեցնել բնակվարձը, իսկ ավելի մատչելի բնակարան գտնելու նրա որոնումները ապարդյուն են եղել: Բնակարանային վկայականները, ըստ Ռուզաննայի, չեն լուծում խնդիրը. երեք վկայականը բավարար չէ նույնիսկ Երևանի մոտակա գյուղերում բնակարան գնելու համար։

«Ադրբեջանից արտաքսումից հետո մենք նույնիսկ չէինք կարող պատկերացնել, որ կրկին կանցնենք այս ամենի միջով: Հիմա մեզ համար ավելի դժվար է. այն տարիների ֆիզիկական և հոգեբանական տրավմաները չեն անցել, և հիմա դրանց ավելացվել են անտանելի սոցիալական խնդիրներ»:

Չնայած ամեն ինչին, Ռուզաննան շարունակում է աշխատանք փնտրել իր տան մոտ: Նա պատրաստ է գումար վաստակել տանը խմորեղեն թխելով՝ ինչ-որ կերպ իր ընտանիքը պահելու համար, բայց նա նույնիսկ ջեռոց գնելու փող չունի:

«Մեր նման ընտանիքների համար պարզապես ելք չկա. գոյատևումն արդեն իսկ պայքար է: Ես որևէ բարելավում չեմ տեսնում»:

Ալվարդ Գրիգորյան

Ազատամարտիկ Թամարա Նազարյանին ճանաչում էին Արցախի Հանրապետության շատ ու շատ բնակավայրերում:

Արցախի տեղահանությունից հետո նա քրոջ աղջկա՝ Նադեժդայի ընտանիքի հետ տեղավորվել է Արարատի մարզի Վեդի քաղաքում։ Ապրում են վագոն–տնակում։ Թամարա Նազարյանն առ այսօր չի օգտվել արցախցիներին տրվող ոչ մի աջակցությունից, քանի որ հիվանդության պատճառով Կարմիր Խաչի միջազգային կազմակերպության ուղեկցությամբ է դուրս եկել Արցախից։ Դիմել է դատարան, իսկ դատն անընդհատ հետաձգվում է։ Հաջորդ դատական նիստը նշանակվել է 2026 թվականի հունվարին։

Տեղահանությունից հետո տարեց կինը բուժում է ստացել Արթմեդ վերականգնողական, Վեդու բժշկական կենտրոններում։ Աչքի վիրահատություն է տարել նաև Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնում։  

Զինվոր Թամարան, ինչպես նրան կոչում էին Արցախում, իր երախտագիտությունն է արտահայտում բուժաշխատողներին, հիշում նաև Արցախյան առաջին պատերազմում նրանց կատարածը

-Ուզում եմ շնորհավորել ողջ մոլորակի մարդկության եզակի տոնը՝ գալիք Նոր տարին և իմ շնորհակալությունը հայտնել բուժաշխատողի առաքելությունը պատվով կրողներին։

Ասկերանի շրջանային բուժմիավորման նյարդաբան Լուսինե Ղուկասյանի, Արթմեդ ԲԿ նյարդաբան Արուհի Մաթևոսյանի, Վեդիի հիվանդանոցի նյարդաբան Վահան Վարդանյանի և մի շարք բուժաշխատողների շնորհիվ այսօր ես ողջ եմ։ Ես չեմ կարող մոռանալ այն վերաբերմունքը, որ ստացել եմ այդ մարդկանց կողմից։ Լուսինե Խաչատրյանը ոչ միայն բանիմաց ու հմուտ մասնագետ է, այլ նաև մարդկային ամենավեհ արժեքներով օժտված մարդ։ Մի օր դեղերս վերջացել էին․ խնամակալս մոտս չէր։ Մի կերպ հասնում եմ հիվանդանոց, որ գոնե մի հաբ ընդունեմ, որպեսզի ուշքի գամ։ Բժշկուհի Ղուկասյանն անմիջապես առաջին օգնություն է ցուցաբերում ինձ, ապա ուղեկցում տուն, իսկ որոշ ժամանակ հետո նա դեղատնից դեղեր է առնում և ուղարկում մեր տուն։ Կարող էր չանել, բայց նրա մարդ տեսակն այլ կերպ չէր կարող։

Բժիշկ Վարդանյանին գիտեմ դեռևս Արցախյան առաջին պատերազմի տարիներից, երբ հերթական վիրավորումս էի ստացել։ 1994 թվականին էր։ Ակնայում շարժական հոսպիտալում Երևանից եկած վիրաբույժն ինձ բուժօգնություն ցուցաբերեց ու ասաց՝ զարմանում եմ այս զինվորի վրա։ Ասես սպասում էր, որ վերքը լավանա ու նետվի մարտի դաշտ։ Այժմ նույն բժիշկը շարունակում է բուժել ինձ։

Այս վերջին ժամանակահատվածում ավելի շատ եմ մտաբերում Արցախյան ազատամարտը, հիշում մարտական ընկերներիս։ Հերթական մարտերի ժամանակ ծանր վիրավորներ կային, որոնց առաջին օգնությունը ցուցաբերում էր Թաթուլ Շեկյանը։ Մի զինվորի վերակենդանացնելուց հետո պարզվեց, որ փրկվածը հակառակորդի կողմից էր։ Բուժակ Շեկյանը, կաշվից դուրս գալով, նրան փրկեց, իսկ մենք երկար ծիծաղում էինք։ Թաթուլը լուրջ ու մտահոգ դեմքով ասում էր՝ ես բժիշկ եմ, իմ գործը մարդուն օգնելն է։ Ինձ համար կարևոր չէ մարդու ազգությունը, կրոնը, դավանանքը։ Ես պետք է փրկեմ։

 Թամարա Նազարյանի կյանքի պատմությունը երկար է։

Նա ծնվել է 1939 թվականի մարտի 15-ին Ասկերանի շրջանի Արանզամին գյուղում՝ Արմենակ և Աստղիկ Նազարյանների ընտանքում, որտեղ մեծանում էին յոթ զավակներ։ Ավարտելով Նախիջևանիկի միջնակարգ դպրոցը՝ ընդունվել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտը և ստացել մաթեմատիկայի ուսուցչի մասնագիտություն: Իր մասնագիտությամբ աշխատել է Աբովյանի շրջանի Գետաշեն գյուղի դպրոցում, ապա Սևանի դպրոցներից մեկում:

1974 թվականին վերադարձել է հարազատ բնօրրան և աշխատանքի անցնել Նախիջևանիկի, հետագայում Խրամորթի միջնակարգ դպրոցներում:

 Երբ սկսվեց Ղարաբաղյան Շարժումը, Թամարա Նազարյանը վայր դրեց ուսուցչամատյանը և զենք վերցրեց։ Փառավոր մարտական ուղին, որով նա այսօր հպարտանում է, երկար էր ու դժվարին: Արանզամինի, Նախիջևանիկի, Փրջամալի, Սառնաղբյուրի, Ավդալ–Գյուլափլուի, Ակնայի ազատագրման բոլոր մարտերի մասնակիցն է եղել։ Վիրավորվելուց հետո անգամ նա չէր խուսափել մնալ մարտի դաշտում: Վրեժ ուներ լուծելու․ իրենց գյուղից գերեվարված 12 կանանցից մեկն իր մայրն էր:

-Իմ որոշումն անխախտ էր. մինչև հաղթանակի օրը Հայրենիքի զինվորն էի։ Պարտիզանական ջոկատների կազմում՝ հերթապահություն էի իրականացնում համագյուղացիների հետ, քանի որ թուրքը փորձում էր թափանցել հայկական բնակավայրերը: Հետո անդամագրվեցի Ասկերանի նորաստեղծ գումարտակում: Մասնակցել եմ մի շարք գյուղերի ազատագրման մարտերի, կարողանում էի տիրապետել ռազմական տեխնիկային: Որպես տեղանքի լավ գիտակ՝ ուղեկցում էի հետախույզներին և տանում ճիշտ ուղղությամբ: Միշտ թաքցնում էի տարիքս և շարունակում թշնամու դեմ պայքարը երիտասարդների հետ միասին: Տասնյակ անգամ վիրավորվել եմ ու միշտ վերադարձել ընկերներիս մոտ։

Ոչնչից չէի վախենում, ավելին՝ ինքս էի ուժ հաղորդում ծառայակից ընկերներիս:

Իսկ ո՞ր տղամարդը չէր ոգևորվի այդպիսի համարձակ կնոջ կողքին: Արիասիրտ կինը մեծ հարգանք և հեղինակություն էր վայելում զինակիցների շրջապատում:

Պատերազմի ավարտից հետո Թամարա Նազարյանը կրկին անցավ մանկավարժական իր աշխատանքին: Նա սկսեց կրթել ու դաստիարակել նոր սերունդների՝ նրանց մեջ սերմանելով հայրենասիրության գաղափարներ: Իսկ զինվորական համազգեստն այդպես էլ չհանեց իր հագից ու մինչ այսօր կրում է պատվով ու պատասխանատվությամբ։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ

Վարչապետի աշխատակազմի ղեկավարը մարզերում ակտիվ հանդիպումներ է անցկացնում արցախցիների հետ։ Սա թերևս առաջին այս կարգի հանդիպումներն են, երբ կառավարությունը փորձ է անում “առերեսվել” անմիջապես արախցիների հետ։ Մինչ այս օրը հրապարակային հանդիխումեր լինում էին մաքսիմում սոցիալական հարցերի նախարարի տեղակալների մակարդակով։

Արցախցիների խնդիրների չլուծվածության հարցը, ինչպես գրում են ԶԼՄ-երը, կառավարության առաջ բարձրացնում են եվրոպական կազմակերպությունները և դոնորները։ Նշվում է ոչ միայն արցախցիներին ոչ բավարար ծավալով սոցիալական օգնության խնդիրներն, այլև այն, որ արցախցիների սոցիալական վիճակի վատթարացումը կարող է “տոքսիկ” դառնալ Հայաստանի ամբողջ քաղաքական կառուցվածքի և “խաղաղ գործընթացի” համար։

Կառավարությունը և միջազգային շահագրգիռ խաղացողները կարծում են, որ եթե արցախցիների մինիմալ սոցիալական հարցերը լուծվեն, դա կչեզոքացնի նրանք քաղաքական իրավունքները և պայքարի վճռականությունը։ Արցախցիները չեն դիմի միջազգային դատարաններ, չեն պնդի, որ ՀՀ Կառավարությունը իրավունք չունի արցախցիների փոխարեն որոշել՝ հրաժարվե՞լ թե՞ պնդել ինքնորոշման իրավունքը։ Դրա համար “ավելի էժան է” լուծել արցախցիների սոցիալական խնդիրները։

2023-ի սեպտեմբերից հետո ՀՀ Կառավարությունն այլ քաղաքականություն էր վարում․ մխրճել արցախցիներին սոցիալական և իրավական խնդիրների մեջ, դնել կառավարության օգնությունից կախվածության տակ, որպեսզի նրանք ժամանակ էլ չունենան հարցեր տալ և բարձրաձայնել իրենց ակնհայտ քաղաքական իրավունքները։ Իսկ երբ արցախցիները փորձում էին ինքնակազմակերպվել՝ Ստեփանակերտի, Մարտակերտի քաղաքապետերը, այլ անձինք հայտնվեցին ճաղերի հետևում։

Հիմա, երբ Հայաստանում սկսվում է նախընտրական արշավը, արցախիների քաղաքական դիրքորոշումը կարևոր է դարձել Կառավարության համար։ Նախ՝ “արցախցիներին օգնելու” պատրվակով միջազգային դոնորներից գումար ստանալու համար։ Երկրորդ՝ զերծ մնակու հարցերից, թե ինչո՞ւ 2 տարվա ընթացքում փախստականների հարցերը մնում են չլուծված։ Երրորդ հարցը՝ Արցախցյան խնդիրն է․ ՀՀ Կառավարության դրսի հովանավորները հարցնում են, ինչո՞ւ արցախցիները մինչ օրս պնդում են, որ Արցախի, նաև վերադարձի հարցը փակ չէ։

Արցախցիներին “ռուսի ագենտ” ներկայացնելու փորձերը, նաև կոռուպցիոն և այլ մեղադրանքները տապալվել են․ հիմա կառավարությունը պարզ ասում է՝ արցախցիները պետք է լռեն, քանի որ հակառակ դեպքում կխաթարեն ոչ միայն “խաղաղությունը”, այլև “տարածաշրջանային ինտեգրացիայի մեծ պլանները”։  Իսկ գլխավորը՝ ընտրություններում նրանք իրենց “խելոք” պետք է պահեն։

Դրա համար Արայիկ Հարությունյանը հանդիպում է արցախցիներին, փորձում “ռազվեդկա” անել տրամադրությունները և “խանգարելու” արցախցիների պոտենցիալը։ Նա նաև փորձում է “պատասխանել” արցախցիների և Կառավարության եվրոպական գործընկերների հարցին, ինչո՞ւ 2 տարվա ընթացքում ՀՀ իշխանությունները գոնե մեկ անգամ չեն հանդիպել արցախցիներին, ինչո՞ւ չեն փորձել լսել և բացատրել, ինչ “վտանգ” են տեսնում իրենցից։

ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար Արայիկ Հարությունյանը դեկտեմբերի 13-ին Գավառի մշակույթի կենտրոնում հանդիպել է Ղարաբաղից տեղահանված անձանց հետ, որոնք բնակություն են հաստատել Գավառում ու հարակից բնակավայրերում, ասվում է տեղեկության մեջ:Մինչ այլ նա հանդիպում է ունեցել Աբովյանում։ 

Հնչել են հիմնականում սոցիալական աջակցությանը, զբաղվածության և բնակարանային ապահովման ծրագրերի հնարավորություններին, քաղաքացիության ստացման կարգին, պահանջվող փաստաթղթերին, կրթության ապահովմանը վերաբերող հարցեր: