Արժե՞ր ընտրությունների համար արցախցիներին դատապարտել նոր անձնագիր ստանալու տանջանքների

Step1.am-ի հետ հարցազրույցում Հայաստանի Ներքին գործերի նախարարության միգրացիայի և քաղաքացիության վարչության պետ Նելլի Դավթյանը նշել է, որ արցախցիների` ՀՀ քաղաքացի չլինելու հարցը քննարկելիս, հղում է կատարվում 1998 թվականին Լեռնային Ղարաբաղի և ՀՀ կառավարությունների միջև ստորագրված փաստաթղթին՝ արցախցիներին «ճամփորդական» անձնագրեր տրամադրելու վերաբերյալ։ Նելլի Դավթյանը նշել է, որ փաստաթուղթը գաղտնի է, չնայած այն մասամբ մեջբերված է ՄԻԵԴ-ի «Չիրագովն ընդդեմ Հայաստանի» գործով որոշման մեջ։

Քանի որ փաստաթուղթը գաղտնի է, դրա մասին տեղեկատվությունը սակավ է։ Սակայն, մեր աղբյուրների համաձայն, արցախցիներին ՀՀ “ճամփորդական” անձնագրեր տրամադրելու 1998 թվականի որոշումը վերաբերում էր շատ փոքր թվով անձանց, ովքեր պետք է կարողանային ճանապարհորդել՝ բանակցություններին մասնակցելու համար։ Սակայն, շատ շուտով գրեթե բոլոր արցախցիները ստացան հայկական անձնագրեր, և այդ անձնագրերը ոչնչով չէին տարբերվում ՀՀ քաղաքացիության մասին օրենքում նկարագրված ստանդարտ անձնագրերից։

Ավելին, 25 տարի շարունակ՝ 1998-ից մինչև 2023 թվականը, արցախցիների կարգավիճակը տարբերվում էր ՀՀ մյուս քաղաքացիների կարգավիճակից միայն գրանցման վայրով և, գրանցված հասցեից կախված՝ Արցախի կամ Հայաստանի ղեկավարություն ընտրելու իրավունքով։ Ավելին, ՀՀ-ում ծնված «լիարժեք» ՀՀ քաղաքացիները, եթե գրանցված էին Արցախում, ստանում էին ընտրելու և ընտրվելու իրավունք։ Եվ հակառակը։

Այսինքն՝ մինչև 2023 թվականի հոկտեմբերը արցախցիների ՀՀ քաղաքացիությունը չէր վիճարկվում ո՛չ փաստաթղթային, ո՛չ էլ քաղաքական առումով։ Թվում էր, թե 2023 թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին «վերացվեց» արցախցիների համար լիարժեք քաղաքացիություն ստանալու վերջին «խոչընդոտը». չէ՞ որ նրանք բոլորը ստիպված էին գրանցվել Հայաստանում, բայց հենց այդ ժամանակ էլ որոշում կայացվեց արցախցիներին համարել «քաղաքացիություն չունեցող անձինք»։

2020-2023 թվականներին Արցախից բռնի տեղահանված ՀՀ քաղաքացիները չէին ճանաչվում ո՛չ փախստականներ, ո՛չ էլ ներքին տեղահանվածներ։ Այս երկու միջազգայնորեն ճանաչված կարգավիճակները ենթադրում են ընդունող պետության համար հստակ սոցիալական և իրավական պարտավորություններ, այդ թվում՝ սեփական քաղաքացիների քաղաքական իրավունքների պաշտպանությունը: Հայաստանի կառավարությունը քաղաքական որոշում կայացրեց ազատվել այդ պարտավորություններից և պարզապես «ինտեգրել» արցախցիներին՝ զրկելով նրանց իրենց իրավունքներից:

Սակայն սա չի լուծել առաջացող իրավական խնդիրները, այդ իսկ պատճառով բարձրաստիճան պաշտոնյաները չեն կարողանում հստակ բացատրել, թե ինչու են Արցախի բնակիչների ՀՀ անձնագրերը հանկարծակի համարվել «զբոսաշրջային» անձնագրեր: Եվ ինչո՞ւ Հայաստանի կառավարությունը 2023 թվականին որոշում չի կայացրել հօգուտ արցախցիներին և ավտոմատ կերպով նրանց չի համարել «ՀՀ քաղաքացիներ»:

Այժմ կառավարությունը լիովին շփոթված է. Նելլի Դավթյանն ասում է, որ 2023 թվականին տեղահանված Արցախի բնակիչների կեսն արդեն դիմել է «քաղաքացիություն» ստանալու համար, իսկ մոտ մեկ երրորդը արդեն ստացել է նոր անձնագրեր որպես «քաղաքացիություն չունեցող անձինք»: Տիկին Դավթյանը մի փոքր շտապում է իր գնահատականներում, բայց նա ևս չի կարող պատասխանել այն հարցին, թե ինչ կլինի այն արցախցիների հետ, ովքեր չեն դիմի «քաղաքացիություն» ստանալու համար:

Միգրացիոն ծառայությունը նաև չի կարող պատասխանել այն հարցին, թե ինչպես կթարմացվեն 070 կոդով Արցախի բնակիչների անձնագրերը, երբ ՀՀ-ում աշնանը ներդրվեն կենսաչափական անձնագրերը: CivilNet-ի հետ զրույցում Նելլի Դավթյանն ասել է, որ դեռևս որոշում չեն կայացրել 070 կոդով անձնագրերի ապագայի վերաբերյալ:

Արդյո՞ք այս աշնանը կկայացվի արցախցիների ավտոմատ «բնականացման» վերաբերյալ երկար սպասված որոշումը՝ առանց ջնջելու այն անձանց 25-ամյա կենսագրությունը, ովքեր, ըստ բոլոր փաստաթղթերի, Հայաստանի քաղաքացիներ են, բայց կառավարությունը կամայականորեն զրկում է նրանց քաղաքացիությունից։ Եվ արդյո՞ք արժեր ընտրություններից “հեռու պահելու” համար 100,000 մարդու դատապարտել տանջանքներին, որոնք նրանք պետք է կրեն իրենց հայկական ծագումն ապացուցելու համար։

Ի վերջո, արցախցիների համար Հայաստանի քաղաքացիություն ստանալու մի քանի գոյություն ունեցող ուղիներից ընտրվել է «հայկական ծագման հիման վրա առաջնային քաղաքացիություն» ստանալը։ Ահա թե ինչու շատերին պարտադրում են ներկայացնել իրենց ծնողների ծննդյան վկայականները. 1981 թվականից հետո ծննդյան վկայականներում «ազգություն» դաշտ չկար։