Ստեփանակերտի վերջին բնակիչները. երեք տարբեր սցենար հայրենիքի կորստից հետո

2023 թվականի սեպտեմբերին հայերի զանգվածային տեղահանումից հետո Ստեփանակերտը մեկ գիշերվա ընթացքում չդատարկվեց։ Քաղաքում դեռևս մնում էին մարդիկ, ովքեր տարբեր պատճառներով չէին ուզում կամ չէին կարողանում հեռանալ։ Նրանց պատմությունները ցույց են տալիս, որ տեղահանումը չի ավարտվել սահմանի զանգվածային հատմամբ. ոմանց համար այն շարունակվել է ամիսներ և նույնիսկ տարիներ։

Ստեփանակերտում գիտակցաբար մնացածներից մեկը գրող Սերգեյ Օգոլցովն էր։ Արտագաղթից հետո նա մի քանի ամիս ապրել է գործնականում լքված քաղաքում և հեռացել միայն 2024 թվականի մայիսին։ Նրա պատմածների համաձայն՝ քաղաքային ծանոթ կյանքը անհետացել է. փողոցները դատարկ էին, տները՝ լքված, իսկ մնացած բնակիչները ապրում էին բոլորովին այլ իրականության մեջ։ Օգոլցովը, ըստ էության, ականատես է եղել հայկական Ստեփանակերտի վերջին ամիսներին և նկարագրել է այս փորձը իր գրքում։

Սակայն նրա մնալու որոշումը տարբերվում էր նրանց իրավիճակից, ովքեր ֆիզիկապես կամ սոցիալապես անկարող էին նոր կյանք սկսել Հայաստանում: Վերջին բնակիչների թվում էին տարեցները, հաշմանդամները, միայնակները և նրանք, ովքեր հարազատներ կամ սեփական տուն չունեին Արցախից դուրս։

Ամենահայտնի օրինակներից մեկը Ֆրեդ Հայրապետյանն էր: Արտագաղթից հետո նա հրաժարվեց լքել իր բնակարանը, քանի որ չէր կարող պատկերացնել իր կյանքը Ստեփանակերտից դուրս: Արդյունքում, 2026 թվականի հունվարին նա վերջին հայերի շարքում էր, որոնք տեղահանվել էին Հայաստան: Step1.am-ի տվյալներով՝ արտաքսումից հետո Ֆրեդը ծանր հոգեբանական վիճակում գտնվում է Երևանի խնամքի կենտրոններից մեկում:

2026 թվականի հունվարին Ադրբեջանը Ստեփանակերտից տարհանեց վերջին 11 հայերին։ Ըստ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանի՝ նրանք նախորդ երեք-չորս ամիսների ընթացքում ապրել են «Դղյակ» հյուրանոցում։ Սակայն, ըստ նրա ստացած տեղեկությունների, իրական տարհանման գործընթացը, կարծես, ազատ և նախապես պայմանավորված չէր. մարդկանց ասել են նստել մեքենա, բայց չեն ասել, թե որտեղ են նրանց տանում։ Միայն Հակարի կամրջի մոտ են նրանք հասկացել, որ ուղևորվում են Հայաստան։

Ստեփանյանը նաև հայտնել է, որ տեղահանված անձանցից մի քանիսի հարազատները նկարագրել են վերջին ամիսներին ծայրահեղ ծանր պայմանները, այդ թվում՝ ծեծի դեպքեր։ Հայաստան ժամանելուն պես մարդիկ ենթարկվել են բժշկական և հոգեբանական հետազոտությունների։ Ոմանք տեղավորվել են հարազատների մոտ, իսկ մյուսները՝ խնամքի կենտրոններում։ Մարդու իրավունքների պաշտպանն ինքը միտումնավոր հրաժարվել է անմիջապես նրանց հետ հանդիպելուց՝ բացատրելով, որ մարդկանց ժամանակ է պետք իրենց ապրումներից վերականգնվելու համար։

Սակայն նույնիսկ այս խմբի տարհանումից հետո իրավիճակը մնացել է անորոշ։ Ստեփանյանի փետրվարի սկզբին ունեցած տեղեկությունների համաձայն՝ Արցախում կարող էին մնալ ևս երկու հայ՝ մի կին, որը չէր տարհանվել, և Միշա Գրիգորյանը, որը նստել էր մեքենա և գնացել դեպի Հակարի կամուրջը, բայց որոշել էր կես ճանապարհին հետ դառնալ։

Միշայի պատմությունը հատկապես բացահայտող է, քանի որ այն ցույց է տալիս խնդրի մյուս կողմը։ Նա, ըստ էության, կանգնած էր երկու անհայտի միջև ընտրության առաջ՝ լքել հայրենի հողը և հայտնվել Հայաստանում, կամ վերադառնալ այնպիսի վայր, որտեղ գործնականում հայկական կյանք չի մնացել։ Հասարակական գործիչ Տիգրան Պետրոսյանի խոսքով՝ Միշան հրաժարվել է շարունակել իր ճանապարհորդությունը Հակարի կամրջի մոտ՝ հայտարարելով, որ վախենում է, որ իրեն կսպանեն Հայաստանում։ Ականատեսների վկայությամբ՝ չնայած իրեն ուղեկցողների սպառնալիքներին, նա այնուամենայնիվ որոշել է մնալ։

Այսպիսով, Օգոլցովի, Ֆրեդ Հայրապետյանի և Միշա Գրիգորյանի պատմությունները ներկայացնում են մարդկային վարքագծի երեք տարբեր սցենարներ հայրենիքի կորստից հետո։

Օգոլցովը գիտակցաբար մնացել է՝ ականատես լինելու և փաստաթղթավորելու քաղաքի անհետացումը։ Ֆրեդը չէր ուզում լքել իր տունը և ծանոթ շրջապատը։ Միշան, սկսելով իր ճանապարհորդությունը դեպի Հայաստան, վերջին պահին լքեց այն։ Նրանք ունեն մեկ ընդհանուր բան. յուրաքանչյուրի համար հեռանալու որոշումը պարզապես մեկ վայրից մյուսը տեղափոխվելը չէր, այլ իրենց ծանոթ աշխարհի վերջնական կորուստը։

Ահա թե ինչու է Գեղամ Ստեփանյանի դիրքորոշումը կարևոր ավելի լայն համատեքստում։ Նա բազմիցս ընդգծել է, որ արցախցիների վերադարձը չի կարող դիտվել որպես պարզապես «տուն գնալու» կոչ։ Նրա կարծիքով, իրական վերադարձի համար անհրաժեշտ են միջազգային անվտանգության երաշխիքներ, քանի որ մեկ կողմի երաշխիքները, որի վերաբերմունքն արդեն իսկ զգացել են Արցախում մնացած մարդիկ, բավարար չեն։

Ստեփանակերտի վերջին բնակիչները, ըստ էության, 2023 թվականի սեպտեմբերից հետո տեղի ունեցածի վերջին կենդանի վկաներն էին։ Նրանց թիվը աստիճանաբար նվազեց՝ արտագաղթից հետո առաջին ամիսներին մի քանի տասնյակից հասնելով մի տասնյակի, ապա՝ ընդամենը մի քանիսի։ Նույնիսկ մնացածների ճշգրիտ ցուցակ գոյություն չուներ, ինչն ինքնին ցույց է տալիս նրանց ճակատագրի շուրջ անորոշության մասշտաբները։

Այսօր Ստեփանակերտը վերաբնակեցվում է ադրբեջանական ընտանիքներով, մինչդեռ քաղաքի հայ բնակչությունը հայտնվել է Արցախից դուրս։ Հետևաբար, այս վերջին բնակիչների պատմությունները կարևոր են ոչ միայն որպես անցյալի հիշեցում։ Դրանք ցույց են տալիս, որ տան կորուստը հետևանքներ ունի ոչ միայն տեղահանությունից. մարդը կարող է գտնել ֆիզիկական անվտանգություն, բայց կորցնել իր ծանոթ միջավայրը, սոցիալական կապերը, պատկանելության զգացումը և ինքնուրույն չորոշելու, թե որտեղ և ինչպես ապրել։

Արսեն Աղաջանյան