Պարադոքս. գերիների հարցով աշխատանքներ են տարվում միայն ՄԻԵԴ-ի, ԱՄՆ Կոնգրեսի, Եվրոպական խորհրդարանի, իրավապաշտպանների և ընտանիքների միջոցով։

Արցախի ռազմական և քաղաքական ղեկավարության անդամների գերեվարումից գրեթե երեք տարի անց հայ գերիների ճակատագիրը մնում է հակամարտության չլուծված հետևանքներից մեկը։ Ադրբեջանում դատավարությունների ավարտից հետո նրանց իրավունքների համար պայքարը տեղափոխվել է միջազգային մակարդակ, բայց միևնույն ժամանակ ավելի ու ավելի են հարցեր առաջանում այն ​​մասին, թե որքան ակտիվ է Հայաստանը գործում այս հարցում։

Գերիների հետ կապը մնում է չափազանց սահմանափակ։ Իրավապաշտպան Սիրանուշ Սահակյանի խոսքով՝ նրանք հնարավորություն չունեն հանդիպել հարազատների, անկախ բժիշկների, փաստաբանների, հյուպատոսական պաշտոնյաների կամ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի ներկայացուցիչների հետ։ Հեռախոսազրույցների հսկողությունը մնում է կապի հիմնական միջոցը. երեք գերիների համար դրանք թույլատրվում են մոտավորապես 40 օրը մեկ, իսկ մյուսների համար՝ մոտավորապես շաբաթը մեկ անգամ։ Նրանց առողջության վերաբերյալ անկախ գնահատական ​​չկա։

Բաքվում դատավարությունների ավարտից հետո միջազգային դատական ​​պաշտպանությունը դարձել է հիմնական միջոց։ Օգոստոսին Սիրանուշ Սահակյանը կոլեկտիվ հայց է ներկայացրել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան՝ 15 հայերի վերաբերյալ։ Պաշտպանությունը, մասնավորապես, վիճարկում է արդար դատավարության իրավունքը և այլ ընթացակարգային խախտումներ։

Արտակ Բեգլարյանը, Արցախի նախկին պետնախարարը և մարդու իրավունքների պաշտպանը, կարծում է, որ միջազգային դատարաններ դիմելը չափազանց կարևոր է։ Step1.am-ի հետ հարցազրույցում նա նշել է, որ կան բավարար հիմքեր՝ մատնանշելու Ադրբեջանում արդարադատության ապահովման հետ կապված խնդիրները, ուստի Բաքվում դատավարությունների ավարտից հետո անհրաժեշտ է օգտագործել միջազգային մեխանիզմները, առաջին հերթին՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը։ Նա կարծում է, որ նման գործերը կարևոր են ոչ միայն գերիների պաշտպանության, այլև ապագա իրավական և դիվանագիտական ​​պայքարի համար։

Այնուամենայնիվ, Բեգլարյանի հարցազրույցի ամենակարևոր մասը վերաբերում է Հայաստանի իշխանությունների գործողություններին։ Նրա խոսքով՝ Երևանը «չափազանց քիչ է օգտագործում առկա լծակներն ու մեխանիզմները», իսկ գերիների հարցը «նույնիսկ ներառված չէ պաշտոնական բանակցություններում կամ օրակարգում»։ Բեգլարյանը ասում է, որ տեղեկություններ չունի այն մասին, թե արդյո՞ք այս հարցը քննարկվում է նույնիսկ ոչ պաշտոնական մակարդակով։

Սա հատկապես կարևոր է ներկայիս խաղաղության գործընթացի համատեքստում։ Եթե գերիների ճակատագիրը պաշտոնապես չի մտնում բանակցային օրակարգի մեջ, միջազգային իրավական մեխանիզմը մնում է առանձնացված քաղաքական գործընթացից, որը կարող է հանգեցնել նրանց ազատ արձակմանը։

Բեգլարյանը նաև ուշադրություն է հրավիրում ԱՄՆ-ի «Ազատության աջակցության մասին» օրենքի 907-րդ ուղղման վերաբերյալ Երևանի դիրքորոշման վրա: Նրա խոսքով՝ Հայաստանը հրապարակավ աջակցում է Ադրբեջանի պայմանին՝ վերացնելու այս սահմանափակումը, մինչդեռ Վաշինգտոնում հայկական սփյուռքը և Կոնգրեսի առանձին անդամները շարունակում են պաշտպանել Բաքվի վրա ճնշման գործիքների պահպանման անհրաժեշտությունը:

Այս համատեքստում կարևոր է Ամերիկայի Հայ Դատի հանձնախմբի կառավարական կապերի տնօրեն Թերեզա Երեմյանի դիրքորոշումը: Step1.am-ի հետ հարցազրույցում նա թվարկել է կազմակերպության աշխատանքը ԱՄՆ Կոնգրեսում՝ հայ գերիների ազատ արձակումն ապահովելու, ադրբեջանցի պաշտոնյաների նկատմամբ հնարավոր պատժամիջոցների և 907-րդ ուղղման կիրառման ուղղությամբ: Երեմյանի խոսքով՝ ԱՄՆ-ում Հայ Դատը շարունակում է առաջ մղել օրենսդրական նախաձեռնություններ, որոնք ներառում են քաղաքական և անձնական ճնշում հայերի հետապնդմանը մասնակցող ադրբեջանցի ներկայացուցիչների վրա:

Այսպիսով, ճնշման գործիքներ գոյություն ունեն, և դրանցից մի քանիսն արդեն օգտագործվում են Վաշինգտոնում: Սակայն հարց է առաջանում, թե որքանով են այդ ջանքերը համակարգված պաշտոնական Երևանի քաղաքականության հետ:

Հատկանշանական է, որ միջազգային աշխատանքի զգալի մասն այժմ իրականացվում է գերիների հարազատների կողմից: Հուլիսին Դավիթ Իշխանյանի որդին՝ Արմեն Իշխանյանը, ելույթ ունեցավ Եվրախորհրդարանում՝ հայտարարելով, որ ԵՄ-ն բավարար ճնշում չի գործադրում Բաքվի վրա, և կոչ անելով եվրոպական ինստիտուտներին օգտագործել քաղաքական գործիքներ՝ հայ գերիների ազատ արձակումն ապահովելու համար: Նա ընդգծեց, որ քաղաքական կամքի առկայության դեպքում եվրոպական գործադիր իշխանությունը կարող է իրական ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա:

Ռուբեն Վարդանյանի կինը՝ Վերոնիկա Զոնաբենդը, նույնպես իր միջազգային նախաձեռնությունն է իրականացնում: Նա ձգտում է կազմակերպել կանանց միջազգային մարդասիրական առաքելություն Բաքու, որը կայցելի հայ գերիներին, կհանդիպի Ադրբեջանի օմբուդսմենի հետ և կհանձնի նրանց հարազատների նամակները, լուսանկարները և թույլատրված անձնական իրերը: Օգոստոսին Զոնաբենդը և Սիրանուշ Սահակյանը քննարկել են այս նախաձեռնությունը ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության, գերիների հարցերով միջգերատեսչական հանձնաժողովի և Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի ներկայացուցիչների հետ:

Ավելին, վերջին տեղեկությունների համաձայն, Երևանը դեռևս վերջնական պատասխան չի տվել Զոնաբենդի մարդասիրական առաքելության առաջարկներին:

Եւ միայն հիմա է հայտարարվել, որ ստեղծվել են գերիների ընտանիքների և կառավարության միջև հաղորդակցության կանալներ: Սա նշանակում է, որ մինչ օրս այդ կանալները գոյություն չեն ունեցել: Տեղեկատվություն չկա նաև այն մասին, թե արդյոք գերիների ընտանիքները ստանում են սոցիալական և իրավական աջակցություն:

Ստեղծվել է պարադոքսալ իրավիճակ. գերիների վերաբերյալ միջազգային աշխատանքը շարունակվում է՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի, ԱՄՆ Կոնգրեսի, Եվրոպական խորհրդարանի, իրավապաշտպան կազմակերպությունների և ընտանեկան նախաձեռնությունների միջոցով, բայց, ըստ Բեգլարյանի, այս հարցը նույնիսկ հայ-ադրբեջանական բանակցությունների պաշտոնական սեղանին չէ:

Սա կասկածի տակ է դնում կառավարության ներկայիս ռազմավարության արդյունավետությունը: Միջազգային դատարանները կարող են փաստաթղթավորել խախտումները և ստեղծել իրավական հիմք հետագա ճնշման համար, բայց միայն դրանք չեն երաշխավորում ազատ արձակումը: Քաղաքական լուծումը մնում է գործընթացի անհրաժեշտ մասը:

Ահա թե ինչու միջազգային իրավական և դիվանագիտական ​​ուղիները պետք է միաժամանակ աշխատեն: Երևանը կարող է օգտագործել Բաքվի հետ բանակցությունները, ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ հարաբերությունները, գործող պատժամիջոցներն ու քաղաքական գործիքները՝ բանտարկյալների ազատ արձակումը դարձնելու կոնկրետ պահանջ, այլ ոչ թե միայն մարդասիրական խնդիր:

Սակայն կառավարությունը փորձում է բանտարկյալի հարցը հանել բանակցային օրակարգից՝ ակնարկելով, որ չի ցանկանում այն ​​դարձնել գործարքի առարկա։

Առայժմ այս աշխատանքի մեծ մասն իրենց ուսերին են կրում ընտանիքները, փաստաբանները և հասարակական կազմակերպությունները։

Սա հատկապես կարևոր է գերիների համար։ Ադրբեջանի դատարաններն արդեն կայացրել են դատավճիռներ, անկախ դիտորդների մուտքը սահմանափակ է, իսկ ժամանակը գնում է։ Միջազգային դատական ​​հայցերը կարող են հիմք հանդիսանալ երկարատև իրավական պայքարի համար, սակայն առանց Հայաստանի և նրա գործընկերների ակտիվ քաղաքական ճնշման՝ արագ լուծման հավանականությունը մնում է փոքր։

Արսեն Աղաջանյան