Նոր՝ մատչելի տների կառուցումը արցախցիների համար ավելի ընկալելի է․ օրինակներ

Արցախից բռնի տեղահանված ընտանիքների բնակարանային խնդիրը երեք տարի անց շարունակում է մնալ չլուծված։ Պետական բնակարանային հավաստագրերի ծրագրի շրջանակում արդեն տրամադրված 8 հազար հավաստագրերից մոտ 4 հազարը իրացվել է և այդքան ընտանիքների հնարավորություն է տվել բնակարան ձեռք բերելու։ Սակայն բնակարանների և վարձակալության գների աճի պայմաններում հատկապես փոքր կազմ ունեցող ընտանիքների համար այդ մեխանիզմը հաճախ բավարար չէ։ Վերջին քննարկումներն ու արցախցիների բարձրաձայնած պահանջները ցույց են տալիս, որ խնդրի լուծման համար անհրաժեշտ է դիտարկել նաև նոր բնակարանային ֆոնդի ստեղծումը։

Օրերս արցախցիները, բարձրացնելով իրենց խնդիրները, պահանջել են հստակ լուծումներ նաև բնակապահովման ծրագրի վերաբերյալ։ Նրանց ներկայացրած պահանջների թվում են բնակարանային ծրագրի արդյունավետության բարձրացումը, սոցիալական խնդիրների լուծումը և բռնի տեղահանվածների համար ավելի գործուն մեխանիզմների կիրառումը։ Սեպտեմբերի 23-ին Ազգային ժողովում նախատեսված քննարկումը ևս հնարավորություն կտա այդ հարցերը ներկայացնել խորհրդարանական ձևաչափով։

Թեման արդեն քննարկվել է նաև Ազգային ժողովում։ Սեպտեմբերի 15-ին Լիանա Պետրոսյանի և ԱԺ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Նազելի Բաղդասարյանի հանդիպման ընթացքում քննարկվել են անշարժ գույքի գների աճը, բնակարանային և պետական աջակցության ծրագրերում հնարավոր փոփոխությունները։

Հաջորդ օրը խորհրդարանում կրկին բարձրացվեց բնակարանային խնդիրը։ Նազելի Բաղդասարյանը կառավարությունից հետաքրքրվեց գործող աջակցության ծրագրերի հետագա ճակատագրով և հատկապես 1-3 անդամ ունեցող ընտանիքների խնդրով։ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ որոշ սոցիալական աջակցության ծրագրեր կերկարաձգվեն, իսկ բնակարանային ծրագրի արդյունավետությունը բարձրացնելու անհրաժեշտությունը նույնպես ընդգծեց։

Սակայն հենց փոքր կազմ ունեցող ընտանիքների հարցը շարունակում է մնալ խնդրահարույց։ Բնակարանային ծրագրի շրջանակում մեկ անձի հաշվով տրամադրվող գումարը հաճախ բավարար չէ շուկայական գներով բնակարան ձեռք բերելու համար։ Բացի դրանից, լրացուցիչ վարկ վերցնելու դեպքում ընտանիքը ստանձնում է երկարաժամկետ ֆինանսական պարտավորություն։ Շատ դեպքերում վարկ ստանալը անհնարին է։

Վերջին քննարկումներից մեկում փաստաբան Անուշ Շահրամանյանը մատնանշել է նաև արցախցիներին տրամադրվող լրացուցիչ վարկի 13 տոկոս տոկոսադրույքը՝ այն համեմատելով այլ պետական բնակարանային ծրագրերի ավելի ցածր տոկոսադրույքների հետ։

Այս պայմաններում ավելի հաճախ է բարձրացվում ոչ թե միայն բնակարան գնելու, այլ նոր բնակարան կառուցելու հարցը։ Նախկինում առաջարկվել է Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում կառուցել մատչելի բնակելի թաղամասեր՝ անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներով։ Այդ մոտեցման կողմնակիցները նշում են, որ պետությունը շուկայում բնակարանների գներին անընդհատ հետևելու փոխարեն կարող է ստեղծել նոր բնակարանային ֆոնդ և այդ միջոցով մեծացնել առաջարկը։

Այս ուղղությամբ արդեն կան առանձին օրինակներ։

Ոսկեհատում իրականացվող ծրագրով նախատեսվել է կառուցել փոքր մակերեսով բնակելի միավորներ, որոնք նախատեսված են նաև մեկ, երկու և երեք անդամ ունեցող ընտանիքների համար։ Կան նաև բարեգործական նախաձեռնություններ, որոնց շրջանակում արցախցիների համար կառուցվում կամ տրամադրվում են առանձնատներ։

Նույն տրամաբանության մեջ է տեղավորվում նաև Project Manager Housing-ի «Արցախյան կյանք» ծրագիրը։ Ընկերությունը առաջարկում է արցախցիների համար առանձնատների կառուցման ամբողջական գործընթաց՝ հողի ընտրությունից և նախագծումից մինչև շինարարություն։ Ծրագրի շրջանակում նախատեսվում է Հայաստանի մարզերում կառուցել հարյուրավոր առանձնատներ։

Միաժամանակ մասնավոր կառուցապատողների ներգրավումը պահանջում է վերահսկողության հստակ մեխանիզմներ։ Բնակարանային խնդրի շուրջ արդեն շրջանառվում են նաև տեղեկություններ և դժգոհություններ այն մասին, որ որոշ կառուցապատողներ կարող են քաղաքացիներին մոլորեցնել կամ չկատարել նախապես ներկայացված պայմանները։ Այդ տեղեկությունները, սակայն, պետք է տարբերել հաստատված փաստերից․ առանց կոնկրետ պայմանագրերի, փաստաթղթերի կամ իրավասու մարմինների արձանագրությունների նման պնդումները չեն կարող ներկայացվել որպես տվյալ ընկերության կողմից կատարված խարդախության փաստ։

Այստեղ պետության դերը կարող է լինել ոչ միայն ֆինանսավորող, այլև կանոններ սահմանող և վերահսկող կողմ։ Եթե պետական հավաստագիրը օգտագործվում է մասնավոր կառուցապատողի ծրագրում, շահառուն պետք է նախապես հստակ իմանա հողի սեփականության կարգավիճակը, տան վերջնական արժեքը, շինարարության ժամկետը, մակերեսը, օգտագործվող նյութերի չափորոշիչները, ենթակառուցվածքների առկայությունը և պայմանագրային պարտավորությունների չկատարման դեպքում իր պաշտպանության մեխանիզմները։

Վերջին ամիսների քննարկումները ցույց են տալիս նաև, որ խնդիրը միայն բնակարանային հավաստագրի չափի մեջ չէ։ Լիանա Պետրոսյանի ներկայացրած գնահատականների համաձայն՝ բնակարանային ծրագրի շահառուների ընդգրկվածությունը շարունակում է ցածր մնալ, իսկ բնակարանների գների աճը նվազեցնում է պետական աջակցության իրական արժեքը։ Նրա նախաձեռնած քննարկումների նպատակն է հավաքագրել շահառուների խնդիրներն ու առաջարկները և դրանք ներկայացնել որոշում կայացնողներին։

Այսպիսով, արցախցիների բնակարանային խնդրի լուծման հարցում այսօր քննարկվում են մի քանի տարբերակներ՝ գործող հավաստագրերի կատարելագործում, լրացուցիչ ֆինանսական մեխանիզմներ, երկարաժամկետ վարձակալություն, սոցիալական բնակարաններ և նոր բնակելի տների կառուցում։

Շինարարական ծրագրերի առավելությունն այն է, որ դրանք կարող են ստեղծել նոր բնակարանային ֆոնդ և որոշ չափով նվազեցնել ընտանիքների կախվածությունը շուկայական գներից։ Սակայն դրանց արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն կառուցվող տների քանակից, այլև հողի, ենթակառուցվածքների, ֆինանսավորման, պայմանագրերի և կառուցապատողների նկատմամբ վերահսկողությունից։

Ի վերջո, առաջիկա խորհրդարանական քննարկումները կարող են ցույց տալ՝ արդյոք արցախցիների բարձրաձայնած առաջարկները կվերածվեն բնակարանային ծրագրի կոնկրետ փոփոխությունների։ Իսկ մասնավոր կառուցապատման ծրագրերը, այդ թվում՝ Project Manager Housing-ի նախաձեռնությունը, կարող են դիտարկվել որպես այդ խնդրի լուծման հնարավոր գործիքներից մեկը՝ պետական վերահսկողության և հստակ պայմանների առկայության դեպքում։

Արսեն Աղաջանյան