Բաքվի պատմությունն առանց հայերի նույնքան կեղծիք է, որքան Արցախն՝ առանց հայերի

«Նավթը նրանց Բաքու բերեց։ Բացիկները պահպանեցին նրանց պատմությունները»։ Այս կարգախոսի ներքո AnewZ-ը հայտարարում է «Crude & Ink: Stories Written in Oi» նախագծի մասին, որը պատմում է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի Բաքվի մասին։ Դրա ստեղծողները խոստանում են պատմել քաղաքի պատմությունը 103 պատմական բացիկների և ինը մարդկային պատմությունների միջոցով՝ ցույց տալով, թե ինչպես է նավթային բումը փոխակերպել Բաքվի ճարտարապետությունը, մշակույթը և կյանքը։

Սակայն նավթով հարուստ Բաքվի պատմության ժամանակակից հաշվետվություններում հազվադեպ է հիշատակվում այն ​​փաստը, որ հայերն են եղել նրա արդյունաբերական զարգացման առաջնագծում։ Այսօր այս մասին քիչ է խոսվում, նույնիսկ միջազգային մակարդակով։

Քաղաքի առաջին խոշոր նավթարդյունաբերողներից մեկը Իվան Միրզոևն էր։ 1868 թվականին նա Սուրախանիում հիմնադրել է երկու կերոսինի գործարան, իսկ 1871 թվականին՝ առաջին հաջողակ նավթահորերից մեկը։ Նավթով հարուստ Բաքվի այլ նշանավոր հայ ձեռնարկատերերի թվում էին Ալեքսանդր Մանթաշևը, Ստեփան Լիանոզովը, Ադամով եղբայրները, Արտեմի Ծատուրովը և ուրիշներ։

Մանթաշևի ընկերությունը դարձավ նավթի շուկայի խոշոր խաղացող, իսկ Մանթաշևն ինքը մասնակցեց Բաքու-Բաթումի նավթամուղի շինարարության ֆինանսավորմանը: Գալուստ Գյուլբենկյանի գործունեությունը նույնպես կապված էր Բաքվի նավթի հետ:

Հայերի ներդրումը չի սահմանափակվել միայն նավթով։ Հայերը մասնակցել են քաղաքի ճարտարապետության, կրթության և հասարակական կյանքի զարգացմանը։ 20-րդ դարի սկզբի Բաքվի հայտնի ճարտարապետների շարքում էր Գավրիիլ Տեր-Միքելովը՝ մի քանի նշանակալի քաղաքային կառույցների նախագծողը։

Այլ կերպ ասած, հայերը պարզապես Բաքվի բազմազգ բնակչության մաս չէին կազմում. նրանք նպաստել են դրա արդյունաբերական և ճարտարապետական ​​​​բնութագրի ստեղծմանը։

Սակայն հետո դա փոխվեց։

1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին Բաքվի հայ համայնքը ենթարկվեց բռնության և վտարման։ 1990 թվականի հունվարի ջարդերից հետո հայերը լիովին լքեցին քաղաքը։ Այսպիսով, համայնքը, որի անդամները տասնամյակներ շարունակ նպաստել էին Բաքվի տնտեսական և մշակութային զարգացմանը, անհետացավ նրա ժամանակակից կյանքից։

Երեք տասնամյակ անց պատմությունը կրկնվեց Արցախում։ 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի ռազմական գործողությունից հետո Արցախի ամբողջ հայ բնակչությունը՝ ավելի քան 100,000 մարդ, լքեց տարածաշրջանը։

Միաժամանակ, ծագել է մնացած հայկական մշակութային ժառանգության ճակատագրի հարցը: Caucasus Heritage Watch-ի արբանյակային մոնիթորինգը փաստագրել է հայկական եկեղեցիների և գերեզմանատների վնասը և ավերածությունները: Մասնավորապես, հետազոտողները փաստագրել են Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ հայկական եկեղեցու, Շուշիի հին հայկական գերեզմանատան և շատ այլ մշակութային և պատմական ժառանգության վայրերի ավերածությունները:

Այս ֆոնի վրա, օտարերկրյա պաշտոնյաների այցելությունները ցնցող էին։

Ադրբեջանը 2026 թվականի սեպտեմբերին կազմակերպեց օտարերկրյա դիվանագետների այց Արցախ։ Մասնակցեցին 58 երկրների և ինը միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Հարավային Կովկասում ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ Մագդալենա Գրոնոն և Ֆրանսիայի դեսպան Սոֆի Լագուտը, Ադրբեջանում ԱՄՆ գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Էմի Կարլոնը և Ադրբեջանում Ռուսաստանի դեսպան Միխայիլ Եվդոկիմովը։ Պատվիրակությունը այցելեց Ստեփանակերտ, Շուշի, Գանձասար և Դադիվանք։ Ադրբեջանական կողմը երկու հայկական վանքերը ներկայացրեց որպես «կովկասյան-ալբանական» ժառանգության վայրեր։

Այսպիսով, խոսքը այլևս միայն առանձին հուշարձանների ոչնչացման մասին չէ։ Պատմության մեկնաբանությունն ինքնին փոխվում է. հայկական վայրերը ներկայացվում են որպես այլ պատմական ավանդույթի պատկանող, մինչդեռ դրանց կրողները՝ հայերը, վտարվում են տարածաշրջանից։

Միևնույն ժամանակ, միջազգային արձագանքը միանշանակ չէ։

Եվրոպական քաղաքական գործիչներն ու կազմակերպությունները բազմիցս բարձրացրել են հայկական ժառանգության պաշտպանության հարցը։ Օրինակ՝ 2024 թվականի հունվարին Եվրախորհրդարանում կայացած համաժողովում «Եվրոպա Նոստրա»-ի և Եվրախորհրդարանի ներկայացուցիչները խոսեցին Արցախի հայկական մշակութային ժառանգությունը պահպանելու անհրաժեշտության և տեղահանված հայերի վերադարձի իրավունքի մասին։

Ահա թե ինչու «AnewZ»-ի Բաքվի 103 բացիկների մասին նոր նախագիծը բարձրացնում է ավելի լայն հարց. ո՞վ ունի իրավունք պատմելու քաղաքի պատմությունը և այդ պատմությունից ո՞ր անունները պահպանել։

Նավթով հարուստ Բաքվի պատմությունը անհնար է առանց Միրզոևի, Մանթաշևի, Լիանոզովի, Գյուլբենկյանի, Տեր-Միկելովի և քաղաքի զարգացմանը մասնակցած շատ այլ հայերի։

Ժամանակակից Արցախի պատմությունը, սակայն, ցույց է տալիս գործընթացը “օնլայն ռեժիմով”. հայ բնակչությունը բռնի տեղահանվել է տարածաշրջանից, և սպառնալիքի տակ է հայտնվել նրա դարավոր ներկայության նյութական հիշողությունը։

Հետևաբար, հին բացիկը իսկապես արժե նայել։ Բայց պետք է կարդալ գրածը այլ կերպ։ Պետք է հիշել նաև այն մարդկանց, որոնց անունները աստիճանաբար անհետանում են տարածաշրջանի պատմության պաշտոնական պատմությունից։

Արսեն Աղաջանյան