Սեպտեմբերյան փոթորիկ. Հաջիևը «ոչնչացրե՞ց» Վաշինգտոնյան խաղաղությունը

Չնայած Բաքվի կողմից օկուպացված Արցախ օտարերկրյա դիվանագետների 22-րդ այցն է կազմակերպվել, վերջին «կուլտուր-մուլտուր միջոցառումը» ոչ միայն վրդովմունքի փոթորիկ առաջացրեց Հայաստանում, այլև լրջորեն վտանգեց երկու երկրների միջև «խաղաղության գործընթացը»։

Հովսեփ Խուրշուդյանը ենթադրում էր, որ Բաքուն դիտավորյալ է իրականացրել սադրանք՝ հետագայում մեղքը Հայաստանի վրա բարդելու համար։ Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ որոշակի շրջանակներում «խաղաղության գործընթացում» վերջակետ են դրել։ Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ Նիկոլ Փաշինյանի նախազգուշացումը, որ «սեպտեմբերին պատերազմը կսկսվի», իրականություն է դառնում։

Հունիսի 7-ի ընտրություններից առաջ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ եթե Հայաստանի քաղաքացիները ընտրեն ընդդիմությունը, պատերազմ կլինի։ Սակայն, ըստ երևույթի, ռազմական գործողությունների վերսկսումը կախված չէ նրանից, թե ով է իշխանության գլուխ Հայաստանում, քանի որ Ալիևը օբյեկտիվորեն այլ տարբերակ չունի։

Ո՛չ Արցախ այցելությունները, ո՛չ էլ հայկական ժառանգությունն ալբանական ներկայացնելը չեն կարող օգնել Ալիևին ապացուցել Արցախի և Նախիջևանի նկատմամբ նրա “իրավունքը”։ Այս իրավունքը հաստատող փաստաթղթեր չկան. ընդհակառակը, Ալիևն ինքը խոստովանում է, որ բոլոր միջազգային ինստիտուտները եղել և շարունակում են լինել հայերի և նրանց ինքնորոշման իրավունքի կողքին։

«ՄԱԿ-ը, որի Անվտանգության խորհուրդը չորս բանաձև ընդունեց՝ պահանջելով հայկական զինված ուժերի դուրսբերումը օկուպացված տարածքներից, լռում էր։ ԵԱՀԿ-ն լռում էր։ Եվրոպայի խորհուրդը փաստացիորեն աջակցեց օկուպացիային։ Եվրոպական խորհրդարանը միշտ աջակցել է օկուպացիոն տերությանը՝ Հայաստանին, և դա շարունակվում է մինչ օրս», – ասաց Ալիևը։

Եթե իրավական փաստաթղթեր չկան, միջազգային հանրության աջակցություն չկա, ապա միակ տարբերակը ուժային լուծումն է և «խաղաղության պարտադրումը»։ Սակայն դա շատ թույլ տարբերակ է, քանի որ հենց հայ հասարակությունը դադարի համաձայնվել խաղաղությանը՝ սեփական ինքնությունից հրաժարվելու գնով, Ալիևի «հաղթանակը» կդառնա պատրանք։

Այսօր խաղաղություն է հաստատվել, և պատերազմն ավարտվել է։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացը ընթացքի մեջ է, և ես վստահ եմ, որ խաղաղությունը երկարատև կլինի։ Առնվազն, սա ադրբեջանական պետության դիրքորոշումն է, հայտարարեց Ալիևը։

ՀՀ իշխանությունները նույնպես ասում են, որ վեճերը անխուսափելի են, բայց գլխավորն այն է, որ դրանք չլուծվեն մարտադաշտում։ Սակայն հայ քաղաքական գործիչների խոսքերում ավելի ու ավելի է պակասում վստահությունը «խաղաղության» նկատմամբ, որը Բաքուն ընկալում է որպես հայկական ինքնությունից հրաժարում։

«Հաջիևի գործողության» եվրոպացի մասնակիցները նույնպես ընդունում են, որ խաղաղությունը սպառնալիքի տակ է, և խաղաղության ու ինքնության միջև դժվար ընտրությունը կարող է խաղաղությանը օգուտ չլինել։

«Հայաստանն ու Ադրբեջանը պատմական ընտրություն են կատարել երկկողմ խաղաղության գործընթացի օգտին, որը նոր դարաշրջան է բացել Հարավային Կովկասի համար և արդեն բազմաթիվ օգուտներ է բերել երկու կողմերին էլ։ ԵՄ-ն վճռականորեն աջակցում է այս ջանքերին, այդ թվում՝ 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում կայացած խաղաղության գագաթնաժողովից ի վեր դրական զարգացումների շարքին՝ կայունություն սահմանների երկայնքով, սահմանազատման շուրջ բանակցությունների շարունակություն, երկկողմ առևտրի մեկնարկ և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների միջև երկխոսություն «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության շրջանակներում», – ասել է Վրաստանի և Հարավային Կովկասի հարցերով ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ Մագդալենա Գրոնոն, որը Հայաստան է ժամանել օկուպացված Արցախից։

Միևնույն ժամանակ, «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության անդամներն այդքան էլ լավատես չեն «հաշտեցման» շարունակության վերաբերյալ։ «Վերջին իրադարձությունները խորացնում են անվստահությունը և լրացուցիչ փաստարկներ են տրամադրում նրանց, ովքեր պնդում են, որ երկխոսությունն անիմաստ է, իսկ խաղաղության ջանքերը՝ ապարդյուն», – ասվում է «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության հայկական անդամների հայտարարության մեջ։

«Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության ադրբեջանական խումբը նշել է, որ «դիվանագետների այցը Ադրբեջանի ինքնիշխան տարածք չպետք է դառնա վեճի առարկա»։ Հայտարարության մեջ նաև նշվում է, որ Ադրբեջանի տարածքում գտնվող մշակութային ժառանգությունը պատկանում է ադրբեջանական ժողովրդին։

Ի՞նչ պետք է քննարկենք երկխոսության ընթացքում, եթե Բաքուն ամեն ինչ իրենն է համարում։

Բաքվի խումբը նշում է, որ խաղաղության գործընթացը չպետք է ենթարկվի «ռևանշիստական ​​ուժերի» ճնշմանը, քանի որ դա կարող է վտանգել խաղաղության ճանապարհին հետագա առաջընթացը։

«Մենք կոչ ենք անում հայ հասարակությանը ցուցաբերել պատասխանատու մոտեցում այս հարցին և չտրվել նրանց սադրանքներին, ովքեր չար մտադրություններ են հետապնդում թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտերկրում», – ասվում է հայտարարության մեջ։

Այսպիսով, Վաշինգտոնյան համաձայնագրերից մեկ տարի անց դեռևս չի ստորագրվել որևէ «խաղաղության համաձայնագիր», չկան Բաքվի «հաղթանակը» հաստատող միջազգային փաստաթղթեր, իսկ «Հաջիև գործողությունը» ցույց տվեց, որ Գանձասարը վերջապես արթնացրել է խաղաղության մասին խոսակցություններով քնացրած հայ հասարակությանը, նույնիսկ այն շրջանակներին, որոնք հակված են հաշտեցմանը։

Նաիրա Հայրումյան