Ադրբեջանը շարունակում է հանցագործություններ կատարել հայերի դեմ․ համաժողով

Հայաստանի Ամերիկյան Համալսարանը հյուրընկալում է CFTJ-ի կողմից ամեն տարի կազմակերպվող 5-րդ միջազգային համաժողովը: Տարեկան համաժողովները քննարկում են 2020-2023 թվականների պատերազմների ընթացքում Ադրբեջանի կողմից կատարված ռազմական հանցագործությունների, ինչպես նաև Արցախի Հանրապետության բռնի տեղահանված բնակիչների իրավունքների պաշտպանության հարցերը:
Այս տարվա համաժողովին մասնակցում են իրավաբաններ և մարդու իրավունքների պաշտպաններ 17 երկրներից:

Ադրբեջանը շարունակում է հանցագործություններ կատարել հայերի դեմ՝ մինչ օրս պահելով գերիներին։ Այս մասին նոյեմբերի 13-ին Երևանում «Ձայներ՝ ընդդեմ մոռացության․ զանգվածային ոճրագործությունների զոհերն անպատժելիության դարաշրջանում» միջազգային համաժողովի ժամանակ հայտնել է Կալիֆոռնիայի նահանգի Գերագույն դատարանի դատավոր Գասյա Աբգարյանը։

Նա հիշեցրել է, որ Ադրբեջանի ագրեսիայի հետևանքով Լեռնային Ղարաբաղի 150 000 հայեր, որոնց մեծ մասն այժմ ապրում է Հայաստանում, զրկվել են իրենց հայրենիքից ու տներից։

«Մեր խնդիրն է հասնել արդարության Ադրբեջանի կատարած ռազմական հանցագործությունների զոհերի համար», — ընդգծել է Աբգարյանը։

«Հայերը հնագույն ժողովուրդ են, և, ցավոք, «ցեղասպանություն» եզրույթն առաջացել է 1915 թվականին հայերի վերապրածի հիման վրա։ Սակայն նման վայրագությունները շարունակվում են ոչ միայն հայերի, այլև բազմաթիվ այլ ժողովուրդների նկատմամբ։ Ռազմական հանցագործություններ մշտապես տեղի են ունենում նաև այլ վայրերում, ուստի մենք պետք է պայքարենք միասին՝ միասնաբար։ Համախմբվելով այն մարդկանց հետ, որոնք նույնպես պաշտպանում են իրենց իրավունքները, մենք ավելի ուժեղ ենք դառնում։

Մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, երբ անպատժելիությունը, ցավոք, դարձել է տարածված երևույթ։ Ձևավորվել է վտանգավոր համոզմունք․ եթե զենք և ուժ ունես, կարող ես ճնշել մարդկանց։ Մենք կտրականապես համաձայն չենք դրան․ ընդհակառակը՝ համոզված ենք, որ հակառակն է, և արդարության հասնելու համար նախաձեռնությունը պետք է բխի հենց տուժածներից, նրանց ձայնը պետք է լսելի լինի։ «Մենք» ասելով ես նկատի ունեմ ոչ միայն հայերին՝ ռազմական հանցագործությունների զոհերին, այլև նման ոճրագործություններից տուժած բոլոր մարդկանց։

Մենք պայքարելու ենք մեզ պատմությունից ջնջելու փորձերի դեմ՝ կրկին ու կրկին բարձրացնելով մեր ձայնը և արդարություն պահանջելով։ Արդարադատությունն իրականացվում է դատարանի դահլիճում, այլ ոչ թե մարտական գործողությունների գոտիներում։ Մենք ապրում ենք պատմական բարդ ժամանակաշրջանում, երբ դատական համակարգերը հաճախ չեն լսում տուժածներին։ Բայց մենք հավատում ենք, որ, շարունակելով պայքարը, կկարողանանք փոխել իրավիճակը։ Հենց սա է մեր գլխավոր նպատակը՝ հասնել արդարության՝ տուժածներին լսելի լինելու հնարավորություն տալով», — նշել է Աբգարյանը։

Ադրբեջանի դեմ միջազգային հայցերի հնարավոր հետկանչը բացասական ֆոն է ստեղծում, թեև ընթացակարգը դեռ ավարտված չէ, հայտարարել է միջազգային իրավական հարցերով Հայաստանի նախկին ներկայացուցիչ, Երևանի պետական համալսարանի «Միջազգային դատարաններ և արբիտրաժ» մագիստրոսական ծրագրի ղեկավար Եղիշե Կիրակոսյանը։

«Քանի որ համապատասխան հայտարարություն է արվել, իսկ խաղաղության համաձայնագրի նախագծում ներառվել է հայցերը հետ կանչելու մասին դրույթ, դա յուրատեսակ «սառեցման էֆեկտ» է առաջացնում և քաղաքական ազդեցություն է ունենում այդ գործերի ընթացքի վրա։

Կարևոր դեր են խաղում այն հռետորաբանությունն ու տոնը, որոնցով կողմերը ներկայացնում են իրենց դիրքորոշումը՝ թե՛ գրավոր փաստաթղթերում, թե՛ բանավոր ելույթներում։ Թեև մեր գործերով լսումներ դեռ չեն նշանակվել, համոզված եմ, որ դրանք պետք է կայանան։ Հուսով եմ՝ այդ պահին գործերը դեռ քննության փուլում կլինեն։ Իհարկե, շատ կցանկանայի, որ նման լսումներ տեղի ունենային։ Բացի այդ, այս գործերի շրջանակում շահերի ներկայացումը պահանջում է գործողությունների, օրինակ՝ Ադրբեջանի գործողությունների որոշակի իրավական որակում, ինչը ենթադրում է Արցախի և բուն զինված հակամարտության վերաբերյալ փաստերի ուղղակի համադրում իրավական նորմերի հետ։

Այս ամենը սերտորեն փոխկապակցված է և դժվար է համատեղվում այն քաղաքական հռետորաբանության հետ, որն այսօր լսում ենք։ Գործընթացներից «դուրս գալու» մասին հայտարարությունները յուրատեսակ «սառեցնող էֆեկտ» են ունենում հենց գործերի ընթացքի վրա, ինչն իր հերթին խիստ բացասաբար է անդրադառնում տուժածների վրա։

Նման քննարկումներ ընթանում են շուրջ երկու տարի, իսկ համապատասխան հայտարարությունից և համաձայնագրի նախաստորագրումից հետո տուժածները հայտնվել են առավել խոցելի վիճակում։

Զուգահեռաբար մեկ այլ գործընթաց էլ է տեղի ունենում. Արցախից տեղահանված բազմաթիվ հայեր այլ իրավական ուղի են ընտրում՝ անհատական գանգատներ ներկայացնելով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան։ Սա նրանց հնարավորություն է տալիս հասնել իրենց գործերի քննությանը՝ անկախ միջպետական հայցերից», — նշել է Կիրակոսյանը։

Միաժամանակ, նա պարզաբանել է, որ միջպետական հայցերի նշանակությունն այլ է։

«Սրանք երկու տարբեր դատարաններ են՝ տարբեր ընթացակարգերով. ՄԻԵԴ-ը գործերը հիմնականում քննում է գրավոր ընթացակարգով։ ՄԱԿ միջազգային դատարանում գործընթացն ավելի արագ է ընթանում։

Բացի այդ, տարբեր են այս գործընթացների հետևանքները։ Ուստի չեմ կարծում, որ անհատական գանգատների քննությանն անցնելը կարող է լիովին ապահովել այն մասշտաբի ազդեցությունը, որն ունեն ներկայիս դատական քննությունները։ Հուսով եմ, որ գործերը կմնան քննության փուլում և կհասցվեն տրամաբանական ավարտին՝ ըստ էության վճռի կայացմանը», — հավելել է Կիրակոսյանը։

Նա ենթադրել է, որ հայցերի հետկանչը կանդրադառնա տուժածների վրա։

Կիրակոսյանը կրկնել է, որ ՄԻԵԴ ներկայացված անհատական գանգատները չեն կարող փոխարինել միջպետական դատական քննություններին։ Ավելին, ՄԱԿ միջազգային դատարանում քննությունների ընթացքը որոշակի կերպով ազդում է ՄԻԵԴ դիրքորոշման վրա։