Սպասել 2 ամիս. Ինչպիսի՞ն կլինի նոր Մեծ Մերձավոր Արևելքը և Հայաստանի տեղը
- 08:42 13.11.2026
Փաշինյանն ու Ալիևը հանդիպել են 2026 թվականի նոյեմբերի 12-ին Իռլանդիայի մայրաքաղաքում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի 9-րդ գագաթնաժողովի շրջանակներում։ Նախորդ օրը նրանք երկուսն էլ գտնվում էին Թուրքիայում՝ COP-31 գագաթնաժողովի համար, սակայն այնտեղ պաշտոնապես չէին հանդիպել։ Թուրքիայում Փաշինյանը հանդիպել է Էրդողանի հետ։
Փաշինյանի՝ Էրդողանի և Ալիևի հետ հանդիպումներից հետո պաշտոնական հաղորդագրությունները որևէ կոնկրետ բան չեն պարունակում. միակ «իրական» կետը Հայաստանի և Ադրբեջանի էլեկտրական համակարգերի «առաջիկա» միավորումն է։
Պաշտոնական հաղորդագրությունների համաձայն՝ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանների բացումը դեռևս չի ճշգրտվել։ Ինչ վերաբերում է Բաքվին, ապա տեղեկատվության մեջ հատուկ չի նշվում խաղաղության պայմայնագրի ստորագրումը։ Այնտեղ նշվում է միայն «երկու երկրների միջև խաղաղության հետագա ամրապնդումը, ներառյալ տրանսպորտային և տարանցիկ կապերի զարգացումը, տնտեսական և առևտրային հարաբերությունները, սահմանների սահմանազատումը և վստահության ամրապնդման միջոցառումների իրականացումը»՝ որպես նպատակ։
Հայտարարության հիմնական կետը վերջին պարբերությունն է. «Առաջնորդները վերահաստատեցին խաղաղության գործընթացում դրական դինամիկայի պահպանման և տարածաշրջանում խաղաղության, կայունության և բարգավաճման ամրապնդմանն ուղղված երկխոսության շարունակման կարևորությունը»։
Այս արտահայտությունը ենթադրում է սպասողական մոտեցում՝ վտանգավոր քայլերից խուսափելու համար։
«Տարածաշրջանային խաղաղությունը» վերացական հասկացություն չէ: Հաջորդ երկու ամիսների ընթացքում, մինչ դեմոկրատները կստանձնեն մեծամասնությունը ԱՄՆ Կոնգրեսում, տարածաշրջանում նշանակալի իրադարձություններ են սպասվում, մասնավորապես՝ Իրանի հետ կապված: Խոսքը միայն պատերազմի վերսկսման մասին չէ, այլ նոր անվտանգության համակարգի ձևավորման։
Ինչպես ռուս-ուկրաինական պատերազմի արդյունքը կորոշի եվրոպական անվտանգության համակարգը, այնպես էլ ԱՄՆ-Իրան պատերազմը կորոշի Մեծ Մերձավոր Արևելքի բաժանումը: Ամերիկացիները Հարավային Կովկասը համարում են Մեծ Մերձավոր Արևելքի մաս, իսկ Հայաստանը՝ ոչ Եվրասիական երկիր։
Հայ-ադրբեջանական կամ հայ-թուրքական հարաբերությունները չեն կարող լուծվել առանց Եվրասիայի և Մեծ Մերձավոր Արևելքի ապագա անվտանգության համակարգի հիմնարար սկզբունքների և մատրիցայի սահմանման: Հարցն այն է, թե ինչ սկզբունքներ կներառվեն այս մատրիցում և ով կլինի դոմինանտ ուժը։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված համակարգում Իսրայելը մինչ օրս գերիշխող դիրք է գրավում տարածաշրջանում: Այնուամենայնիվ, Մերձավոր Արևելքում պատերազմները կորոշեն, թե ինչպես կբաժանվի տարածաշրջանը։
Ի՞նչ տեղ կարող է զբաղեցնել Հայաստանը նոր տարածաշրջանում, և ո՞րն է ԱՄՆ տեսլականը։
Մեկ մոտեցումը հիմնված է ԱՄՆ-ի 1918-20 թվականների իրավիճակին վերադառնալու տեսության, Վիլսոնի արբիտրաժի և Հայկական լեռնաշխարհում ուժեղ պետություն ստեղծելու դեմոկրատների գաղափարի վրա: Այս համատեքստում TRIPP նախագիծը դիտվում է որպես ամերիկյան ֆորպոստ:
Սակայն կա մեկ այլ մոտեցում. որոշակի միտումներ ցույց են տալիս, որ ԱՄՆ-ում կան ուժեր, որոնք ձգտում են լիովին չեզոքացնել հայկական գործոնը տարածաշրջանում: Այս համատեքստում TRIPP-ը ընկալվում է որպես Հայաստանը մասնատելու և ինքնիշխանությունից զրկելու գործիք: Այս միտումներին հետևելով՝ Հայաստանը կարող է դառնալ Թուրքիայի ազդեցության գոտու կամ Իսրայելի կողմից գերիշխող նոր տարածաշրջանային բլոկի մաս:
Աբու Դաբիում Ռուսաստանի և Ուկրաինայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի հետ բանակցություններից հետո Վլադիմիր Մեդինսկու հայտարարությունն այն մասին, որ բանակցություններում կքննարկվի նոր Յալթա և Պոտսդամ, ինչպես նաև Եվրոպայի համաձայնությունը՝ միանալու «եվրոպական անվտանգության համակարգի» շուրջ բանակցությունների հաջորդ փուլին, ենթադրում է, որ հանգուցալուծումը մոտ է: Եվ հիմա շատ երկրներ ընտրել են սպասելու քաղաքականությունը: