Արցախյան առաջին պատերազմից հետո տարիներ են անցել, սակայն վերքերը շարունակում են մխալ մարդկանց սրտերում։ 1994-ին Նաիրա Արզումանյանին կյանքն Արցախից հասցրել է հեռավոր Ուկրաինա, ապա՝ Ռուսաստանի Դաշնություն։ Տարիներ շարունակ նա ապրել է Արցախի կարոտը սրտում, իսկ 2023-ի սեպտեմբերի տեղահանությունը աղ է լցրել նրա դեռևս չսպիացած վերքերին։

1992 թվականի սեպտեմբերի 25-ը Արզումանյանների համար ճակատագրական օր էր

 -Արցախում պատերազմ էր, ծանր մարտեր էին գնում։ Մեր ընտանիքն Ասկերանից տեղափոխվել էր Ստեփանակերտում ապրող բարեկամի տուն, որովհետև Ասկերանում մնալը շատ վտանգավոր էր։ Ես ու քույրս՝ Էլմիրան մեկնել էինք Հայաստան, իսկ ծնողներս, տատիկս ու փոքր քույրս՝ Աիդան, Ստեփանակերտում էին։ Այդ օրը նրանք տանն էին, սովորականի պես ինչ որ գործեր էին անում։ Հանկարծ Ստեփանակերտը սկսվում է ռմբակոծվել։ Մինչ նրանք կվազեին որևէ տեղ պատսպարվելու՝ ռումբերից մեկն ընկնում է հենց այդ տան վրա (Սիմոնի աղբյուրից քիչ ցածր)։ Ալիքը քրոջս մի կողմ է շպրտում՝ փրկելով նրան, իսկ հայրս ու մայրս զոհվում են մեկ վայրկյանում։ 80-ամյա տատիկս ողջ է մնում։

Ճակատագիրը շատ դաժան է գտնվել մեր ընտանիքի հանդեպ։ Տատս, որ միայնակ է մեծացրել իր մինուճար զավակին (պապս զոհվել է Հայրենական Մեծ պատերազմում), չէր ցանկանում ապրել, անընդհատ կրկնելով, որ որդին ու հարսն իր տեղն են զբաղեցրել։ Սակայն միթե՞ հնարավոր է փոխել այն, ինչ որոշված էր ի վերուստ։ Այդ ժամանակ հոգեբանական մեծ ցավ տարավ քույրս, ով մտնելով սենյակ, տեսավ մեր ծնողների անշնչացած մարմինները։ Փառք Աստծո, արդեն թոռան տեր է, սակայն մինչև այսօր մղձավանջները նրան հանգիստ չեն տալիս։

Երեք քույրերով սկսեցինք շարունակել ապրել՝ գիտակցելով, որ տատիկի խնամքը մեզ վրա է։ Առանց ծնողների շատ ծանր էր։ Բարեբախտաբար մեզ շրջապատեցին հոգատար մարդիկ, որոնց թվում էին նաև իմ ընկերները։ Պարտական ենք իմ համադասարանցի, երջանկահիշատակ Յուրա (Ուկա) Աղաջանյանին․ առանց նրա աջակցության մենք պարզապես չէինք կարող ապրել։ Որոշ ժամանակ հետո մեր հաղթանակով ավարտվեց պատերազմը։ Արցախում հետզհետե նոր կյանք սկսվեց։ Իր բոլոր դժվարություններով հանդերձ այն հիասքանչ էր։ Երբևէ չէի կարող մտածել, որ կապրեմ իմ ծննդավայրից հեռու ու ստացվեց այնպես, որ կյանքի անիվն ինձ ու քույրերիս տարավ Արցախից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու։

Գրեթե ամեն տարի Նաիրան գալիս էր Արցախ, այցելում հարազատների շիրիմներին, տիրություն անում հայրական օջախին։ Ասկերանի քաղաքապետարանում վստահ էին․ Արզումանյանները պետության հանդեպ իրենց հարկային պարտավորությունները կատարելու են ժամանակին։

2018-ին Նաիրայի մինուճար զավակն իր ժամկետային ծառայությունն անց է կացրել ԱՀ ՊԲ շարքերում։

-Չեմ կարող ասել, թե ինձ համար հեշտ էր, երբ տղաս որոշեց, որ ծառայությունն Արցախում է անցկացնելու։ Սահմանները հանգիստ չէին, սակայն չփորձեցի նրան հակառակը համոզել, գիտեի՝ որոշումն անխախտ է։ Երկու տարի ծառայեց սահմանում ու երբեք չդժգոհեց։ Ներքուստ հպարտանում էի, որ որդիս Արցախս է պաշտպանում։ Ծնվել է Ուկրաինայում, մեծացել Ռուսաստանում, ոչ մի տեղանքի ծանոթ չէր, ընկերներ չուներ, սակայն կարողացավ օրինակելի իրականացնել իր ծառայությունն ու վերադառնալ տուն։ Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, ովքեր հոգեպես աջակցել են ինձ այդ երկու տարիների ընթացքում։ Մինչև որդուս վերադարձը ես իմ տեղը չէի գտնում։ Մոսկվա վերադառնալուց առաջ նա այցելեց հարազատներիս շիրիմներին, իմ հայրական Քյաթուկ գյուղի սրբավայրերը։ Այդ ժամանակ չէինք պատկերացնում, որ երեք տարի հետո Արցախը մերը չի լինելու։

Նաիրա Արզումանյանը գրեթե 30 տարի Արցախից դուրս էր ապրում, սակայն նա ապրում էր Արցախի դարդ ու ցավերով, երջանկանում, երբ տարեցտարի հզորանում էր երկիրը։ 2023-ի սեպտեմբերի 19-ի պատերազմը, վառելիքի պահեստի պայթյունն ու դրանց հաջորդած Արցախի հայաթափումն իսկական ողբերգություն էր նրա համար։

-Վերջին անգամ Արցախ եմ գնացել 2020-ին։ Նախապատրաստվում էի նորից այցելել, որովհետև ամեն տարի այնտեղ գնալն իմ պարտականությունն էի համարում։  Երբ լսեցի կատարվածի մասին, չէի կարողանում հավատալ։ Անմիջապես զանգահարեցի ընկերուհիներիս՝ ճշտելու լսած գույժը․ հաստատվեց։ Ասես երկինքը փուլ եկավ․ վերապրեցի ողջ կյանքս ու այդ պահին ես վերստին համոզվեցի, որ թեև ֆիզիկապես Արցախում չէի ապրում, սակայն իմ սիրտն ու հոգին այնտեղ էին։ Արցախը կորցնելու հետ ես կորցրի նաև ինձ։ Մնացին միայն հիշողությունները, որոնք մինչև իմ կյանքի վերջին վայրկյանն ապրելու են ինձ հետ։ Հավատում եմ՝ մի գեղեցիկ օր լսելու եմ, որ իմ ժողովուրդը վերադառնում է Արցախ։ Ու այդ օրն իմ կյանքի ամենաերջանիկ օրն է լինելու։

Արցախի կորստից և արցախահայության աշխարհով մեկ սփռվելուց հետո Նաիրան չի հանգստանում։ Նա շարունակում է ապրել արցախցիների կյանքով ու օգնում շատերին իր հնարավորության սահմաններում՝ չմոռանալով համադասարանցի–ընկերներին, ովքեր թիկունք էին նրա համար Արցախում։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ

«Արցախյան էջը փակված չէ, որովհետեւ արցախահայությունը հայ ժողովրդի օգնությամբ իր պետականությունը վերակերտեց միջազգային իրավունքի սկզբունքների հիման վրա։ Եվ արցախահայությունը վաստակել է ազատ ապրելու իրավունքը, պարզապես պետք է փորձել համահայկական միասնակամությամբ հասնել արդյունքի։ Ինչպես 1993-94 թվականներին մենք հաղթանակ կերտեցինք, այդ նույն միասնակամությամբ ուժերը մեկտեղել, նորից վերագտնել մեզ ու ինչու չէ, նաեւ ազատագրել Արցախը»,- լրագրողների հետ զրույցում ասաց Արցախի Ագզային ժողովի պատգամավոր Վահրամ Բալայանը։

Նա նշեց, որ միջազգային փորձը եւս հուշում է, որ արցախցիները պետք է շարունակեն իրենց պայքարը։ «Ցավոք սրտի, այսօր աշխարհում ամեն ինչ դրված է ուժի հիմքերի վրա, բայց դա ինչ-որ ձեւով մեզ չպետք է հուսալքի։ Կարծում եմ, որ այդ հնարավորությունը մեր ժողովուրդն ունի՝ նորից իր արժանապատվությունը , իր ազատ ապրելու իրավունքը վերականգնելու եւ, ինչու չէ, մեր հայրենիքի մի հատվածը ազատագրելու»,- նշեց նա՝ հավելելով, որ Արցախի հարցով բանակցային գործընթացում առկա փաստաթղթերը եւս այս հնարավորությունը տալիս են։

Ըստ Բալայանի՝ Արցախն ազատագրելը միայն պատերազմով հետ վերցնելը չէ, դա ենթադրում է նաեւ դիվանագիտական ու քաղաքական աշխատանք։

Երեկ Հայաստանի ՆԳՆ միգրացիայի վարչության պետ Նելլի Դավթյանը Step1.am-ին տված հարցազրույցում հայտնել է, որ ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու համար դիմող արցախցիների թիվը կտրուկ աճել է։

Դիմորդների թվի աճը տեղի է ունեցել բնակարանային ծրագիրը բոլոր արցախցիների համար բացվելուց հետո։ Մի շարք հանրահավաքներից և ինքնակազմակերպման փորձերից հետո ակնհայտ դարձավ, որ ՀՀ կառավարությունը չի փոխի իր մոտեցումը, վարձակալության աջակցություն չի լինի, Արցախի ղեկավարությունը գտնվում է անգործության մեջ, և պետք է մտածել, թե ինչպես ինքնուրույն դուրս գան փոսից։ Հատկապես այն պայմաններում, երբ հայկական անձնագրեր ունեցող արցախցիներին վերաբերվում են նույնիսկ ոչ թե որպես փախստականների, այլ որպես անօրինական և վտանգավոր միգրանտների։

ՀՀ կառավարությունը չի ճանաչել արցախցիներին ո՛չ որպես այլ երկրից եկած փախստականների, ո՛չ էլ որպես ներքին տեղահանվածների, ինչը իրեն մանևրելու լայն դաշտ է թողել։ Նման պայմաններում բավական է ապահովել նվազագույն սոցիալական աջակցություն և դրա սակավությունը հիմնավորել հատուկ մշակված խոսույթներով. արցախցիները չեն կռվել, նրանք պետք է մնային և ապրեին Արցախում, և քանի որ Ստեփանակերտը աջակցում էր Ռուսաստանին, ապա թող արցախցիները օգնության համար դիմեն իրենց ռուսամետ առաջնորդներին, ովքեր թալանել են Արցախը և չեն ցանկանում օգնել իրենց հայրենակիցներին։

Այս նարատիվների մեջ մեծ ճշմարտություն կա, բայց դա ոչ մի կերպ չի արդարացնում Հայաստանի կառավարության մոտեցումը արցախցիների իրավունքների նկատմամբ։ Այդ ճշմարտությունը չի փոխում այն փաստը, որ Արցախը օկուպացվել է Ադրբեջանի կողմից՝ Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իսրայելի աջակցությամբ, և նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը ստորագրել է Հայաստանի վարչապետը։

Չնայած Հայաստանում Արցախի ղեկավարությունը զրկված է գործադիր իշխանություններից, այնուամենայնիվ, արցախցի պաշտոնյաների վարքագիծը չի դիմանում ոչ մի քննադատությանը։ Կան բազմաթիվ խնդիրներ, որոնք արցախցի պաշտոնյաների համար ավելի հեշտ կլիներ համատեղ լուծել, և ոչ ոք չէր կարող արգելել նրանց դա անել։

Օրինակ, Անաիտ Պետրոսյանը գրում է, որ արցախցիները ստիպված են վերականգնել և թարգմանել իրենց  փաստաթղթերը Հայաստանում, իսկ մեկ փաստաթղթի թարգմանության արժեքը 5000-6000 դրամ է։ Մի՞թե Արցախի ներկայացուցչությունը չէր կարող ապահովել փաստաթղթերի անվճար կամ գոնե էժան թարգմանություն։ «Մի՛ թողեք արցախցիներին մենակ նման փոքր, բայց կարևոր հարցերում», – գրում է Անաիտ Պետրոսյանը։

Փետրվարին Արցախի խորհրդարանն ընդունեց արցախցիների կուտակային կենսաթոշակների մասին օրենք, սակայն այս օրենքը անտեսվեց Հայաստանի կառավարության կողմից: Արցախի խորհրդարանը ՀՀ կառավարությանը պարզ հարց չտվեց. եթե դուք կուտակային ֆոնդերի արցախցի շահառուներին չեք համարում Հայաստանի քաղաքացիներ, ապա ի՞նչ իրավունքով եք նրանց միջոցները ուղղորդում հայկական ֆոնդեր: Եվ եթե դուք նրանց համարում եք Հայաստանի քաղաքացիներ, ինչո՞ւ նրանց բնակարանային աջակցություն չի տրամադրվում՝ որպես կորցրած գույքի փոխհատուցում: Օրինակ, ինչպես եղավ Կիրանցի դեպքում, որտեղ ՀՀ կառավարության որոշմամբ օտարված գույքի դիմաց մարդկանց վճարվեց պատշաճ փոխհատուցում:

Արցախի բնակիչների քաղաքացիության հարցը քննարկվում է միայն մասնավոր հայցերի կարգով: Օրինակ՝ Մարատ Եգանյանի կողմից ՀՀ Ազգային անվտանգության ծառայության դեմ հարուցված դատական ​​գործընթացը շարունակվում է արդեն մի քանի ամիս: Սահմանապահները ՀՀ անձնագիր (070 կոդով) ունեցող Եգանյանին թույլ չեն տվել լքել Հայաստանը առանց փախստականի վկայականի: Դատարանը հիմա չի կարող որոշել, թե արդյոք ՀՀ անձնագիրը քաղաքացիության անվիճելի ապացույց է:

Այս հարցերը չպետք է լուծվեն մասնավոր կերպով, այլ կոլեկտիվ՝ արցախյան վերնախավի ակտիվ աջակցությամբ։ Սակայն արցախցի շատ նախկին պաշտոնյաներ աշխատում են շատ չերևալ, որ ոչ ոք չհիշի հին դեպքերի մասին։

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ից հետո և դրանից շատ առաջ սկսեցին լուրեր տարածվել, որ արցախյան ղեկավարությունը վաճառում է որոշ ակտիվներ՝ հիդրոէլեկտրակայաններ և այլ օբյեկտներ, որոնք հնարավոր չէր դուրս բերել։ Կրկին, լուրերի մակարդակով, ասում էին, որ բյուջետային մնացորդ միջոցները բաշխվել են որոշակի անձանց միջև։

Այս փաստերը, հավանաբար, հայտնի են Հայաստանի իշխանություններին, և դրանք օգտագործվում են նրանց վախեցնելու համար, ովքեր պարտավոր են կազմակերպել գործողություններ արցախցիների իրավունքները պաշտպանելու համար։ Նրանց վախեցնում են դեռ մասնավոր անձանց բերանով։

Վերջերս ՀՀ քաղաքացի Բարդուխ Գալստյանը Հ-1-ի եթերում հայտարարեց, որ այն արցախցիները, ովքեր կոչ են անում հանրահավաքների, թալանել են ամբողջ Արցախը և տվել ռուսներին։ Այլոց թվում նա նշեց Արտակ Բեգլարյանին, ով պահանջեց ներողություն խնդրել և խոստացավ դատի տալ։ Բարդուխ Գալստյանը պատասխանեց՝ նշելով, որ մտադիր չէր անձնավորել կամ անուններ տալ, բայց այնուամենայնիվ ասաց, որ Արտակ Բեգլարյանը, ուրիշների հետ միասին, «ունեին հսկայական միջոցներ Արցախում, դրանց մեծ մասը դուրս էր բերել Արցախից և այժմ այդ միջոցները կառավարում է հիմնականում Ռուսաստանում»։

Չկա նման փաստերի գոնե մեկ դատական ապացույց։ Արցախի նախկին նախագահ Սամվել Շահրամանյանը բազմիցս դիմել է քննչական մարմիններին՝ խնդրելով պարզել, թե ով ինչ է գողացել Արցախում, բայց մինչ այժմ մեղադրանքներ են ներկայացվել միայն Ստեփանակերտի քաղաքապետի դեմ, ով մեղադրվում էր քաղաքային մեքենաները դուրս բերելու թույլտվություն տալու մեջ։

Հատկանշական է, որ Հայաստանի վարչապետի կողմից երեք արցախյան շրջաններից հրաժարվելը առանց մեկ կրակոցի, օկուպացված Արցախում ակտիվները թշնամիներին փոխանցումը չի համարվում «կողոպուտ», իսկ արցախյան ղեկավարության գործողությունները համարվում են բոլոր խնդիրների պատճառը։

Ակնհայտ է, որ անապացուցելի կոռուպցիայի և կողոպուտի թեման և արցախցի հարուստներին դիմելու կոչերը արվում են, որ  արցախյան էլիտան հանկարծ չակտիվանա, իսկ Հայաստանի կառավարությունը՝ արցախցիներին կարճ սոցիալական կապանքի տակ պահի։ Միևնույն ժամանակ, կարելի է պառակտել արցախյան հասարակությունը՝ «ականջին» պատմելով, թե ով ումից որքան է գողացել։

Արցախից բռնի տեղահանված անձանց այսօրվա դրությամբ հատկացվել է բնակարանի գնման 2113 հավաստագիր, որից 484-ն արդեն իրացվել է։ Այս մասին Step1.am-ի հետ զրույցում ասաց Աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարության տարածքային ստորաբաժանումների առանձին գործառույթների համակարգող խորհրդական Գայանե Ղարագյոզյանը։

«Ակտիվությունն ավելի քան ակնհայտ է, եւ դա ամեն օր ենք մենք արձանագրում։ Այսօրվա դրությամբ մենք արդեն տրամադրել ենք 2113 հավաստագիր, որից 484-ն արդեն իրացվել է։ Այսինքն՝ հավաստագրով մարդիկ արդեն ձեռք են բերել անշարժ գույք կամ մի քանի դեպքեր ունենք, երբ կառուցապատման բաղադրիչից են օգտվել եւ կառուցում են բնակելի տուն»,- ասաց նա։

Արցախցիները դժգոհում են, որ կառավարության կողմից բնակապահովման ծրագրում կատարված վերջին փոփոխություններից հետո Հայաստանի մարզերում, այդ թվում՝ սահմանամերձ, բնակարանների գները թանկացել են։

Գայանե Ղարագյոզյանն ասաց, որ իրենք եւս նման բողոքներ ստացել են։ «Նման ահազանգեր մենք մեր բոլոր բնակապահովման ծրագրերի գործարկումից հետո ենք ստանում, բայց եւ այնպես պետք է գիտակցենք, որ այստեղ գործում է տնտեսագիտության առաջարկի եւ պահանջարկի օրենքը, որն այդ պահին կառավարելի չէ, եւ որեւէ կառույց դրան վերահսկողությամբ չի կարող զբաղվել։ Բայց մեր փորձը ցույց է տալիս, որ այդ գործընթացն ինքնակարգավորվող է, որոշ ժամանակ անց ամեն ինչ կընկնի իր տեղը։ Դա նորմալ է, եթե կա պահանջարկ, հասկանալի է, որ առաջարկը մի փոքր թանականում է»,- նշեց նա։

Ստեղծված պայմաններում, երբ բնակարանների գները թանկանում են, բնակապահովման ծրագրի շրջանակներում արցախցիներին հատկացվող գումարները չեն բավարարում նորմալ բնակարաններ ձեռք բերել։ Մարդիկ ֆինանսական մասնակցություն պետք է ունենան, որպեսզի կարողանան նորմալ բնակարան ձեռք բերել, բայց ոչ բոլոր արցախցիներն ունեն գումար, բանկերը նրանցից շատերին վարկեր չեն տրամադրում։

Գայանե Ղարագյոզյանը, անդրադառնալով այս հարցին, ասաց․ «Ես ձեզ ասացի, որ մենք ունենք 484 ընտանիք, ովքեր վերջին մի քանի ամսվա ընթացքում կարողացել են իրացնել իրենց հավաստագրերը։ Եվ նրանցից ոչ բոլորն են գումար ավելացրել, գումար հիմնականում ավելացնում են այն ընտանիքները, ովքեր Երեւանում կամ, օրինակ, Աբովյանում են նախընտրում բնակարան ձեռք բերել։ Իսկ եթե նախընտրում են մյուս մարզային բնակավայրերը, եւ խոսքը բնավ սահմանամերձ բնակավայրերի մասին չէ, ապա գումարը բավականացնում է անշարժ գույք ձեռք բերելու համար։ Մի փոքր խնդիր ունենք շատ փոքր կազմով ընտանիքների հետ, ովքեր նախընտրում են 3 մլն-ոց բնակավայրերը։ Բայց իրենց էլ մենք առաջարկում ենք, որ կարող են 5 մլն-ոց բնակավայրում գույք ձեռք բերել։ Իսկ եթե պնդում են, որ 3 մլն-նոց բնակավայրն են ուզում, խոսքը Երեւանի մասին է, ուրեմն պետք է ունենան ֆինանսական մասնակցություն, որովհետեւ հասկանում ենք, որ Երեւանում տուն ունենալն այնքան էլ հեշտ բան չէ»։

Ռոզա Հովհաննիսյան