Step1.am-ի զրուցակիցն է Հարվարդի Համալսարանի Քենեդիի անվան Պետական կառավարման դպրոցի գիտաշխատող, Գլոբալ զարգացման կենտրոնի գիտաշխատող, ԱԺԲ աջակից Դավիթ Գրիգորյանը։

–Պարոն Գրիգորյան, Ազգային-ժողովրդավարական բեւեռի եւ ձեր նախաձեռնությամբ ԱՄՆ-ում բարձրաձայնվում է Փաշինյանի ռեժիմի կողմից Հայ Առաքելական եկեղեցու նկատմամբ կատարվող եւ սրացող ճնշումների մասին: Քրիստոնեկան մամուլը լայն լուսաբանում է ապահովում ձեր նախաձեռնություններին։ Քրիստոնեության թեմայով այս լոբբինգը միավորո՞ւմ է քրիստոնական աշխարհին, ի՞նչ տեղ է զբաղեցնում այս հարցն ԱՄՆ-ում։

-Նախ սկսեմ նրանից, որ սա Հայաստանի համար հույժ կարեւոր խնդիր է, որովհետեւ իշխող վարչակազմը թիրախավորել է Հայաստանի սուվերենիտետի երեւի թե վերջին կանգուն ինստիտուտը։ Եվ բոլոր նրանք, ովքեր պայքարել եւ պայքարում են Հայաստանի անկախության ու ինքնիշխանության համար, չեն կարող այս հարցով չմտահոգվել։ Բարեբախտաբար այս խնդրին նաեւ լուրջ կարեւորություն է տալիս ԱՄՆ գործող վարչակազմը, հատկապես ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի շրջապատում գտնվող անձինք։ Բացի դրանից, իրենց հիմնական ընտրազանգվածի համար սա բավական կարեւոր խնդիր է։ Մեր պարագայում բարդացնող հանգամանքը նաեւ այն է, որ քրիստոնեությունը հատկապես ԱՄՆ-ում միատարր չէ։ Եվ բացի կաթոլիկ ու ուղղափառ ուղղությունների վրա գտնվող քրիստոնյաներից, նաեւ բավական ծանրակշիռ են ավետարանական տարատեսակ ուղղությունները, որոնք ի սկզբանե Թրամփի առաջին նախագահության շրջանի համար բավական լուրջ դերակատարում ունեցան եւ շարունակում են ունենալ։ Բնականաբար, վարչակազմը փորձում է ինչ-որ չափով հավասարության նշան դնել բոլոր քրիստոնյաների մեջ, բայց իրականում ավետարանականները բավականին կշիռ ունեն այս երկրում։ Իրենք նաեւ սիոնիստական գաղափարախոսության ջատագովներն են այս երկրում, որն ինչ-որ չափով բարդացնում է մեր խնդիրը՝ հաշվի առնելով Իսրայելի ու Ադրբեջանի միջեւ առկա սերտ հարաբերությունները։

–Դուք ինչպե՞ս եք գնահատում Հայ Առաքելական եկեղեցու դեմ այս արշավը։

– Ինչպես արդեն ասացի՝ սա փորձ է խարխլելու մի ինստիտուտ, որը Հայաստանի ինքնիշխանության վերջին կանգուն ինստիուտն է։ Փաշինյանական վարչակազմը քանդելու գործընթացը սկսեց բանակից։ Հետո հերթը հասավ կրթական համակարգին, եւ այս հարցով բավականին արդյունավետ քննարկում ենք ունեցել Լոնդոնում, քանի որ վարչակազմը փորձ է անում կրթական համակարգի որոշ համալսարաններ ներգրավել մեզ համար վտանգավոր գործընթացում՝ «Ակադեմիական քաղաք» կոչվածի նախաձեռնության շրջանակներում։

Վերջին երրորդ սյունը Հայ Առաքելական եկեղեցին է, որի նկատմամբ արշավին ականատես ենք լինում։ Ջանք չի խնայվում եկեղեցին քանդելու թե ներսից, թե դրսից։ Դրսից իմ հիշատակած ավետարանական խմբերի միջոցով են դա անում, ես վստահ եմ, որ թե Ադրբեջանի, թե Թուրքիայի հորդորով, բայց ցավոք այս պահին նաեւ հրեական լոբբիի օժանդակությամբ ավետարանական խմբերը լծված են Հայ Առաքելական եկեղեցու հիմքերի խարխլման սեւ գործին։ Իսկ ներսից, ինձ համար ակնհայտ է, որ ԿԳԲ-ական կոմպրոմատի միջոցով եւ մի շարք այլ մութ ձեւերով են եկեղեցին խարխլելու փորձ անում՝ եպիսկոպոսական շրջանակներից մարդիկ մեջտեղ բերելով, որոնց համբավը բոլորիս է ծանոթ։ Հիմա արդեն այդ մարդիկ սուրբ են ձեւանում, իրենց թվում է, թե մենք այդ ամենը մոռացանք եւ կարող են ձեռք ձեռքի տված, ուրախ-ուրախ գնալ եկեղեցին բարեփոխելու ճանապարհով։

Բայց ամեն ինչ իր լոգիկան, իր ժամանակն ու ձեւն ունի։ Սա ոչ այդ լոգիկայի մեջ է մտնում, ոչ այդ ձեւն է, ոչ էլ դրա ժամանակն է։ Էլ չեմ ասում, որ լավ կլիներ գործող դավաճանական իշխանությունն այլ խնդիրներով զբաղվեր՝ սկսած երկրի պաշտպանական հարցերից, վերջացրած երկրի զարգացման խնդիրներով։ Հարցեր, որոնք իրենք ամբողջովին տապալել են երկու հավասարազոր պատճառով՝ դրսից ստացած պատվերով եւ իրենց անտեղյակ լինելու պատճառով։

–Արցախում Ադրբեջանի կողից ոչնչացվում են հայկական պատմամշակութային հուշարձանները։ ԱՄՆ նախագահ Թրամփն ավելի վաղ հայտարարել էր, որ ոչինչ չարվեց, երբ 120 000 հայ քրիստոնյաներ դաժանորեն հալածվեցին եւ բռնի տեղահանվեցին Արցախից։ Բայց հենց այսօր Արցախում ոչնչացվում է քրիստոնեական ժառանգությունը, այս հարցը որքանո՞վ է կարեւոր ԱՄՆ այսօրվա վարչակազմի համար, ի պաշտպանություն Արցախի պատմամշակութային ժառանգության նախաձեռնություններ կա՞ն։

-Ես կասկած չունեմ, որ կաթոլիկ ու ուղղափառ, բայց նաեւ որոշ ավետարանական ուղղությունների համար եւս այս խնդիրը կարեւոր է։ Սակայն մենք անպայման պետք է հասկանանք, որ իրենց համար ավելի կարեւոր չէ, քան մեզ համար պետք է լինի։ Եթե մենք այդ առումով համեմատաբար լուռ ենք եւ քայլեր չենք ձեռնարկում, իրենք մեզանից առաջ չեն ընկնելու եւ մեր գործը մեր փոխարեն չեն անելու։ Ես կասկած չունեմ, որ մեր ադեկվատ գործելակերպի պարագայում մարդիկ կսատարեն մեզ, կկանգնեն մեր կողքին եւ անգամ կզարմացնեն մեզ իրենց անելիքներով, բայց ոչ հիմա, երբ ինքներս մեր անելիքը չենք անում։ Այդպես չի աշխատում աշխարհը, այդպես չի եղել երբեք, այդպես չի լինելու նաեւ մեր դեպքում, անկախ նրանից՝ մենք առաջին քրստոնեական ազգն ենք, երրորդը, թե՞ վեցերորդը։

Նախ մենք պետական մակարդակով պետք է այդ հարցերը բարձրացնենք, հետո՝ Սփյուռքը ու Հայաստանի քաղաքացիական հասարությունը։ Եվ խնդիրը միայն պատմամշակութային ու կրոնական արժեքների մասին չէ, մարդիկ հարց են տալիս, գրեթե հանդիպում չի անցնում, երբ ես չեմ առնչվում մարդկանց ուղղակի կամ անուղղակի հարցադրմանը՝ լավ, այս ամենի պայմաններում ինչո՞ւ հայ ժողովուրդը ոտքի չի կանգնում, ինչո՞ւ չեն ապստամբում ու ընդվզում։ Մենք փորձ անում ենք ինչ-որ ձեւով դա բացատրել, կան դրա համար որոշ օբյեկտիվ պատճառներ, բայց որ րոպեին դու փորձում ես պատճառներ բերել, արժեզրկում ես այդ ամենը։ Մարդիկ ակնկալում են, որ դու պետք է լինես այդ պայքարի դրոշակակիրը, հետո իրենք քեզ կօգնեն, այլ ոչ թե հակառակը։

Ռոզա Հովհաննիսյան

ՀՀ կառավարությունը հրապարակել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկները ղարաբաղյան կարգավորման վերաբերյալ և այլ հարակից փաստաթղթեր, չնայած ընդիմախոսները պնդում են, որ 2019 թվականի վերջին առաջարկը հրապարակվել է ոչ թե բնօրինակով, այլ Փաշինյան ընտանիքի «Հայկական ժամանակ» թերթում հրապարակված տարբերակով։ Փաշինյանի կառավարության պատասխանը այս առաջարկին, որը ընդդիմության պահանջներից մեկն էր, նույնպես չի հրապարակվել։

ՀՀ երեք նախագահների՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանների ներկայացուցիչները պնդում են, որ 2019 թվականին Հայաստանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից ստացել է նոր առաջարկ, որն այդ ժամանակ բավականին կոշտ պայմաններ էր պարունակում հայկական կողմի համար։ Սակայն նշվում է, որ Նիկոլ Փաշինյանի որոշումը՝ մերժել առաջարկը և ամբողջ բանակցային գործընթացը զրոյից սկսելը հանգեցրել է հակամարտության ռազմական «լուծման» և Արցախի ֆիզիկական կորստի։

Փաստաթղթերի կառավարության խոստացած հրապարակումը, ըստ էության, չկարողացավ ցրել երեք նախագահների կասկածները և չպատասխանեց այն հարցին, թե ինչու՞ Փաշինյանը չընդունեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի 2019 թվականի առաջարկը և ինչո՞ւ փոխեց բանակցային ձևաչափը՝ հայտարարելով, որ Հայաստանը որևէ դերակատարություն չունի գործընթացում, և որ բանակցությունները պետք է վարվեն Բաքվի և Ստեփանակերտի միջև։ Այս հարցի պատասխանի բացակայությունը ենթադրում է հանցավոր դավադրություն, որը միտված էր Արցախի կորստին, ինչը Փաշինյանը անվանեց «Հայաստանի ձեռքբերում»։

Երեկ՝ դեկտեմբերի 1-ին, ավարտվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարումը, որը ստեղծվել էր 1992 թվականին՝ ԽՍՀՄ փլուզումից և անկախ Լեռնային Ղարաբաղի հռչակումից անմիջապես հետո։ 30 տարի շարունակ Մինսկի խումբը երբեք չի հիշատակել հայտնի Ալմա-Աթայի հռչակագիրը կամ խորհրդային սահմանները՝ հավասարապես պնդելով տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնորոշունը։

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի առաջարկները չեղյալ համարելով՝ Փաշինյանի կառավարությունը, գիտակցաբար թե անգիտակցաբար, վերակենդանացրել է հայերի ինքնորոշման հիմնադիր փաստաթուղթը՝ 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին որոշումը։ Այս փաստաթուղթը դարձավ միակ օրինականը՝ «ԼՂՀ-ի լուծարման» մասին հրամանագրի հրապարակումից հետո՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի 20-ին։ Հայաստանի ձախողումը այս 30 տարիների ընթացքում եղել է հենց դեկտեմբերի 1-ի որոշման փաստացի մերժումը և Արցախի անկախ կարգավիճակի պնդումը։

Սակայն, մինչդեռ Արցախի անկախությունն անցյալի մասունք է, 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշումը մնում է ուժի մեջ՝ այն ամրագրված է ոչ միայն Հայաստանի անկախության հռչակագրում, այլև երկրի Սահմանադրությունում։ Եվ հենց դրա դեմ են ուղղված Ալիևի ահաբեկչությունն ու ճնշումները՝ պահանջելով փոփոխություններ կատարել Հայաստանի Սահմանադրությունում և հրաժարվել ինքնորոշման լեգիտիմ իրավունքից։

Այսօր սկսվեց Սամվել Շահրամանյանի հանդեպ զրպարտության գործով դատավարությունը. դեռևս չմարած արցախյան այրված տների մոխիրը, Հայաստանի պատմության դասագրքերում ավելացվեց մի հոդված, որտեղ նշվում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը լուծարվել է Սամվել Շահրամանյանի հրամանագրով: Այսօր նրա փաստաբան Ռոման Երիցյանը հայտարարեց, որ հրամանագիրը ձևական էր և տրվել էր միայն հազարավոր մարդկանց փրկելու համար: Ավելին, մի քանի շաբաթ անց Շահրամանյանը չեղյալ հայտարարեց իր «ձևական» հրամանագիրը։

Ինչո՞ւ Շահրամանյանը որոշեց չեղյալ հայտարարել հրամանագիրը և պաշտոնապես պահպանել Արցախի անկախությունը: Արդյո՞ք սա կապված է այն փաստի հետ, որ Արցախի կարգավիճակը հաստատող միակ փաստաթուղթը ներկայումս 1989 թվականի որոշումն է: Եվ արդյո՞ք Հայաստանի պատմության դասագրքերում կա հոդված, որը բացատրում է, թե ինչու 1989 թվականի որոշումը չիրականացվեց։

Այս որոշումն այնքան հիմնարար է, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը խորհրդանշականորեն փակվեց հենց դեկտեմբերի 1-ին՝ որպես նշան, որ ԵԱՀԿ-ի և անկախ Արցախի օրերն ավարտվել են, և ժամանակն է վերադառնալ 1989 թվականի վերամիավորման որոշմանը: