Արցախցի փաստաբան Ռոման Երիցյանը իրար հետևից հրապարակում է 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-24-ի իրադարձություններին վերաբերող փաստաթղթեր:

Սամվել Շահրամանյանը այդ իրադարձություններից որոշ ժամանակ անց հայտարարել է, որ Արցախի Հանրապետությունը չի կարող համարվել լուծարված, քանի որ հրամանագիրը ստորագրել է գրեթե զենքի սպառնալիքով և անօրինական է: Նա նաև ասել է, որ Արցախի նախկին նախագահները և ռազմաքաղաքական ղեկավարության ներկայացուցիչները կամավոր մնացել են պատանդ՝ որպեսզի կռված հայ տղամարդկանց թույլատրվի անցնել Բերձորի միջանցքով: Հիշեցնենք, որ Ռուբեն Վարադանյանը փորձել է ճեղքել միջանցքը, բայց գերի է ընկել:

Այս բոլոր գործընթացներում ռուսական զորքերի դերի մասին որևէ հիշատակում չկա, բայց այն փաստը, որ «լուծարման» և այլ բաների վերաբերյալ փաստաթղթերը գրվել են զինվորական ռուսերենով, ցույց է տալիս, որ դրանք կազմվել են Ակնայի ռուս-թուրքական կենտրոնում կամ Ռուսաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբում: Հիշեցնենք, որ այդ ժամանակ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարար Շոյգուն, 2020 թվականի արյունալի պատերազմից և Արցախի մի մասի օկուպացիայից հետո, հայտարարել է, որ «Ռուսաստանը և Թուրքիան բարդ գործողություն են իրականացրել Ղարաբաղում»:

Անհասկանալի է, թե ինչու է Սամվել Շահրամանյանը հիմա գաղտնազերծում 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-23-ի փաստաթղթերը: Արդյո՞ք սա կապված է նրա դեմ ուղղված մեղադրանքների հետ, որ իր հրամանագրով նա, ըստ էության, միլիարդավոր դոլարների զենք է հանձնել, որը, ինչպես Ալեն Սիմոնյանը խոստովանեց, մատակարարվել է Հայաստանի կողմից: Ո՞ւմ է բաժին հասել այդ զենքը՝ Ալիևին, թե՞ ռուսական զորքերը ստացել են դրանք որպես Ալիևի «երախտագիտության» նշան՝ «հաջողված բարդ գործողության» համար:

Այս հարցերը հատկապես արդիական են ներկայիս գործընթացների լույսի ներքո, երբ Փաշինյանի կառավարությունը ուրանում է Ղարաբաղը և ղարաբաղցիներին՝ թույլ չտալով նրանց ստեղծել «պետություն պետության մեջ»: Միևնույն ժամանակ, Ալիևը պահանջում է չեղարկել 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին հրամանագիրը:

Շահրամանյանի՝ Արցախի Հանրապետության «լուծարման» մասին հրամանագիրը ավտոմատ կերպով իրավիճակը վերադարձրեց 1989 թվականի վերամիավորման մասին որոշմանը։ Հենց որ սա ակնհայտ դարձավ, հանկարծ սկսեցին պնդել, որ ոչմի լուծարում չկա, այսինքն՝ 1989 թվականի որոշումն ուժի մեջ չէ։

Այժմ Ղարաբաղյան հարցը փորձում են «կախել» երկու իրականությունների միջև՝ ԱՀ անօրինական լուծարման և Հայաստանի ու Արցախի վերամիավորման մասին չլուծարված որոշման միջև։

Այս խնդիրը կարող է “լուծվել” միայն երկու եղանակով՝ եթե Արցախի խորհրդարանը «հետ կանչի» իր ստորագրությունը 1989 թվականի որոշումից և հրաժարվի «Միացումից», ինչը դժվար թե անի։ Կամ եթե Արցախի խորհրդարանը դիմի ՀՀ իշխանություններին՝ 1989 թվականի որոշումը կատարելու խնդրանքով։

Սակայն հիմա քննարկվում է անիրատեսական և ազգակործան երրորդ տարբերակը․ Հայաստանը կհրաժարվի Երրորդ Հանրապետության անկախության հռչակագրից, որը պարունակում է հղում 1989 թվականի որոշմանը։ Հենց դա է պահանջում Ալիևը։

1989 թ․ որոշումը՝ ինքնորոշման կարևորագույն ակտ է, որը ոչ մի միջազգային մարմին չի կարող չեղարկել, և միայն հայ ժողովուրդը կարող է հրաժարվել «միացումի» գաղափարից։

Լուսանկարը՝ Մարութ Վանյանի

Ադրբեջանը անվերապահորեն աջակցում է Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականությանը, ինքնիշխանությանը և միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններին, ասել է Ալիևը՝ պատասխանելով ուկրաինացի լրագրող Դմիտրի Գորդոնի հարցին օկուպացված Շուշիում։

«Մեր բոլոր փաստարկները միջազգային իրավունքի, այն մասին, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը չորս բանաձև է ընդունել՝ պահանջելով հայկական ուժերի դուրսբերումը, այս ամենը բախվել է ամբարտավան բարոյականության պատին՝ հաշտվել իրականության հետ։ Եվ այդ ժամանակ մենք որոշեցինք, որ կստեղծենք նոր իրականություն, և դուք կհաշտվեք դրա հետ։ Եվ այդպես էլ եղավ։

Իմ ուղերձը ուկրաինացի ժողովրդին. երբեք մի հանձնվեք, երբեք մի փոխանակեք խաղաղությունը ձեր հողերի կորստի հետ», – ասել է Ալիևը։

Ուկրաինացիներին ուղղված խորհուրդը հնչում է որպես պատգամ Փաշինյանին և ամբողջ հայ ժողովրդին։ «Մի՛ ճանաչեք օկուպացիան», ասում է Ալիևը օկուպացված Շուշիում, և կգա այն պահը, երբ հողը կվերադառնա իր տիրոջը։

30 տարի շարունակ, չնայած «իրականությունը ճանաչելու» և, ինչպես ինքն խոստովանել է ինքը՝ Ալիևը, Ղարաբաղի ինքնորոշումը ճանաչելու կոչերին, Բաքուն չի ստորագրել գոնե մեկ փաստաթուղթ, որը կարող էր խոչընդոտել ուժի կիրառման իրավունքին։ 30 տարի շարունակ Բաքուն սպասել է այն պահին, երբ կարող է վերադարձնել այն, ինչ Ալիևը համարում է իրենը։

Աշխարհում ոչ ոք, բացի Ալիևից, այդպես չի կարծում. Ալիևի կողմից հիշատակված ՄԱԿ-ի ոչ մի բանաձևում չի ասվում, որ Հայաստանը օկուպացրել է Ղարաբաղը։ ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի նախագահների հինգ հայտարարություններում խոսվում է հայերի ինքնորոշման իրավունքի մասին։ Բաքվից բացի չկա որևէ երկիր, որը կվիճարկի 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշումը Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին։ Եվ չկա որևէ այլ ազգ, բացի հայերից, այդ թվում՝ արցախյան, որը կպնդի, որ այս որոշումը՝ որպես ազգի ինքնորոշման բարձրագույն ակտ, անվավեր է։

Ֆրանսիայում Արցախի Հանրապետության մշտական ներկայացուցիչ Հովհաննես Գևորգյանը բաց նամակով դիմել է Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնին՝ Ֆրանսիայի դեսպանի՝ բռնազավթված Շուշի կատարած այցի կապակցությամբ։

«2025 թվականի հունիսի 21-ին Ադրբեջանում Ֆրանսիայի դեսպանն այցելել է Շուշի՝ Արցախի կամ Լեռնային Ղարաբաղի հայկական խոշոր մշակութային և պատմական կենտրոն, որը բռնակցվել է 2020 թվականի նոյեմբերին՝ միջազգային իրավունքին հակառակ իրականացված ադրբեջանական հարձակման ընթացքում։

2020 թվականից ի վեր Ֆրանսիան դարձել է Հայաստանի և Արցախի հետ միջկուսակցական քաղաքական համերաշխության հզոր ձայն։ Քաղաքական կուսակցությունների առաջնորդները, խորհրդարանի պատգամավորները, սենատորները, քաղաքապետերն ու մարզպետներն իրենց աջակցությունն են հայտնել հայերին, դատապարտել են չարաշահումները, կոչ արել պահպանել մարդու իրավունքներն ու արդարությունը, ինչպես նաև պատժամիջոցներ կիրառել Ադրբեջանի դեմ։ Այս հարցով հինգ բանաձև է ընդունվել գրեթե միաձայն Սենատի և Ազգային ժողովի կողմից։ Դուք ինքներդ, պարոն նախագահ, 2022 թվականի հոկտեմբերի 12-ին France 2 հեռուստաալիքի L’Événement հաղորդման ժամանակ հայտարարել եք. «Ֆրանսիան ներկա է, միջնորդ ուժ է… և մենք հայերին մենակ չենք թողնի»։

Փաստերն այնքան լուրջ են, որ մարդու իրավունքների պաշտպանության մասին հայտարարող որևէ երկիր չի կարող անտեսել դրանք։

2020 թվականի պատերազմից հետո, որին զոհ գնացին բազմաթիվ երիտասարդ հայեր, իսկ նրանց հազարավոր հայրենակիցներ Արցախից ստիպված եղան փախչել, Ադրբեջանը 2022 թվականի դեկտեմբերին Արցախի Հանրապետության լիակատար շրջափակում սահմանեց։ 2023 թվականի փետրվարին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը դատապարտեց այդ շրջափակումը՝ որպես կազմակերպված սովի, առողջապահության անկման և 30 000 երեխաների համար կրթություն ստանալու անհնարինության պատճառ։ 2023 թվականի ամռանը ադրբեջանցի զինվորներն առանց վարանելու կրակ են բացել ԵՄ դիտորդների մեքենայի ուղղությամբ։ Օգոստոսին ֆրանսիացի ընտրված պաշտոնյաները, որոնք ուղեկցում էին սահմանին արգելափակված մարդասիրական շարասյունը, դիմել են Ձեզ՝ խնդրելով ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ բանաձև ներկայացնել՝ այդ միջանցքը միջազգային պաշտպանության տակ վերցնելու մասին։

Մռայլ նախանշան

Նույն թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի վերջին հարձակումը ստիպեց Արցախի ողջ հայ բնակչությանը լքել հողերը, որտեղ նրանք ապրում էին ավելի քան երկու հազար տարի։ Ամբողջ ժողովրդի այս բռնի տեղահանումը, որը, ըստ Ֆրանսիայի այն ժամանակվա արտաքին գործերի նախարար Կատրին Կոլոնայի, «հիշեցնում էր էթնիկ զտում», բավարար չէր Բաքվի համար։ Ավելի քան երկու տարի աշխատանքներ են տարվում հայկական ներկայության և մշակութային ժառանգության ոչնչացման ուղղությամբ։ Ադրբեջանի կառավարությունն այլևս չի թաքցնում իր մտադրությունները՝ փառաբանելով 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչներին, Միսաք և Մելինե Մանուշյանների ընտանիքների սպանողներին, որոնց աճյունները 2024 թվականի փետրվարին ամփոփվեցին Պանթեոնում։

Ձեր դեսպանը Շուշի կատարած իր այցով նսեմացնում է համարձակ փոքրիկ ժողովրդավարության ոչնչացման նշանակությունը, որը հիմնադրվել է արյան գնով պատմական հայկական տարածքում, որը միացվել էր Ադրբեջանին բոլշևիկների միանձնյա կամքով, և որի բնակիչները մշտապես ենթարկվել են խտրականության և հետապնդումների ադրբեջանական իշխանությունների կողմից՝ ընդհուպ մինչև նրանց լիակատար ոչնչացումը։

Պարոն նախագահ, կդատապարտե՞ք արդյոք Արցախից հայերի բռնի տեղահանման նշանակության նսեմացումը։ Դեմ դուրս կգա՞ք բռնապետությանը, որն իր բանտերում կամայականորեն պահում է տասնյակ հայ գերիների, Հայաստանն անվանում է «Արևմտյան Ադրբեջան» և, չնայած Հայաստանի կառավարության բոլոր միակողմանի զիջումներին, դեռևս հրաժարվում է ստորագրել խաղաղության համաձայնագիրը։ Կպաշտպանե՞ք տեղահանված բնակչության վերադարձի իրավունքը։

Մեր աշխարհում, որը պատառոտվում է նման լուրջ ճգնաժամերով, այս դարի առաջին էթնիկ զտման մասին լռությունը թուլության ճանաչում է, իսկ դրա նսեմացումը, ինչպես դա արեց Ձեր դեսպանն իր դիտողություններում, չափազանց մռայլ նախանշան է ապագայի համար»,- նշվում է Արցախի մշտական ներկայացուցչի՝ Ֆրանսիայի նախագահին ուղղված նամակում։