Կոչ ենք անում Ձեզ՝ աջակցել միջազգային այնպիսի միջոցառումների, որոնք հնարավոր կդարձնեն Լեռնային Ղարաբաղի հայերի անվտանգ վերադարձը: Արցախի ԱԺ նախագահը նամակով դիմել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների փոխնախագահ Վենսին.

«Գրում եմ Ձեզ՝ որպես Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) խորհրդարանի նախագահ՝ անդրադառնալու հումանիտար ծանր անարդարության և հրատապ քաղաքական պատասխանատվության խնդրին:

2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղի ողջ հայ բնակչությունը բռնի տեղահանվեց իր հայրենի օրրանից: Սա ոչ թե հումանիտար տարհանում էր կամ կամավոր հեռացում, այլ երկարատև շրջափակման, հարկադրանքի և համակարգված ահաբեկման կանխատեսելի ու նպատակաուղղված հետևանք, որն իրականացվեց միջազգային հավաստի պաշտպանության բացարձակ բացակայության պայմաններում: Օրերի ընթացքում տարածաշրջանում հազարամյա արմատներ ունեցող բնիկ ժողովուրդը վերացվեց իր հայրենիքից:

Այսօր ավելի քան հարյուր հիսուն հազար հայեր ապրում են տեղահանության մեջ՝ զրկված իրենց տներից, մշակութային ու կրոնական ժառանգությունից և սեփական հողում ապահով ապրելու հիմնարար իրավունքից: Չնայած էթնիկ զտումների խորը վերքերին՝ նրանց պահանջը մնում է հստակ և միաձայն՝ միջազգայնորեն երաշխավորված անվտանգության, արժանապատվության և ինքնորոշման պայմաններում Լեռնային Ղարաբաղ անվտանգ և մշտական վերադարձի իրավունքը:

Ներկա իրավիճակը որպես խաղաղության հիմք ներկայացնելու ցանկացած փորձ պատրանք է: Ուժի կիրառման, ժողովրդագրական վերաձևումների և մի ամբողջ ժողովրդի տարհանման միջոցով պարտադրված խաղաղությունը չի կարող լինել կայուն կամ արդար: Հարավային Կովկասում տևական խաղաղությունը պահանջում է պատասխանատվություն միջազգային իրավունքի կոպտագույն խախտումների համար, տեղահանված բնակչության իրավունքների վերականգնում և նրանց կամավոր ու անվտանգ վերադարձը հնարավոր դարձնող հստակ մեխանիզմներ:

Նույնքան տագնապալի են Բաքվում տեղի ունեցող վերջին զարգացումները: Լեռնային Ղարաբաղի նախկին քաղաքական և ռազմական առաջնորդները դատապարտվել են ցմահ ազատազրկման՝ այնպիսի գործընթացների արդյունքում, որոնք հեռու են նույնիսկ պատշաճ դատական ընթացակարգի ամենատարրական չափանիշներից: Այս քաղաքականապես մոտիվացված դատավարությունները ոչ թե արդարադատություն են, այլ վրեժխնդրություն: Քանի դեռ հայ պատանդներն ապօրինաբար պահվում են անազատության մեջ, հաշտության կամ խաղաղության մասին ցանկացած հռետորաբանություն դատարկ է: Նրանց անհապաղ և անվերապահ ազատ արձակումն անկյունաքարային է:

Խորին և շարունակական մտահոգության առարկա է հակամարտության հետևանքով անհայտ կորած անձանց անորոշ ճակատագիրը։ Սա բացառապես հումանիտար խնդիր է, որն ուղղակիորեն առնչվում է սեփական հարազատների մասին տեղեկություն ստանալու ընտանիքների հիմնարար իրավունքին։ Այս համատեքստում անկյունաքարային ենք համարում Ձեր և միջազգային կառույցների գործուն ներգրավվածությունը՝ անհայտ կորածների ճակատագրերի պարզման թափանցիկ ու արդյունավետ մեխանիզմներ ներդնելու և գործարկելու հարցում։

Միացյալ Նահանգները պատմականորեն հանդես է եկել որպես մարդու իրավունքների, միջազգային իրավունքի և այն սկզբունքի պաշտպան, որ սահմանները և խաղաղությունը չեն կարող վերագծվել ուժի միջոցով: Ուստի մենք կոչ ենք անում Ձեզ՝ անցնել մտահոգության արտահայտություններից և ակտիվորեն աջակցել միջազգային այնպիսի միջոցառումների, որոնք կապահովեն պատասխանատվությունը, կպաշտպանեն տեղահանված բնակչությանը և հնարավոր կդարձնեն Լեռնային Ղարաբաղի հայերի անվտանգ վերադարձը:

Այս անարդարությունը չլուծելը վտանգավոր նախադեպ ստեղծելու ռիսկ է պարունակում, այն է՝ էթնիկ զտումները կարող են պարգևատրվել քաղաքական կարգավորմամբ: Ընդհակառակը, դրան անդրադառնալը հզոր ազդակ կլինի առ այն, որ խաղաղությունը, տևական լինելու համար, պետք է հիմնված լինի արդարության, իրավունքի և մարդկային արժանապատվության վրա»:

Չնայած Արցախի Ազգային ժողովի խոսնակի և Արցախի նախագահի պաշտոնակատարի պնդմանը, որ Արցախի հարցը փակված չէ, ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսի այսօրվա այցը ցույց է տալիս, որ արցախյան գործիչները իրենց համար փակել են այս հարցը։

Վերջին երկու օրերի ընթացքում փոխնախագահ Վենսը բառացիորեն ողողված է նամակներով և կոչերով՝ Բաքվում պահվող բանտարկյալների ազատ արձակմանը և այլ մարդասիրական հարցերի լուծմանը նպաստելու համար։

Նամակներում սակայն չի վիճարկվում 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում նախաստորագրված փաստաթուղթը, որով Հայաստանը համաձայնվում է ճանաչել Արցախը որպես Ադրբեջանի մաս՝ համաձայն Ալմա-Աթայի հռչակագրի։

Ալմա-Աթայի հռչակագիրը Միացյալ Նահանգների համար օրինական փաստաթուղթ չէ. հակառակ դեպքում, որպես Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև բանակցությունների միջնորդ, Միացյալ Նահանգները չէր առաջարկի Ալմա-Աթայի հռչակագրի ուղղակի խախտում։ Թրամփի ծրագրի համաձայն՝ Ուկրաինան պետք է հրաժարվի Ռուսաստանի կողմից ներկայումս օկուպացված սեփական տարածքների նկատմամբ իր իրավունքներից։ Այսինքն, խախտի Ալմա-Աթայի հռչակագիրը։

Իսկ Արցախի դեպքում ԱՄՆ-ն առաջ է մղում «խորհրդային սահմանները»՝ դառնալով 150,000 հայ քրիստոնյաների ցեղասպանության և տեղահանության մեղսակից։

Սակայն Արցախի ղեկավարների նամակներում այս մասին որևէ հիշատակում չկա։

Ավելին, նամակներից մեկում ացվում է, որ «Միջազգային խաղաղության և բարօրության Թրամփի ուղու» (TRIPP) հաջողությունը և 2025 թվականի օգոստոսի Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովի արդյունքները մեծապես կախված են խորը հումանիտար վերքերի ապաքինումից»։

Այլ կերպ ասած, Վաշինգտոնի գագաթնաժողովի արդյունքները ընդունելի են արցախյան գործիչների համար, և հարցը միայն մարդասիրական խնդիրներն են։ Եվ եթե ԱՄՆ-ն նպաստի գերիների ազատ արձակմանը և անհետ կորած անձանց ճակատագրի պարզաբանմանը, ապա դա կապացուցի, որ “խաղաղության այս գործընթացը խարսխված է արդարության, այլ ոչ թե լոկ հարմարվողականության վրա”։

Արցախի թեմի հոգևոր հովիվ Վրթանես սրբազանը նույնիսկ քաղաքական գնահատական ​​տվեց 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախում տեղի ունեցածին։

«Բաքվի բանտում ապօրինաբար դեռևս պահվում են մեր հայրենակիցները, որոնք պատանդ են վերցվել 2023 թ․ սեպտեմբերի 20-ի պաշտոնական զինադադարից և Լեռնային Ղարաբաղի ու Ադրբեջանի իշխանությունների ստորագրած պայմանագրից հետո», գրել է նա Վենսին ուղված նամակում։

Այսպիսով, պարզվում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի և Ադրբեջանի իշխանություններն են ստորագրել ինչ-որ համաձայնագիր, որի համաձայն 120,000 բնիկ արցախցիներ լքել են իրենց տներն ու ունեցվածքը, իսկ Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը հայտնվել է Բաքվում: Ոչ մի խոսք Հայաստանի կառավարության պատասխանատվության մասին, ոչ մի խոսք այն մասին, թե ինչ էին անում ռուսական զորքերը Արցախում։

Ավելին, Վենսին ուղղված նամակում Արցախցի հովիվը կոչ է անում ոչ թե վերականգնել դեպի Արցախում մնացած եկեղեցիների իր հոտի մուտքը, այլ նպաստել միջազգային առաքելությունների Արցախ ուղարկելուն։

«Ուստի մեր ողջ հավատացյալների դասի և հոգևորական եղբայրների անունից դիմում եմ Ձեզ՝ հորդորելով նպաստել մշակութային ժառանգության պաշտպանությանն ուղղված անհապաղ քայլերին՝ թույլատրելով և խթանելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և այլ անաչառ գիտական ու մշակութային կառույցների միջազգային մոնիթորինգը և փաստագրումը՝ ապահովելով անսահմանափակ մուտք փորձագետների և անկախ լրագրողների համար, ինչպես նաև աջակցելով սրբավայրերի երկարաժամկետ պահպանության և վերականգնման նախաձեռնություններին», ասված է նամակում։

Ավելի վաղ Արցախցի հոգևոր հովիվը միացել է Գարեգին Բ կաթողիկոսի դեմ ուղղված արշավին, որն ավելի սրվեց այն բանից հետո, երբ կաթողիկոսը Շվեյցարիայում հանդես եկավ որպես Հայ Առաքելական եկեղեցու սեփականություն՝ Արցախում գտնվող եկեղեցիների հասանելիության ապահովման օգտին։

Այսօր՝ փետրվարի 9–ին, ԱԺ–ում լրագրողների հետ զրույցում նշեց էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը չնշեց ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսի գլխավորած պատվիրակության հետ հանդիպումների հստակ օրակարգ։ Նա չի բացառել, որ որոշ հարցեր կմտնեն օրակարգի մեջ, սակայն, ըստ էության, խոստովանեց, որ հաստատված հարցերի ցանկ չկա։

Նա տեղելացրեց, որ “այս պահի դրությամբ, եթե Որոտանի հիդրոկասկադի 120 մլն վարկային ներդրմանը, որն ընթացքի մեջ է, գումարենք TRIPP—ը՝ մոտ 200 մլն դոլար, գումարենք NVIDIA–ն, որը 500 և ավելի մլն դոլար է, գումարենք ատոմային էներգետիկան, ապա մեկ մլրդ դոլարի ներդրումային ծրագրեր կան”։ 

Պապոյանը նշեց, որ չի տիրապետում տեղեկության, թե ԱՄՆ–ն հետաքրքրված է Հայաստանի հարավում ուրանի հանքերով։ Չկա տեղեկություն նաև, թե ինչ լայնության տարածք է տրամադրվելու “ԹՐԻՓՓ”-ին, արդյո՞ք խոսքը մի քանի լիկոմետրի մասին է, և ո՞վ է տիրապետելու այդ հիպոպտետիկ տարածքում հայտնված հանքերին։

Անհասկանալի է նաև, Հայաստանը կպահպանի՞ Իրանի հետ անխոչընդոտ ճանապարհը։ Պապոյանը միայն ասաց, որ կքննարկվի Թրամփի հրամանը՝ մաքսատուրքեր սահմանել բոլոր այն երկրների նկատմամբ, որոնք առևտուր կանեն Իրանի հետ. «Վենսի հետ բոլոր հարցերը կքննարկվեն։ Ես ձեզ հավաստիացնում եմ, որ օրակարգում ավելի կարևոր ու ավելի հետաքրքիր հարցեր կան։ Դա էլ է կարևոր, բայց ավելի կարևոր հարցեր կան»։

Ինչ վերաբերում է ԹՐԻՓՓ-ին Ռուսաստանի մասնակցությանը, նա ասաց. «TRIPP–ում երկու կողմ կա՝ ԱՄՆ և Հայաստան»։ Նախարարը ավելացրեց․ «TRIPP-ը արդեն գնացել է, այլևս ոչ ոք չի կարող խանգարել TRIPP—ին»։ Պապոյանը չի պարզաբանել, թե Ռուսաստանը կարո՞ղ է մասնակցել, եթե ոչ թե “խանգարելու”, այլ “օգնելու” առաջարկ ներկայացնի։