Ժնևում տեղի է ունեցել միջոցառում՝ նվիրված արցախցիների իրավունքներին

Սեպտեմբերի 25-ին Ժնևում ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդի 63-րդ նստաշրջանի շրջանակներում տեղի ունեցավ արցախցի բռնի տեղահանված հայ բնակչության իրավունքներին նվիրված լրացուցիչ միջոցառում: Միջոցառումը կազմակերպվել էր Հայ օգնության միության և Արդարադատության և մարդու իրավունքների հայկական իրավական կենտրոնի կողմից: Քննարկումը կենտրոնացած էր անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի իրավունքի, արցախցիների սեփականության իրավունքի վերականգնման, մշակութային ժառանգության պահպանման և միջազգային պաշտպանության մեխանիզմների վրա։

Ելույթ ունեցողներից մեկը Արմինե Ալեքսանյանն էր, ով անդրադարձավ ոչ միայն հարցի իրավական կողմերի, այլև մարդկանց առօրյա կյանքի վրա տեղահանության ազդեցությանը: Նա նշեց, որ արտագաղթից երեք տարի անց անհրաժեշտ է խոսել նորմալ կյանքի վերականգնման մասին, և սա չի վերաբերում միայն ֆիզիկական վերադարձին։

Ալեքսանյանը շեշտեց Ադրբեջանում գտնվող հայ գերիների միջազգային հասանելիության ապահովման անհրաժեշտությունը: Նա նշեց, որ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի վերջին անկախ միջազգային առաքելությունը տեղի է ունեցել անցյալ տարվա դեկտեմբերին՝ Ժնևից հատուկ առաքելության շրջանակներում, որից հետո այդ մարդկանց իրական վիճակի վերաբերյալ հավաստի տեղեկատվությունը մնում է անբավարար: Նրա խոսքով, այնտեղի մարդկանց տեսահաղորդագրությունները չեն կարող փոխարինել անկախ միջազգային մոնիթորինգին։

Ալեքսանյանը նաև անդրադարձավ Արցախի մշակութային ժառանգությանը։ Նա ընդգծեց, որ հայկական եկեղեցիներն ու այլ կրոնական վայրերը չեն կարող դիտվել միայն որպես ճարտարապետական ​​​​հուշարձաններ։ Արցախի բնակիչների համար դրանք պաշտամունքի, մկրտության վայրեր են և նրանց առօրյա կյանքի մաս։ Հետևաբար, մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը, նրա խոսքով, ուղղակիորեն կապված է տեղահանված բնակչության բնականոն կյանքի վերականգնման հետ։

Երեխաների թեման առանձնահատուկ տեղ զբաղեցրեց նրա ելույթում։ Ալեքսանյանը նշեց, որ երեք տարին երեխայի համար նշանակալի ժամանակահատված է, որը պարզապես չի կարող վերականգնվել։ Նրա խոսքով՝ նրանց կրած տրավման կարող է երկար ժամանակ հետապնդել երեխաներին, ուստի անհրաժեշտ է ստեղծել պայմաններ, որոնք թույլ կտան նրանց վերականգնել իրենց կյանքը։ Նման հնարավորությունների շարքում նա նշեց նաև սիրելիների գերեզմաններին այցելելը, քանի որ սա նույնպես նորմալ կյանքին վերադառնալու մի մասն է։

Խոսելով միջազգային մեխանիզմների մասին՝ Ալեքսանյանը ընդգծեց, որ մարդու իրավունքները չպետք է մնան պարզապես թղթի վրա գրված սկզբունքներ։ Նա կարծում է, որ դրանք պետք է ունենան գործնական կիրառում և իրականացման շոշափելի մեխանիզմներ։ Հարավային Կովկասում կայուն խաղաղության համատեքստում նա երկարաժամկետ կայունության հասնելը կապեց մարդու խախտված իրավունքների ճանաչման և վերականգնման հետ։

Դատավոր Սիլվիա Ֆերնանդես դե Գուրմենդին շարունակեց քննարկման իրավական մասը։ Նա ներկայացրեց վերադարձի իրավունքի, սեփականության վերականգնման և մշակութային ժառանգության պաշտպանության հետ կապված միջազգային իրավական մեխանիզմները։ Մասնավորապես, նա հիշեցրեց Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի դրույթները, որոնք նախատեսում են անհատների իրենց երկիր վերադառնալու իրավունքը։ Նա ընդգծեց, որ միջազգային իրավունքը վերադարձը դիտարկում է ոչ միայն որպես սահմանը հատելու հնարավորություն, այլև որպես նախկին տուն, հող կամ մշտական ​​բնակության վայր վերադառնալու իրավունք։

Քննարկման ընթացքում նաև տեղեկատվություն է տրամադրվել դատական ​​մեխանիզմների մասին, որոնք տեղահանված անձինք կարող են օգտագործել իրենց սեփականությունը և այլ իրավունքները պաշտպանելու համար: Միջոցառմանը ներկայացված տվյալների համաձայն՝ 2026 թվականի կեսերին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան է ներկայացվել տեղահանված անձանց անունից ավելի քան 600 անհատական ​​և կոլեկտիվ դիմում: Օգտագործված ապացույցների թվում են հողի սեփականության վկայականները, խորհրդային դարաշրջանի բնակելի անշարժ գույքի գրանցման փաստաթղթերը, արբանյակային լուսանկարները և տեղական լրատվամիջոցների հաղորդագրությունները, որոնք փաստաթղթավորում են գույքի վիճակը տեղահանումից առաջ:

Այսպիսով, Ժնևում կայացած քննարկումը ցույց տվեց, որ արցախցի հայերի հարցը դիտարկվում է ոչ միայն տեղահանության մարդասիրական հետևանքների համատեքստում, այլև որպես վերադարձի իրավունքի, սեփականության, մշակութային ժառանգության, միջազգային պաշտպանության մեխանիզմներին հասանելիության և առօրյա կյանքի վերականգնման հետ կապված բարդ հարցերի ամբողջություն: Արմինե Ալեքսանյանն ուշադրությունը զուտ իրավական ձևակերպումներից տեղափոխեց անհատների համար կոնկրետ հետևանքների՝ երեխաների, ընտանիքների, կալանքի տակ գտնվողների և նրանց համար, ովքեր երեք տարի անց շարունակում են ապրել հարկադիր տեղահանության հետևանքներով: