Նրանք 44 օր մնացին կրակի տակ․ հրետանավորների լռության պատմությունը

Նրանցից ոմանք չեն ցանկանում հրապարակել իրենց իրական անունները։ Նրանք վերադարձել են պատերազմից, բայց չեն կարողացել իրենց հետ թողնել այն ամենը, ինչ տեսել են։ 44 օր շարունակ եղել են մարտական գործողությունների մեջ, ականատես դարձել ընկերների զոհվելուն ու ծանր վիրավորվելուն։ Այսօր նրանք պատմում են ոչ թե իրենց հերոսացնելու, այլ իրենց կողքին կռված տղաներին հիշելու համար։

Նյութում օգտագործված անունները պայմանական են․․․

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսված պատերազմը շատերի համար կյանքը բաժանեց երկու մասի՝ մինչև պատերազմը և դրանից հետո։ Իսկ նրանց համար, ովքեր հայտնվեցին առաջնագծում, օրերը շուտով կորցրին իրենց սովորական չափումը։ Ժամանակը որոշվում էր մարտական առաջադրանքներով, հրետակոծություններով, վտանգի ազդանշաններով և ընկերների մասին ստացվող լուրերով։

Մեր զրուցակիցները հրետանավորներ են։ Նրանք չեն ցանկանում բացահայտել իրենց ինքնությունը։ Նրանց համար այս պատմությունը ոչ միայն սեփական հիշողությունների մասին է, այլև պարտք՝ այն տղաների հանդեպ, որոնք այդ օրերին իրենց կողքին էին, բայց այլևս չեն կարող պատմել իրենց տեսածի մասին։

44 օր շարունակ նրանք կատարել են իրենց մարտական առաջադրանքները՝ հաճախ չիմանալով, թե հաջորդ ժամն ինչ է բերելու։ Հրետանավորի ծառայությունը պահանջում էր կենտրոնացում, արագ կողմնորոշում և փոխադարձ վստահություն։ Բայց մարտական առաջադրանքների հետևում մի իրականություն կար, որի մասին հնարավոր չէ ամբողջությամբ պատմել թվերով ու պաշտոնական ամփոփագրերով։

Պայթյուններ, ծխով ծածկված տարածքներ, վիրավոր ընկերներ, անորոշություն և ամեն անգամ նույն անհանգստությունը՝ ո՞վ է ողջ մնացել։

Պատերազմի ամենածանր պահերից մեկը սեփական կյանքի համար վախը չէ միայն, այլև այն գիտակցումը, որ կողքիդ կանգնած ընկերը կարող է այլևս չլինել։

«Պետք էր հստակ գործել, իրականացնել առաջադրանքը»

Արսենը չի մոռանում այն օրերը, երբ իր աչքի առաջ զոհվում էին ընկերները, իսկ մյուսները ծանր վիրավորվում։ Որոշ պահեր, ասում է, մինչ օրս էլ դժվար է հիշել։

-Տեսել եմ, թե ինչպես են զոհվում ընկերներս, ծանր վիրավորվում։ Եղել են պահեր, երբ պետք է շարունակեի կատարել առաջադրանքս, բայց մտքերով այն տղաների հետ էի, որոնց քիչ առաջ ողջ էի տեսել։ Սակայն պատերազմի ժամանակ զգացմունքների համար առանձին ժամանակ չկար։ Պետք էր հստակ գործել, իրականացնել առաջադրանքը։

Պատերազմի վերջին օրերը, նրա խոսքով, հատկապես ծանր էին։ Հոգնածությունն ու կորուստները կուտակվել էին, իսկ ընկերների պակասը գնալով ավելի ցավոտ էր դառնում։

-Հոկտեմբերի վերջին ու նոյեմբերի սկզբին ուժասպառ էինք։ Մեզանից շատերն արդեն չկային, և դա ավելի էր խորացնում մեր ցավը։ Ողջ մնացածներս արդեն գիտակցում էինք, թե ինչ ընթացք է ստանում պատերազմը։ Ահավոր օրեր էին…

Նրա խոսքում չկա պատերազմի մասին ընդունված պատկերացումների մեջ հաճախ հանդիպող հերոսական պաթոսը։ Կա հիշողություն՝ ծանր, անկեղծ ու մինչև այսօր չմարած։

Երբ կողքիդ ընկերը պարզապես ընկեր չէ

Արթուրի համար պատերազմի հիշողությունները կապված են նաև այն վստահության հետ, որն առաջնագծում ձևավորվում էր զինվորների միջև։ Վտանգի պայմաններում ընկերոջ ներկայությունը կողքիդ մեկ ուրիշ մարդու լինելը չէր միայն։ Դա վստահություն էր, որ ամենածանր պահին մենակ չես։

Բայց երբ այդ ընկերը զոհվում էր, նրա բացակայությունը ոչնչով հնարավոր չէր լրացնել։

Արթուրը երկար խոսել չի ցանկանում։ Որոշ հիշողություններ, գուցե, դեռ դժվար է բառերի վերածել։ Նրա լռությունն էլ այս պատմության մի մասն է։ Երբեմն մարդու ապրած ցավը շատ ավելի մեծ է, քան այն պատմելու կարողությունը։

Պատերազմի մասնակիցներից յուրաքանչյուրն իր հիշողություններն ունի։ Ոմանք կարողանում են մանրամասն պատմել իրենց տեսածը, մյուսները կանգ են առնում որոշ դրվագների վրա։ Նրանցից ոչ ոք պարտավոր չէ բացել իր ամենածանր ապրումները։ Կարևորն այն է, որ նրանց պատմությունները լսվեն՝ առանց ստիպելու վերապրել այն, ինչի միջով արդեն անցել են։

Ինչո՞ւ հենց ես վերադարձա, իսկ ընկերս՝ ոչ

Արսենն ու Արթուրն իրենց փրկվելը հրաշք են համարում։ Բայց պատերազմից ողջ վերադառնալը չի նշանակում, որ մարդը վերադարձել է անփոփոխ։

Տիգրանը նույնպես այդ հարցերի հետ է ապրում։ Նրա համար պատերազմի ամենացավոտ հիշողություններից մեկը Վահեի կորուստն է՝ ընկերոջ, որի հետ կիսել էր ծառայության դժվարությունները, վտանգն ու անորոշությունը։

Նա իրեն հաճախ հարց է տալիս՝ ինչո՞ւ հենց ինքը վերադարձավ, իսկ ընկերը՝ ոչ։ Ի՞նչ կասեր այսօր Վահեին, եթե հնարավորություն ունենար ևս մեկ անգամ խոսելու նրա հետ։ Ինչպե՞ս համակերպվել այն մտքի հետ, որ մարդը, որը կողքիդ էր, մեկ ակնթարթում կարող է հեռանալ անվերադարձ։

Տիգրանն իրեն հերոս չի համարում։ Նրա պատկերացմամբ՝ հերոսներն այն տղաներն են, որոնք զոհվեցին հանուն հայրենիքի։

Նա հիշում է հատկապես 18-20 տարեկան զինվորներին՝ երիտասարդ, առյուծասիրտ տղաներին, որոնք անգամ ամենածանր պահերին ուժ էին տալիս մյուսներին։ Եղել են զինվորներ, որոնք իրենք էին ոգևորում ու հուսադրում սպաներին՝ փորձելով պահպանել լավատեսությունը, ժպտալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ շուրջբոլորը մահն էր։

Եվ հենց այդ ժպիտներն են երբեմն ամենածանրը հիշել։

Որովհետև պատերազմը մարդկանց հիշողության մեջ մնում է ոչ միայն պայթյուններով ու կորուստներով, այլև այն փոքրիկ պահերով, որոնք խաղաղ կյանքում գուցե սովորական թվային։ Մի խոսք, մի կատակ, ընկերոջ հայացք կամ ժպիտ, որը վերջինը կարող էր լինել։

Պատերազմից հետո էլ կան չավարտված պատմություններ

Այսօր՝ պատերազմից տարիներ անց, ողջ մնացած տղաները փորձում են շարունակել իրենց կյանքը։ Բայց անցյալը միշտ չէ, որ մնում է անցյալում։ Ընկերների անունները, նրանց հետ կապված դրվագները և վերջին հանդիպումների հիշողությունները շարունակում են ապրել նրանց հետ։

Ոմանք խոսում են իրենց ապրումների մասին, մյուսները նախընտրում են լռել։ Բայց լռությունը չի նշանակում մոռացում։ Երբեմն այն պարզապես միակ ձևն է՝ սեփական ցավի հետ ապրելու։

Մեր զրուցակիցները չեն ցանկանում, որ իրենց անունները հայտնի դառնան։ Նրանք չեն ձգտում ուշադրության կամ ճանաչման։ Նրանց համար կարևոր է, որ հիշվեն նաև այն տղաները, որոնք այլևս չեն կարող պատմել իրենց մասին։

Այս պատմությունը նրանց մասին է, ովքեր վերադարձան մարտի դաշտից, բայց իրենց հետ բերեցին այն օրերի ծանրությունը։ Եվ նրանց մասին, ովքեր մնացին այնտեղ՝ ընկերների հիշողություններում։

44-օրյա պատերազմն ավարտվեց, բայց այն ապրած մարդկանց համար դրա հետևանքները չեն սահմանափակվում օրացույցով։ Ոմանք մինչ օրս փորձում են բառեր գտնել իրենց տեսածի համար։ Մյուսները գուցե երբեք չպատմեն ամեն ինչ։

Մենք չենք հրապարակում նրանց իրական անունները։ Բայց նրանց պատմությունների միջոցով ուզում ենք հիշել նաև նրանց ընկերներին՝ նրանց, որոնք ապրեցին, կռվեցին, հուսադրեցին մյուսներին և չվերադարձան։

Պատերազմում զոհվածների հիշատակը պահպանելը ողջ մնացածների պատասխանատվությունն է՝ պատմել այնքան, որքան կարող են, և թույլ չտալ, որ մարդկային պատմությունները կորչեն մեր հիշողության մեջ․․․

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ