ԱՄՆ-ի միջանկյալ ընտրություններից և Իսրայելի ոչ միանշանակ ընտրություններից հետո Թրամփի վարչակազմը սկսել է ավելի ակտիվ քայլեր ձեռնարկել Իրանում պատերազմը ավարտելու համար: Այս նպատակով, բանակցություններին զուգահեռ, ԱՄՆ-ն փորձում է մեծացնել Իրանի վրա տնտեսական ճնշումը, միաժամանակ փորձելով հրահրել հակամարտություններ Իրանի և հարևան երկրների միջև՝ հետագայում հակամարտության “կառավարումը” ստանձնելու նպատակով։
ԱՄՆ կենտրոնական հրամանատարությունը ստեղծել է 20 հոգուց բաղկացած աշխատանքային խումբ՝ հարևան երկրների հետ Իրանի ցամաքային սահմանները և Կասպից ծովով անցնող լոգիստիկ ճանապարհը վերահսկելու համար: Թեհրանը փորձում է դիմադրել ԱՄՆ-ի փորձերին՝ լիովին շրջափակելու Իրանը Կասպից ծովում և ցամաքում: Նոր, խիստ շրջափակման մեխանիզմները դեռևս հայտնի չեն, և պարզ չէ, թե արդյոք այս ծրագիրը կտարածվի նաև Հայաստանի վրա: Այնուամենայնիվ, պարզ է, որ Իրանը TRIPP նախագիծը ընկալում է հենց որպես շրջափակման մեխանիզմ։
Իրանի փոխնախագահի վերջերս Հայաստան կատարած այցը, ինչպես նաև իրանցի պաշտոնյաների հայտարարությունները, հիմնականում պայմանավորված են Հայաստանի՝ Իրանի դեմ պատժամիջոցներին միանալը կանխելու մտադրությամբ: Ահա թե ինչու իրանցիները, մի կողմից, պնդում են, որ TRIPP-ի երկանքով ամերիկյան ուժեր չլինեն, այլ լինեն հայկական, կամ գոնե ռուսական ուժեր: Եվ երկրորդ՝ Իրանը հիշեցնում է, որ ինքը համաձայնել է ոչ թե TRIPP-ին, այլ «Խաղաղության խաչմերուկի» գաղափարին, որը ենթադրում է հայ-իրանական բաց սահման։
Հատկանշական է, որ Իրանի փոխնախագահը Հայաստան է այցելել Իրանի անվտանգության խորհրդի քարտուղարի՝ Վլադիմիր Պուտինի հետ Մոսկվայում կայացած բանակցություններից հետո։ Թե ինչի շուրջ են Թեհրանն ու Մոսկվան համաձայնության եկել՝ Հայաստանի և TRIPP-ի վերաբերյալ, անհայտ է, բայց Իրանի փոխնախագահի այցը ենթադրում է, որ Թեհրանը որոշակի երաշխիքներ է ստացել ոչ միայն Մոսկվայից, այլև Միացյալ Նահանգներից։
Իրանը Հայաստանին զգուշացնում է, որ այն կարող է դառնալ աշխարհաքաղաքական մսաղացի զոհ։ Ինչպես է դա ընդունվել Հայաստանում, անհայտ է. Փաշինյանը թռավ Փարիզ, իսկ այնտեղից՝ Թուրքիա, ակնհայտորեն այն հույսով, որ Թուրքիան կբացի իր սահմանները Հայաստանի հետ, և հայ-իրանական սահմանի հնարավոր փակումը այդքան ահավոր չի լինի։ Սակայն Անկարան արդեն հայտարարել է, որ սահմանը շուտ չի բացվի։ Իսկ դա նշանակում է, որ եթե ԹՐԻՓՓ-ը սկսեն կառուցել՝ փակելով հայ-իրանական սահմանը, ապա Հայաստանը կհայտնվի լիակատար բլոկադաի մեջ և կկրկնի Արցախի ճակատագիրը։
Նոյեմբերի 10-ին Երևանում լրագրողների հետ հարցազրույցի ընթացքում Իրանի փոխնախագահ Սեյեդ Համիդ Պուրմոհամմադին հայտարարել է, որ «Խաղաղության խաչմերուկ» ծրագրի վերաբերյալ Թեհրանի մոտեցումները բազմիցս վերահաստատվել են։ Պուրմոհամմադին նաև նշել է, որ «տարածաշրջանի խաղաղությունն ու կայունությունը պետք է երաշխավորեն հենց տարածաշրջանի պետությունները։ Իրանի համար Հայաստանի վարչապետը հարգված և վստահելի գործընկեր է, և մենք նրա հետ անմիջական կապի մեջ ենք»։
Նա նաև խոսել է ապագայի մասին, այդ թվում, այն դեպքի, եթե (երբ) Ռուսաստանը դադարեցնի դեպի Հայաստան գազի մատակարարումները։
«Կարծում եմ՝ դուք գիտեք, որ Իրանը գազի պաշարների առումով աշխարհի ամենամեծ երկրներից մեկն է։ Եվ եթե կա այն արտահանելու հնարավորություն, ո՞վ կարող է ավելի լավ գործընկեր լինել, քան Հայաստանը», – հայտարարել է Իրանի փոխնախագահը։
Բացի այդ, քննարկվել են դիզելային վառելիքի և ավիացիոն կերոսինի մատակարարումները՝ թե՛ կարճաժամկետ, թե՛ երկարաժամկետ հեռանկարում։ Հիշեցնենք, որ Ադրբեջանից Հայաստան «նախընտրական» դիզելային վառելիքի մատակարարումները դադարեցվել են դեռ մի քանի ամիս առաջ։
Երևանը Թեհրանին վստահեցրել է, որ TRIPP-ի իրականացումը չի հանգեցնի տարածաշրջանի սահմանների կամ աշխարհաքաղաքական կոնֆիգուրացիայի փոփոխությունների։ Շինարարական աշխատանքները կիրականացնեն հայկական ընկերությունները, և ամերիկյան զորքերը տարածքում չեն տեղակայվի։ Այս մասին նոյեմբերի 9-ին մամուլի ասուլիսում հայտարարել է Իրանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Էսմայիլ Բաղաեյը։
Նա ընդգծել է, որ Թեհրանը կողմ է տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը, բայց պնդում է, որ նման նախագծերը չհանգեցնեն տարածաշրջանի միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների կամ աշխարհաքաղաքական կոնֆիգուրացիայի փոփոխությունների։
Իրանի գերագույն հոգևոր առաջնորդի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին անցած շաբաթ Նիկոլ Փաշինյանին մեղադրել էր Արևմուտքից կախվածությունն ավելացնելու մեջ, պնդելով, թե դա «բացում է թշնամանքի և լարվածության նոր գլուխ Հարավային Կովկասում»։
«Որքանով ինձ հայտնի է, հայերի և իրանցիների հարաբերությունների երկարամյա պատմության ընթացքում՝ պարթևական թագավորության դարաշրջանից սկսած ավելի քան երկու հազար տարվա փոխգործակցության մեջ, երբևէ նման շեղումներ չեն նկատվել», ասել է Վելայաթին։
Նա հիշեցրել է, որ Ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի ժամանակ, որն 1828-ին ավարտվեց Թուրքմենչայի պայմանագրի ստորագրմամբ, Հայաստանն անջատվեց Իրանից և դարձավ Ռուսաստանի մաս։
Էջմիածնի Մայր Աթոռի դիմացի եկեղեցին կառուցված է մեծն շահ Աբբասի կողմից, ասել է Վելաեթին։ Երբ դեռ ուսանողական տարիներին առաջին անգամ այցելեցի Սպահան, գնացի Ջուղա թաղամաս և տեսա Վանքի տաճարը, որը հայերի համար կառուցել էր շահ Աբբաս Սեֆյանը, ասաց նա։
Իրանը՝ Ռուսաստանի հետ թե առանց նրա, իրեն պատասխանատու է համարում Հարավային Կովկասի անվտանգության ապահովման համար, նշել է Վելայաթին։ Նա հիշեցրել է, որ Էրդողանի և Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ հանգուցյալ այաթոլա Խամենեյին ուղիղ հայտարարեց. „Մենք դեմ ենք Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծմանը“։
Սակայն Փաշինյանի վերջին կործարար քայլը հազար դեմք ունեցող մարդու (Թրամփի) չհիմնավորված և չմտածված առաջարկի հաստատումն էր՝ Զանգեզուրի միջանցքը «Թրամփի երթուղի» կամ TRIPP վերանվանելու վերաբերյալ։ Եթե Թրամփն ու նրա դաշնակիցները փորձեն հատել Իրանի այս կարմիր գիծը, մենք կկոտրենք նրանց ոտքերը”, զգուշացրեց Վեկայաթին»։
Նաիրա Հայրումյան
