Համահայկական գագաթնաժողովում արցախցիների համար տեղ չկար

Երրորդ համաշխարհային հայկական գագաթնաժողովը տեղի ունեցավ Երևանում նոյեմբերի 5-8-ին, Հայաստանի և հայկական համայնքների մոտ 800 ներկայացուցիչներ մասնակցեցին միջոցառմանը։ Մասնակիցները քննարկեցին Հայաստանի և սփյուռքի միջև հարաբերությունների հեռանկարները, ինչպես նաև անվտանգության, տնտեսական զարգացման, ներդրումների, կրթության, մշակույթի և հայրենադարձության հարցեր։ Պաշտոնական տվյալներով՝ մոտ 55 երկրներից մոտ 600 ներկայացուցիչներ էին սփյուռքից, ևս 200-ը՝ Հայաստանից։

Կազմակերպիչները նշեցին, որ Համահայկական գագաթնաժողովի հիմնական նպատակն էր ամրապնդել Հայաստանի և սփյուռքի միջև կապերը, ընդլայնել գործնական համագործակցությունը և ներգրավել արտերկրում ապրող հայերի ներուժը հանրապետության զարգացման գործում։ Չնայած հայտարարվել է, որ նպատակը՝ համաազգային ընդհանուր հարցերի շուրջ միավորելն է, Երրորդ համաշխարհային հայկական գագաթնաժողովի պաշտոնական ծրագրում չի ներառվել Արցախի բռնի տեղահանված բնակչության հարցերի քննարկում։

Արցախի օմբուդսմեն Գեղամ Ստեփանյանը հաստատեց, որ Արցախի ներկայացուցիչները հրավիրված չէին, և Արցախի թեման չի քննարկվել. «Սփյուռքի հետ կապերը ամրապնդելու Հայաստանի ղեկավարության կոչերի ֆոնին, գագաթնաժողովի օրակարգում Արցախի քննարկման բացակայությունը հարցեր է առաջացնում այն ​​մասին, թե որքանով է գագաթնաժողովը լիովին արտացոլել առկա ազգային խնդիրները և արտերկրում ապրող հայերի սպասելիքները»։

Ինչո՞ւ արցախահայերի ցեղասպանության և նրանց հետագա գոյատևման թեման դուրս մնաց Համահայկական գագաթնաժողովից։ Հաշվի առնելով սփյուռքի դերը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կայացման և հետագա 30 տարիների ընթացքում զարգացման գործում, ավելի քան զարմանալի է, որ գագաթնաժողովի ծրագրում չի ներառվել քննարկում Արցախում և արցախցիների վերադարձի իրավունքների, գույքային պահանջների կամ մշակույթի ու ինքնության պահպանման վերաբերյալ։ Սփյուռքի ներկայացուցիչների կողմից ևս նախաձեռնություն չի եղել քննարկելու Արցախի բռնի տեղահանված բնակիչների իրավունքները։

Հասարակական գործիչ Սերգեյ Շահվերդյանը իր հարցազրույցներում նշել է. «Սփյուռքը եղել և մնում է Արցախի պահպանման ամենակարևոր ռեսուրսը, բայց դրա դերը չպետք է սահմանափակվի միայն բարեգործությամբ։

Հայ բնակչության բռնի տեղահանումից հետո սփյուռքի աջակցության կարևորությունը նոր երանգ է ստացել։ Հատկապես կարևոր է, որ Արցախը չվերանա միջազգային հասարակական-քաղաքական օրակարգից։

Սփյուռքը կարող է և պետք է նպաստի Արցախի խնդիրների միջազգային առաջխաղացմանը, աջակցի մարդու իրավունքների նախաձեռնություններին, խթանի մշակութային ժառանգության պահպանումը և ստեղծի կրթության և մասնագիտական ​​զարգացման հնարավորություններ արցախցիների համար»։

Գագաթնաժողովում «Իրական Հայաստան» հայեցակարգը ներկայացնելով՝ Նիկոլ Փաշինյանը նշել է, որ ««Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսությունն այն է, որ պետությունը այն ամենակարևորն է, ինչ մենք՝ որպես ժողովուրդ, կարող ենք ունենալ»։ Նա նշել է, որ պետությունը պետք է դառնա քաղաքացիների անվտանգության, բարեկեցության և ազատության ապահովման գործիք, որը պետք է պահպանվի և փոխանցվի ապագա սերունդներին։

Այնուամենայնիվ, ներկայացված հայեցակարգից դատելով, ներկայիս իշխանությունների «Իրական Հայաստանում» ակնհայտորեն տեղ չկա ո՛չ Արցախի օկուպացված տարածքների, ո՛չ էլ Արցախի բռնի տեղահանվածների համար։

Հայ հասարակական գործիչ Արման Գալստյանը նշել է. «Դա պարզապես իշխանությունների և նրանց կողմնակիցների միջև տուսովկա էր։ Եվ զարմանալի չէ, որ Արցախի վերաբերյալ քննարկում չի եղել, քանի որ, որպես կանոն, նման հանդիպումների ժամանակ մասնակիցներն ու նրանց հայտարարությունները խստորեն ստուգվում են»։

Միևնույն ժամանակ, 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախը լքած ավելի քան 100,000 հայերի վիճակը մնում է հայ հասարակության և սփյուռքի համար ամենահրատապ խնդիրներից մեկը։ Չլուծված խնդիրների թվում են բնակարանային, զբաղվածության, սոցիալական ինտեգրման, իրավական պաշտպանության և հայրենիք վերադառնալու հեռանկարների հարցերը։ Արցախի հարցի միջազգային համաժողովներից և գագաթնաժողովներից դիտավորյալ բացառումը նվազեցնում է նման միջոցառումների կարգավիճակն ու լրջությունը։

Ալվարդ Գրիգորյան