Տարածաշրջանում տեղի ունեցող ճակատագրական իրադարձությունների ֆոնին Նիկոլ Փաշինյանը մեկնեց Մոսկվա՝ աջակցություն փնտրելու իր հիմնական առաքելությունն իրականացնելու համար՝ ավարտել 1921 թվականի Կարսի պայմանագիրը՝ առանց առանց այդ պայմանագրով սահմանված Հայաստանի սահմանները փոխելու։
Այս առաքելության վկայությունն է «Խորհրդային» Հայաստանի քարտեզը, որը Փաշինյանը փորձում է բոլորին պարտադրել։ Դրա վկայությունն է նաև Հայաստանի Սահմանադրության առաջիկա փոփոխությունը, որից կհեռացնի Անկախության հռչակագրի հղումը։ Հռչակագրում խոսվում է «պատմական արդարության վերականգնման» մասին և հղում է արվում 1989 թվականի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման որոշմանը և Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը։
Կարսի պայմանագրի 100-ամյակից մի քանի տարի առաջ Ռուսաստանը և Թուրքիան պլան են մշակել, թե ինչպես դադարեցնել պայմանագիրը՝ առանց Հայաստանին վերադարձնելու պայմանագրով նրանից խլված հողերը՝ Կարսը, Սուրմալուն, Արդահանը, Նախիջևանը և, անուղղակիորեն, Արցախը։
Հենց այս պլանը հանգեցրեց 2020 թվականին Արցախում Հայաստանի դեմ պատերազմին, ռուսական զորքերի մուտքին և 2023-ին՝ Արցախի լիակատար օկուպացիային ու հայաթափմանը։ Հաջորդ քայլը պետք է լինի Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության լուծարումը և նրա տարածքում անիրավ վասալ պետության՝ “Խաղաղության խաչմերուկի” ստեղծումը։
Հայաստանում Կարսի պայմանագրի մասին հիշատակումը խստիվ արգելված է։ Այսօրվա Հայաստանի սահմանների իրավական հիմքերի քննարկման ժամանակ նույնիսկ թե՛ կառավարությունը, թե՛ համակարգային ընդդիմությունը ամոթանքով խուսափում են Կարսի պայմանագրի մասին հիշատակելուց, չնայած դրա առկայությանը Հայաստանում ամեն քայլափոխի։
ՀՀ կառավարությունն արդեն իսկ կատարել է Կարսի պայմանագիրը «փակելու»՝ առանց Հայաստանին տաևածքներ վերադարձնելու բոլոր պայմանները։ Ալիևը նույնպես կատարել է իր տնային աշխատանքը՝ նա Նախիջևանի (Հայկական) Ինքնավար Հանրապետության Սահմանադրությունից հեռացրել է Կարսի պայմանագրի մասին հղումը։ Մնում է, որ Հայաստանն ընդունի նոր Սահմանադրություն և «կամավոր» հրաժարվի Արցախից, Նախիջևանից, Կարսից, Սուրմալուից և արարատ լեռից։
Այս ցանկալի վերջին քայլը կարող է վտանգվել Հայաստանում կայանալիք ընտրությունների և Իրանի դեմ Իսրայել-ԱՄՆ պատերազմի պատճառով։ Սակայն նույնիսկ միջուկային ապոկալիպսիսը չի կարող խանգարել Պուտինին, Էրդողանին և Փաշինյանին ավարտել իրենց առաքելությունը։ Նրանք թույլ չեն տա, որ ծրագիրը ձախողվի, քանի որ դա կսպառնա ոչ միայն Հայկական լեռնաշխարհին, այլև Ռուսաստանի և Թուրքիայի պետականության կորստով։
Նոր Հայաստանի Սահմանադրությունը կսահմանի ոչ թե Հայաստանի, այլ Թուրքիայի և Ադրբեջանի սահմանները, և Փաշինյանը չի կարող խափանել այս ծրագիրը՝ ժողովրդավարություն խաղալով։
Պուտինն այսօր հայրբար հանդիմանեց Փաշինյանին այդքան կարևոր հարցը ներքաղաքական բանավեճի թեմա սարքելուհամար։ Չնայած «ռուսամետ ընդդիմությունը», ինչպես այն անվանեց Պուտինը, դեմ չի Երրորդ Հանրապետությունը լուծարելու և առանց հայկական հողերը վերադարձնելու Կարսի պայմանագրից դուրս գալու ծրագրերին, այնուամենայնիվ վտանգավոր է հրապարակայնորեն բարձրացնել այս հարցը։ Նման հարցերը լուծվում են միայն մթության մեջ։
Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ Փաշինյանը հայտարարեց «Ղարաբաղյան շարժումը դադարեցնելու» անհրաժեշտության մասին:
«Ես արդեն հրապարակավ հայտարարել եմ Հայաստանում, որ մենք չպետք է շարունակենք Ղարաբաղյան շարժումը, քանի որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ճանաչում են միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը Ալմա-Աթայի հռչակագրի շրջանակներում», – հայտարարեց Փաշինյանը։
Կարող է թվալ՝ Պուտինը չի ցանկանում «վերջ տալ Ղարաբաղյան շարժմանը», բայց Փաշինյանը պնդում է: Ոչ, Պուտինը ուղղակի չի կարողանում հղում անել Ալմա-Աթայի հռչակագրին, որը 2014 թվականից ի վեր խախտում է Ուկրաինայում։ Դրա համար “թույլ է տալիս”, որ Եվրոպան ու Հայաստանը պնդեն խորհրդային սահմանները։
Փաշինյանի խոսքով՝ «նախկին ԽՍՀՄ վարչական սահմաններում տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումը բավականին ամուր հիմք է խաղաղության հետագա ամրապնդման համար»։
Ի պատասխան՝ Պուտինը նշեց, որ Նիկոլ Փաշինյանի և Իլհամ Ալիևի ջանքերի շնորհիվ հարաբերությունները կայունացել են, և ԱՄՆ նախագահը ակտիվ դեր է խաղում այս գործում՝ տրանսպորտային ուղիները վերացվում են և այլն։
«Այստեղ մենք պարզապես պետք է փնտրենք հարաբերությունները ամրապնդելու հետագա ուղիներ։ Բայց կարծում եմ, որ ավելի լավ կլիներ, եթե այս հարցերը չլինեն ներքաղաքական գործընթացի մաս, հատկապես ընտրարշավի ընթացքում», – ասաց Ռուսաստանի նախագահը։
Պուտինը, ըստ էության, հայրաբար խորհուրդ է տալիս Փաշինյանին ընտրարշավը չհիմնել հայկական պետականությանը սպառնացող վտանգի վրա։ Երբ Հայաստանում ձևավորվի նոր խորհրդարան, որը (անկախ իր կոնդիգուրացիայից) կազմված կլինի միայն Հայաստանի խորհրդային սահմանների կողմնակիցներից, ապա սահմանադրական փոփոխությունը կարող է աննկատելիորեն դրվել քվեարկության, կամ նույնիսկ հանրաքվեի։
Բայց կամաց, որ չվախեցնենք։ Ի վերջո, խորհրդային սահմանները՝ Կարսի պայմանագրի Հայաստանն է, և դրանց փոփոխությունը կարող է հանգեցնել տեկտոնական տեղաշարժերի, հայկական հողերի վերադարձի և այլ։ Իսկ դա չի կարելի թույլ տալ։