Երկու տարի առաջ Մոսկվան ինքն էր պնդում այս երթուղին իր վերահսկողության տակ բացելու վրա (2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարության 9-րդ կետը – խմբ.), սակայն այսօր այն մեղադրում է Հայաստանին «տարածաշրջանային ստատուս քվոն քանդելու» մեջ՝ նախագիծը ԱՄՆ ազդեցության ոլորտ տեղափոխվելու պատճառով։ Այժմ Մոսկվան հույս ունի, որ ներկայիս դիմակայությունը միայն կամրապնդի Թեհրանի դիրքերը և Ռուսաստանի հետ միասին Թեհրանը վճռականորեն կպաշտպանի իր շահերը Հարավային Կովկասում՝ խոչընդոտելով «Թրամփի երթուղի» նախագծի իրականացմանը, ըստ Բաքվի լրատվամիջոցների։
Տարբեր երկրների պաշտոնյաներն ու փորձագետները TRIPP-ը բնութագրում են որպես մի նախագիծ, որը քիչ կապ ունի Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ։ Գրեթե բոլորը նշում են նախագծի տնտեսական կասկածելի շահավետությունը և մատնանշում դրա զուտ աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Ոչ ոք չի վիճարկում Ալիևի պահանջը, որ Նախիջևան տանող ճանապարհը Հայաստանով պետք է լինի «անարգել», և որ ճանապարհորդները չպետք է «տեսնեն հայերի դեմքերը»։ Այս պահանջի ընդունումը բացահայտում է նախագծի իրական բնույթը՝ կտրել Հայաստանի հարավը, փակել հայ-իրանական սահմանը և վերահսկել TRIPP-ը, որն արդեն անվանում են ցամաքային «Հորմուզի նեղուց»։
«Մենք անցյալում մեր կարծիքը հայտնել ենք այս մասին և ասել, որ դեմ չենք Հայաստանի՝ որպես տարանցիկ ուղու ներուժի զարգացմանը։ Մենք նաև քննարկել ենք շրջափակման վերացումը, Հյուսիս-Հարավ երթուղին և Սև ծովն ու Պարսից ծոցը կապելը Հայաստանի իշխանությունների հետ։ Մենք նաև մտահոգություն ենք հայտնել, արդյո՞ք դա անվտանգության խնդիրներ չի ստեղծի», – այսօր նշել է Հայաստանում Իրանի դեսպանը։
Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկն ասում է, որ այս ճանապարհի հետ չափազանց շատ շահեր են կապված։ «Բաքվի տեսանկյունից՝ Զանգեզուրի միջանցքը կարևոր է երկրի երկու մասերի միջև կապը վերականգնելու, Թուրքիայի հետ ուղիղ կապեր բացելու և Ադրբեջանը որպես եվրասիական տրանսպորտային և լոգիստիկ խաչմերուկ զարգացնելու համար։ Վաշինգտոնի համար «Թրամփի ճանապարհը» միջազգային տրանսպորտային միջանցք է, որը կապահովի Կենտրոնական Ասիայից կարևորագույն հանքանյութերի արտահանումը Միացյալ Նահանգներ, ինչպես նաև Իրանի հյուսիսային սահմանի վերահսկողությունը։ Մոսկվայի համար Մեղրիի ճանապարհը հնարավորություն է տալիս բարելավել տրանսպորտային կապերը ԵԱՏՄ անդամ Հայաստանի հետ և ընդլայնել Իրանի և Թուրքիայի շուկաների հասանելիությունը։ Թեհրանի համար այն մրցակցային ճանապարհ է և սպառնալիք Միացյալ Նահանգների կողմից։ Անկարայի համար այն ամենահարմար մուտքն է դեպի Ադրբեջան և Կենտրոնական Ասիայի երկրներ։ Երևանի համար Մեղրիի հատվածը հնարավորություն է տալիս ապաշրջափակել երկիրը, իրացնել նրա աշխարհագրական դիրքի առավելությունները և լրացուցիչ խթան հաղորդել նրա տնտեսական զարգացմանը։ Այս հարցում մեր և Հայաստանի շահերը համընկնում են», – ասել է Օվերչուկը ՏԱՍՍ-ին տված հարցազրույցում։
Իրականում, Ռուսաստանի հետ համագործակցությունը դադարեցնելու որոշումը Հայաստանին ենթարկել է նոր, շատ լուրջ սպառնալիքների, որոնց նախկինում նա չի բախվել, ասում է Օվերչուկը։ Սակայն նա չի բացատրում, թե ինչու է 2020 թվականից ի վեր Ռուսաստանը պնդում, որ Մեղրիով անցնող ճանապարհը պետք է ապահովվի առանց Հայաստանի՝ թեկուզ ռուսական ուժերի կողմից։
«Փաշինյանի հարցազրույցից մենք իմացանք, որ ռուսական երկաթուղային ընկերության ներկայությունը Հայաստանում խանգարում է նրա երկրին իրացնել իր մրցակցային առավելությունները, քանի որ որոշ այլ երկրներ չեն ցանկանում, որ այնտեղ ռուսական ընկերություն լինի: Ենթադրաբար, Ռուսաստանը ինչ-որ մեկին վախեցնում է, և դա կհանգեցնի նրան, որ Ադրբեջանի Նախիջևանից բեռները ուղղակիորեն կգնան Թուրքիա, այլ ոչ թե նախ կանցնեն Հայաստանի միջով և միայն դրանից հետո կշարունակեն իրենց ճանապարհը դեպի Թուրքիա», – ասում է Օվերչուկը։
Նա կարծում է, որ Թրամփի առաջարկած երթուղին տնտեսապես շահավետ չի լինի «օբյեկտիվ մրցակիցների պատճառներով, ինչպիսիք են Վրաստանի, Իրանի կամ Ռուսաստանի միջով անցնող այլընտրանքային ուղիների առկայությունը, ինչպես նաև Կասպից ծովի վիճակը»: Այն փաստը, որ ներկայիս հանգամանքներում Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ սահմանին անմիջապես հարող Մեղրիի հատվածը փոխանցվում է ամերիկյան վերահսկողությանը, չի ներշնչում նաև ներդրումային լավատեսություն, ըստ Ռուսաստանի։
Օվերչուկը նաև նշել է, որ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում փաստաթղթերի ստորագրման արարողությունից մի քանի օր անց Թուրքիան սկսել է կառուցել իր սեփական ճանապարհը դեպի Նախիջևան։
Այս նախագծի համար հատկացվել է մոտ 2,8 միլիարդ դոլար, և նախատեսվում է երկու գիծ։ Ի դեպ, արդեն հետաքրքրություն կա այն հարցի շուրջ, թե արդյոք Ռուսաստանը կօգտագործի թուրքական ճանապարհը։ «Ակնհայտ է, որ մաքսատուրքերը դեր կխաղան, բայց եթե Ռուսաստանը այլևս շահեր չունենա Հայաստանում, ապա մեր բեռները հայկական ուղղությամբ տեղափոխելու օգտին քիչ փաստարկներ կլինեն», – ասել է Օվերչուկը։
Նա նշեց, որ Թուրքիայի հետ ուղիղ կապի առկայության պայմաններում, Հայաստանում երկաթուղու բացակայող հատվածների կառուցման մեջ ներդրումներ կատարելը անիմաստ է: Սակայն փոխվարչապետը մոռացավ նշել, որ Մեղրիով երկաթուղի դեռևս չկա, և որ դրա կառուցումը կարող է տարիներ տևել: Այլ կերպ ասած, Ռուսաստանը պարզապես չի ցանկանում, որ Հայաստանը դառնա տարածաշրջանային հաղորդակցության մաս:
Ի դեպ, միջազգային փորձագետների կարծիքով, չինական և ռուսական բեռները ավելի հավանական է, որ կանցնեն Իրանով, քան ԱՄՆ-ի կողմից վերահսկվող Հայաստանի տարածքի հատվածով: Սա նշանակում է, որ բեռնափոխադրումների մեծ մասը, հավանաբար, ընդհանրապես չի մտնի Հայաստան, նույնիսկ այդ 42 կիլոմետրերի առկայությամբ, ասում է Օվերչուկը:
Միևնույն ժամանակ, իր «Իրանական պատերազմը ցույց է տալիս, թե ինչու է կարևոր Կովկասի «TRIPP» միջանցքը» հոդվածում, որը հրապարակվել է National Interest կայքում, Թուրան հետազոտական կենտրոնի տնօրեն, Յորքթաուն ինստիտուտի և Բար-Իլան համալսարանի Բեգին Սադաթ ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի գիտաշխատող Ջոզեֆ Էփշտեյնը ներկայացնում է ԱՄՆ տեսակետը:
«Պատմականորեն ամերիկյան ուժը իր ճանապարհը հարթել է աշխարհի փակուղիներով: ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող TRIP նախագիծը հետևում է այս մոդելին: Այն տարանցիկ միջանցք է, որը կկապի մայրցամաքային Ադրբեջանը նրա Նախիջևանի էքսկլավի հետ՝ անցնելով Հայաստանի հարավով, Իրանի սահմանի մոտ։
TRIPP նախագիծը ստեղծում է անվտանգ, ԱՄՆ-ի կողմից վերահսկվող միջանցք, որը ուղղակիորեն կապում է Կենտրոնական Ասիան եվրոպական շուկաների հետ՝ Պեկինի ազդեցությունից դուրս։
Հիմա ժամանակն է, որ Միացյալ Նահանգները միջոցներ ձեռնարկի այս միջանցքն ապահովելու համար», – գրում է Էփշտեյնը։
Նա ասում է, որ նախագիծը բախվում է անսպասելի հակառակորդի՝ ի դեմս հայկական սփյուռքի լոբբիստական խմբերի։ Ամերիկայի Հայ Դատի հանձնախումբը այս երթուղին անվանել է «Հայաստանի ինքնիշխան իրավունքների զիջում ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող նեոգաղութատիրական կորպորատիվ կոնսորցիումին»։ «Այնուամենայնիվ, Իրանում պատերազմը հստակ ցույց տվեց հակառակը։ Միացյալ Նահանգների կողմից տրամադրված անվտանգության երաշխիքները նպատակ ունեն պաշտպանել երկիրը տարածաշրջանային տերությունների ազդեցությունից, որոնք պատմականորեն սահմանափակել են Հայաստանի ինքնիշխանությունը։
Թեհրանը և Մոսկվան TRIPP նախագիծը դիտարկում են որպես Եվրասիայում ուժերի հավասարակշռության փոփոխություն։ Միացյալ Նահանգները պետք է այս դիմադրությունը ընկալեն որպես միջանցքի կարևորության հաստատում և ապահովեն դրա անվտանգությունը, ֆինանսավորումը և գործառնական պատրաստվածությունը մինչև պատերազմի ավարտը և ռազմավարական անհրաժեշտության պատուհանի փակումը», – նշվում է հոդվածում։
