Սահմանադրության համար «պատերազմը» սկսվեց. «Երրորդ Հանրապետության» վե՞րջը

Նիկոլ Փաշինյանը ուղերձ է հղել Սահմանադրության օրվա կապակցությամբ՝ նշելով «իրավակարգի և ժողովրդի միջև օրգանական կապի բացակայությունը»։ «Ընտրությունների արդյունքում ձևավորված մեծամասնության նախընտրական ծրագիրը ներառում է նաև նոր Սահմանադրության ընդունումը», – ասել է Փաշինյանը։

Նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը ևս նշել է, որ «Սահմանադրությունը չի կարող մնալ ժամանակից կտրված, կարծրացած փաստաթուղթ։ Այն պետք է ունենա ներքին կենսունակություն արձագանքելու հասարակական հարաբերությունների զարգացմանը, պետական կառավարման կատարելագործման անհրաժեշտությանը և մեր երկրում ու աշխարհում փոփոխվող իրողություններին»։

Փաստորեն, Սահմանադրության օրը վարչապետը և նախագահը հայտարարում են նոր Սահմանադրություն ընդունելու և Երրորդ Հանրապետությունը «փակելու» արշավի մասին։

Իրենց ուղերձներում նրանք խոսում են նոր իրողությունները Սահմանադրության մեջ ամրագրելու անհրաժեշտության մասին՝ առանց նշելու սահմանադրական բարեփոխումների իրական պատճառները։

Իսկ պատճառները պարզ են՝ միայն Հայաստանի ներկայիս Սահմանադրությամբ և ազգային իրավունքներից հրաժարմամբ կարող են հաստատվել Թուրքիայի և Ադրբեջանի ցեղասպանությամբ և պատերազմներով գծված սահմանները։ 

2020-2023 թվականների ցեղասպանական պատերազմից և Արցախի հայաթափումից հետո Բաքուն օր ու գիշեր բարձրացնում է Հայաստանի Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կատարելու և Անկախության հռչակագրի հղումը հանելու անհրաժեշտությունը։ Քանի որ Սահմանադրության նախաբանը չի կարող փոփոխվել, անհրաժեշտ կլինի ընդունել նոր Սահմանադրություն՝ Հռչակագիրը հանելու համար։ Սա կնշանակի գործող սահմանադրական կարգի վերջ, որը հիմնված է Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշման, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության հետևանքները կարգավորելու անհրաժեշտության վրա։

2026 թվականի հունիսի 7-ի ընտրություններից հետո վերլուծաբանները նշել են, որ Փաշինյանի կուսակցությունը բավարար ձայներ չի ունենա նոր Սահմանադրության ընդունման վերաբերյալ հանրաքվե անցկացնելու համար։ Սակայն, արդարադատության նախարարն արդեն նշել է, որ հանրաքվե անցկացնելու տարբեր եղանակներ կան, օրինակ՝ 300,000 ստորագրություն հավաքելը։ Այսինքն՝ հանրաքվե անպայման կլինի։

Երեկ Սահմանադրական դատարանը մերժել է յոթ կուսակցությունների դիմումները, որոնք պահանջում էին հունիսի 7-ի ընտրությունները անօրինական ճանաչել։ Սահմանադրական դատարանի որոշման հրապարակումից անմիջապես հետո հինգ քաղաքական ուժեր՝ «Հզոր Հայաստան», «Հայաստան» դաշինքները, «Բարգավաճ Հայաստան», «Ազգային ժողովրդավարական բևեռ» և ​​«Հայ ազգային կոնգրես» կուսակցությունները, հայտարարել են դիմադրություն սկսելու մասին։ Դիմադրության ծրագրի առաջին կետը նոր Սահմանադրության ընդունումը կանխելն է։

«Գործող վարչախմբի կողմից նախապատրաստվող սահմանադրական փոփոխությունները դիտարկելով որպես արտաքին պարտադրանք՝ մենք օգտագործելու ենք օրենսդրական, հանրային և քաղաքական բոլոր միջոցները՝ թույլ չտալու համար Մայր օրենքի փոփոխությունը, ինչն ուղղակի և անդառնալի հարված է ՀՀ ինքնիշխանությանը», – ասվում է հինգ ուժերի հայտարարության մեջ։

Միայն Բաքուն է խոսում Հայաստանի համար նոր Սահմանադրություն ընդունելու անհրաժեշտության մասին. Հայաստանի արտաքին գործընկերները երբեք պաշտոնապես առաջ չեն քաշել նոր Սահմանադրության ընդունումը որպես տարածաշրջանային հետագա զարգացման նախապայման: Ավելին, փորձագետները մատնանշում են Եվրամիության և Միացյալ Նահանգների կողմից Ալիևի վրա ճնշում գործադրելու փորձերը՝ նրան «համոզելու» հրաժարվել սահմանադրական փոփոխությունների պահանջից՝ որպես տարածաշրջանի ապաշրջափակման նախապայման: Ալիևը ոչ միայն հրաժարվում է դա անել, այլև չի տալիս որևէ երաշխիք, որ Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունից հետո կստորագրվի «խաղաղության պայմանագիր», և տարածաշրջանում կբացվեն ճանապարհներ:

Բաքվի վերլուծաբանները խորամանկորեն նշում են, որ Նիկոլ Փաշինյանն ինքը հատկապես հետաքրքրված չէ նոր Սահմանադրություն ընդունելով, քանի որ հասկանում է, որ դա անելով՝ ամեն ինչ կկորցնի: Նրանք կարծում են, որ Հայաստանում ներկայիս գործընթացները կարող են լինել սահմանադրական հանրաքվեի իմիտացիա: Ավելին, ոմանք կարծում են, որ նույնիսկ եթե հանրաքվե լինի․ ժողովուրդը կքվեարկի այդ փոփոխությունների դեմ:

Այնուամենայնիվ, Նիկոլ Փաշինյանի կառավարության գործողությունները հակառակն են հուշում. 100,000 արցախցիների քվեարկությանը մասնակցելուց զրկելը, ինչպես նաև արտերկրում բնակվող ՀՀ քաղաքացիների ընտրություններին մասնակցելու վերջերս սահմանված արգելքը ցույց են տալիս, որ հող է նախապատրաստվում սահմանադրական փոփոխությունների համար:

Հակառակ դեպքում, ինչպես Փաշինյանն է ասել, սեպտեմբերին պատերազմ կլինի։ Իսկ կլինի՞ արդյոք խաղաղություն, եթե Հայաստանը փոխի Սահմանադրությունը։