Ի՞նչ էր անում Ալիևը, երբ Փաշինյանը ՄԱԿ-ում խոսում էր Նախիջևանի մասին

Նիկոլ Փաշինյանը ելույթ ունեցավ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանում, որի էությունն այն էր, որ ԱՄՆ նախագահ Թրամփի անմիջական մասնակցությամբ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև «խաղաղության» վերաբերյալ կոնսենսուսը փլուզման եզրին է։

Խաղաղության, TRIPP-ի մասին գովեստի խոսքերի և Հարավային Կովկասով «գլոբալ միջանցքների» մասին «նոր Վասյուկիի» ոճով տեսլականի հետևում թաքնված է գրեթե անթաքույց խոստովանություն, որ սա ձախողում է, քանի որ Ալիևն ի սկզբանե մտադրություն չի ունեցել խաղաղություն կնքել կամ բացել հաղորդակցությունները՝ հետապնդելով ամբողջ Հայաստանը ներառելու նպատակը։

«Նախջևան» բառը գերիշխում էր Նիկոլ Փաշինյանի ելույթում, հենց դրա կիսաադրբեջաներեն տարբերակում, այնինչ հայերենում այն ​​արտասանվում է «Նախիջևան»։

Հռչակագրի 3-րդ կետում խոսվում է, որ կբացվի «Ադրբեջանի Հանրապետության հիմնական մասի և Նախջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև Հայաստանի Հանրապետության տարածքով անխոչընդոտ հաղորդակցությունը, Հայաստանի Հանրապետության համար միջազգային ու ներպետական հաղորդակցության փոխադարձ առավելություններով»։

«TRIPP նախագծի իրագործումը Հայաստան–Ադրբեջան երկաթուղային ուղիղ կապ կստեղծի, ինչպես նաեւ Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանից Ադրբեջան եւ Ադրբեջանի տարածքով Հայաստանից Հայաստան երկաթուղային կապ, որովհետեւ Հայաստանն իր հյուսիսային եւ հարավային շրջանների միջեւ երկաթուղային կապ չունի, եւ դա գործնականում հնարավոր է միայն Ադրբեջանի Հանրապետության Նախջեւանի Ինքնավար Հանրապետության տարածքով, իսկ Ադրբեջանը երկաթուղային կապ չունի իր Նախջեւանի Ինքնավար Հանրապետության հետ, եւ դա գործնականում հնարավոր է միայն Հայաստանի տարածքով», – ասաց Նիկոլ Փաշինյանը։

«Առաջիկայում մենք կվերականգնենք Հայաստանի Հանրապետության Մեղրիի եւ Երասխի՝ Խորհրդային Միության ժամանակ գոյություն ունեցած եւ հետագայում ավիրված երկաթուղային հատվածները, եւ իմ նշած երկաթուղային հաղորդակցությունները կբացվեն», – հայտարարեց Փաշինյանը։

Հայաստանում Իրանի դեսպանը նույնպես վերջերս հայտարարեց, որ առանց Նախիջևանի երկաթուղու վերաբացման TRIPP-ը կորցնում է իր նշանակությունը Իրանի և Հայաստանի համար։ Նա նշեց, որ առանց դրա TRIPP-ը վերածվում է թուրանական «Զանգեզուրի» միջանցքի, որը կխաթարի տարածաշրջանում ստատուս քվոն, Հայաստանի ինքնիշխանությունը և Իրանի անվտանգությունը։

Ադրբեջանը կտրականապես դեմ է Նախիջևանի բացմանը, թեկուզ Հայաստանը դեռևս պնդում է, նույնիսկ համաձայնվելով Նախիջևան անվանել Հայկական լեռնաշխարհի այն հատվածը, որը 1921 թվականին ռուս-թուրքական պայմանագրերով խլվել է Հայաստանից և դրվել ադրբեջանական պրոտեկտորատի տակ՝ Թուրքիայի վերահսկողության ներքո։

«Այս ամենը մեկ այլ շրջադարձային հնարավորություն է բացում միջազգային լոգիստիկայի համար, որովհետեւ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի Հանրապետության Նախջեւանի Ինքնավար Հանրապետության միջեւ երկաթուղային կապի վերականգնումը՝ վերականգնում է նաև երկաթուղային հաղորդակցությունը Պարսից ծոցի եւ Սեւ ծովի միջեւ։ Սա կարեւոր նրբություն է, որովհետեւ ցույց է տալիս, թե ինչո՞ւ եւ ինչպե՞ս է TRIPP նախագծի իրագործումը մեծ օգուտներ խոստանում մեր տարածաշրջանի բոլոր երկրներին, եւ այս պոտենցիալ օգուտները կարող են երկարաժամկետ կայունության եւ խաղաղության անկյունաքար դառնալ, առավել եւս՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ», – ասաց Փաշինյանը՝ ակնարկելով, որ առանց դրա Իրանը չի համաձայնի TRIPP-ին, և ամեն ինչ կգնա գրողի ծոցը։

Փաշինյանը չի բացատրել, թե ինչու TRIPP համաձայնագրի տեքստում չի հիշատակվում Նախիջևանի երկաթուղու բացումը: Նա նաև մոռացել է նշել, որ ընդամենը մի քանի ամիս առաջ է Ալիևը Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության (նախկինում՝ Հայկական) սահմանադրությունից հեռացրել է 1921 թվականի Կարսի պայմանագրի հղումը: Փաշինյանը չի ասել, թե արդյոք Կարսի պայմանագիրը դեռևս ուժի մեջ է, և եթե ոչ, ապա արդյոք Սևրի պայմանագիրը և Վիլսոնի արբիտրաժը կարող են համարվել վավերական:

Հատկանշական է, որ այս անգամ Ալիևը չի մեկնել Նյու Յորք և չի հայտարարել Նախիջևանի բացման կամ դրա Ադրբեջանի կողմից պատկանելիության մասին:

Ալիևը, Էրդողանի հետ միասին, զորավարժություններ է սկսել Արցախում և Նախիջևանում: Նա նաև ընդունել է պետական ​​ծրագիր, որը նախատեսում է «Նախիջևանի, Ղարաբաղի և Արևելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջաններում հեռանկարային հանքավայրերի զարգացում», ինչպես նաև երկրի այլ շրջաններում, այդ թվում՝ Սոթքում (Զոդում):

Մինչ այդ, Ալիևի օգնական Հաջիևը օտարերկրյա դեսպաններին տարավ Արցախ և ասաց նրանց, որ «Ադրբեջանի հողում՝ Կովկասյան Ալբանիայում» է քրիստոնեությունն առաջին անգամ ընդունվել որպես պետական ​​կրոն։ Նա նաև հայերին անվանեց այս հողի օկուպանտներ՝ միաժամանակ պահանջելով փոփոխություններ կատարել Հայաստանի Սահմանադրության մեջ և կամավոր հրաժարվել իրենց իրավունքներից։

Իսկ Ադրբեջանի նախկին արտգործնախարար Զուլֆուգարովը «հիշեցրեց», որ Ալիևը հրաժարվել էր ընդունել Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի հորդորը՝ սահմանազատումն անցկացնել 1975 թվականի Գլխավոր շտաբի քարտեզների համաձայն։

Միևնույն ժամանակ, «Խաղաղության կամուրջը» փակվեց, իսկ Հեսսենի մրցանակը շնորհվեց միայն Փաշինյանին՝ առանց Ալիևի, ով, ըստ երևույթին, մերժեց «խաղաղությունը»։

TRIPP-ի շրջանակներում հետագա քայլերի վերաբերյալ քննարկումներ տեղի ունեցան Նյու Յորքում՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակներում, և պարզվեց, որ որևէ քայլ չի նախատեսվում: Լսումներից առաջ ԱՄՆ մի պաշտոնյա «Ազատությանը» ասել է, որ ամեն ինչ կախված է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև «խաղաղության պայմանագրի» ստորագրումից, որը «պայմանավորված է Հայաստանում սահմանադրական և այլ փոփոխություններով»:

Հայաստանում սահմանադրական փոփոխությունները պետք է ճանաչեն Հայաստանը 1975 թվականի սահմաններով, ինչպես նաև Արցախն ու Նախիջևանը կնվիրեն Ադրբեջանին, իսկ Կարսն ու Արդահանը՝ Թուրքիային:

Իրանն ու ԱՄՆ-ն մտադրություն չունեն ճանաչել ՀՀ այս «բարեգործությունը», չնայած Հայաստանի պատրաստակամությանը և Փաշինյանի կրծքին ամրացված քարտեզին:

Ավելին, Թուրքիայի և Իսրայելի միջև վատթարացող հարաբերությունների ֆոնին, ավելի ու ավելի հաճախ են լսվում Վիլսոնի արբիտրաժի մասին հղումներ: Իսրայելական մի թերթ նույնիսկ պնդել է, որ Հայաստանը կարող է բացել Նախիջևանը մինչև Մեղրիի ճանապարհի բացումը: Իսկ Նեթանյահուն ՄԱԿ-ի ամբիոնից մեղադրեց Էրդողանին Հայոց ցեղասպանությունը չճանաչելու մեջ։

Ալիևը լավ գիտակցում է այս ամենը, հատկապես, որ ԱՄՆ-ն համառորեն հրաժարվում է չեղարկել Ադրբեջանի դեմ 907-րդ օրենքը, որը կիրառվել է 1992-ին՝ «Հայաստանի և Ղարաբաղի շրջափակման» պատճառով: Չնայած սպասվում էր, որ Փաշինյանը ՄԱԿ-ում կհայտարարի շրջափակման վերացման մասին, նա փոխարենը հայտարարեց, որ Նախիջևանը փակված։

Փաշինյանը ոչինչ չասաց սահմանադրական փոփոխությունների կամ խաղաղության պայմանագրի ստորագրման ժամանակացույցի մասին՝ ակնարկելով, որ Ադրբեջանում և Հայաստանում հաճախ օգտագործվում են կոնֆլիկտային խոսույթներ։ «Կարծում եմ մենք՝ նկատի ունեմ Հայաստանն ու Ադրբեջանը, ավելի քան բավարար արդյունքների ենք հասել, որոնք մեզ համար պիտի ավելի արժեքավոր լինեն, քան կոնֆլիկտային խոսույթների օգտագործումը՝ լինի դա պատմության, թե պատմամշակութային հուշարձանների կամ որեւէ այլ բանի մասին», – ասաց Փաշինյանը։

Այսպիսով, Վաշինգտոնում TRIPP համաձայնագրի ստորագրումից և «խաղաղության պայմանագրի» նախաստորագրումից մեկ տարի անց, ոչ միայն չկա դրա ստորագրման և TRIPP շինարարության մեկնարկի վերջնաժամկետ, այլև շրջափակումը սաստկացել է։ Բաքուն բացահայտ փորձեր է անում օրինականացնելու Արցախի բռնազավթումը և Նախիջևանի անշլյուսը՝ անցկացնելով զորավարժություններ, ակտիվացնելով ոսկու արդյունահանումը այս տարածքներում և մերժելով «սահմանազատման» միակ համաձայնեցված հիմքը՝ Ռուսաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի 1975 թվականի քարտեզները։

Նաիրա Հայրումյան