Արմեն Խաչիկյան. Գերության հոգեբանական հետևանքները պահանջում են պետության և հասարակության ուշադրությունը

Ադրբեջանում պահվող հայ գերիների խնդիրը չի սահմանափակվում միայն նրանց ազատ արձակմամբ և իրավական պաշտպանությամբ: Երկարատև սպասումը, սիրելիների ճակատագրի մասին հուսալի տեղեկատվության բացակայությունը և նրանց վերադարձի ժամկետի անորոշությունը լուրջ մարտահրավեր են ներկայացնում նրանց ընտանիքների համար: Սակայն գերության հոգեբանական հետևանքները ազդում են ոչ միայն Բաքվում մնացածների հարազատների, այլև նրանց վրա, ովքեր արդեն վերադարձել են հայրենիք:

Այս մասին նշել է քաղաքական և ռազմական սոցիոլոգ, ARAR քաղաքակրթական ուսումնասիրությունների հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Արմեն Խաչիկյանը՝ հայ գերիների ազատ արձակմանը և վերաինտեգրմանը նվիրված «Ազատություն, արդարություն և վերաինտեգրում» (LIBERTAS) միջազգային կոնֆերանսում իր ելույթում:

Խաչիկյանը նշել է, որ հոգեբանության մեջ կա «անորոշ կորուստ» հասկացություն, որը նկարագրում է այն վիճակը, երբ մարդը չգիտի՝ արդյոք իր սիրելին ողջ է, ինչ պայմաններում է գտնվում կամ երբ կկարողանա վերադառնալ: Այս անորոշությունը զրկում է ընտանիքին հնարավորությունից հասկանալու, թե ինչ է տեղի ունեցել, սկս՞ել վշտանալ կորստի համար, թե՞ պահպանել վստահությունը հաջող ավարտի նկատմամբ:

«Գերիների հարազատների համար սպասելը ուղեկցվում է մշտական ​​հուզական սթրեսով։ Նրանք չգիտեն, թե ինչ է կատարվում իրենց սիրելիների հետ ճաղերի հետևում և անզոր են ազդել իրավիճակի վրա։ Բանտարկյալների լուսանկարները, դատական ​​​​նիստերի տեսանյութերը և ադրբեջանական կողմի տարածած այլ նյութերը տառապանքի լրացուցիչ աղբյուր են։ Այս տեղեկատվական ազդեցությունը սրում է անհանգստությունն ու անօգնականության զգացումը, իսկ երկարատև անորոշության հետևանքները տարածվում են ընտանիքների, տեղական համայնքների և ամբողջ հասարակության վրա։ Նրանց համար, ովքեր անձամբ ճանաչում են կալանավորներին, նման կադրեր դիտելը կարող է խորապես տառապալից լինել»։

Սոցիոլոգը նշեց, որ ադրբեջանական գերության մեջ մնացած հայերի ճակատագրի նկատմամբ ուշադրությունը չպետք է մթագնի արդեն վերադարձածների խնդիրները. գերությունից ազատումն ինքնին չի նշանակում հոգեբանական փորձությունների ավարտ:

Տուն վերադառնալը պահանջում է նախկին գերիներից վերահարմարվել առօրյա կյանքին, վերականգնել հարաբերությունները սիրելիների հետ և աստիճանաբար վերադառնալ իրենց ծանոթ սոցիալական միջավայրին: Սակայն այս գործընթացը կարող է բարդանալ հոգեբանական տրավմաներով, առողջական խնդիրներով և ֆինանսական դժվարություններով։

Արմեն Խաչիկյանի ներկայացրած տվյալների համաձայն՝ գերությունից վերադարձածների 87%-ը կարիք ունի ֆինանսական աջակցության և աշխատանքի օգնության: Ավելին, հարցվածների 33%-ը հաճախակի մղձավանջներ է տեսնում, 36%-ը՝ քնի խնդիրներ ունեն, իսկ 28%-ը՝ ագրեսիայի ակտերի մասին է հայտնում։

Խաչիկյանը նշեց, որ այս թվերը ցույց են տալիս, որ բանտարկության հետևանքները չեն սահմանափակվում գերության ժամանակահատվածով: Դրանք կարող են ազդել մարդու վիճակի վրա նույնիսկ վերադարձից հետո՝ խոչընդոտելով նրա հարմարվելուն և բնականոն կյանքի վերականգնմանը։

«Այնուամենայնիվ, հոգեբանական օգնություն փնտրելը շատերի համար մնում է խնդիր։ Նրանք պատրաստ չեն դիմել մասնագիտական ​​օգնության։ Ավելին, երբ հարցրել են, թե ինչ խորհուրդ կտան գերությունից վերադարձածներին, նրանք պատասխանել են. «Պարզապես մոռացեք դրա մասին»։ Այս պատասխանը արտացոլում է տարածված այն համոզմունքը, որ մարդ պետք է անցյալում թողնի այդ փորձառությունը և շարունակի իր կյանքը։ Սակայն տրավմատիկ փորձառությունը մոռանալու կոչերը չեն փոխարինում մասնագիտական ​​օգնությանը և չեն լուծում այն ​​խնդիրները, որոնց անձը բախվում է ազատ արձակվելուց հետո»։

Խաչիկյանը նաև նշեց, որ աջակցությունը չի կարող սահմանափակվել նախկին բանտարկյալների հոգեբանական անհատական օգնությամբ​​: Երկարատև սպասումը և անորոշությունը ազդում են նաև նրանց հարազատների վրա, ովքեր նույնպես պետք է վերականգնեն հուզական հավասարակշռությունը և վերադառնան նորմալ կյանքի։

«Ավելին, ընտանիքները կարող են պատրաստ չլինել սիրելիի վերադարձին: Երկար բացակայությունից հետո անհրաժեշտ է վերականգնել հարաբերությունները, հարմարվել փոփոխված հանգամանքներին և սովորել շփվել դժվարին փորձառություն ունեցած մեկի հետ: Հետևաբար, ազատ արձակման նախապատրաստումը պետք է ներառի ոչ միայն բժշկական զննում և առօրյա խնդիրների լուծում, այլև ընտանիքի կարիքների գնահատում: Կարևոր է նախապես որոշել, թե ինչ հոգեբանական, սոցիալական և նյութական օգնություն կպահանջվի նախկին բանտարկյալին և նրա հարազատներին»։

Միևնույն ժամանակ, ինչպես նշեց Խաչիկյանը, Հայաստանում գերիների ընտանիքների կարիքների համապարփակ գնահատում դեռևս չի իրականացվել, և անհրաժեշտ է մշակել առկա աջակցության մեխանիզմներ:

Սա հարցեր է առաջացնում պետական ​​​​մարմինների, բժշկական հաստատությունների և սոցիալական ծառայությունների պատրաստվածության վերաբերյալ այն մարդկանց վերադարձի համար, ովքեր կարող են դեռ երկար ժամանակ մնալ գերության մեջ։

Անդրադառնալով արդարադատության և միջազգային մեխանիզմների թեմային, փորձագետը կարծիք հայտնեց, որ հայ բանտարկյալների պատմությունը ազդում է նաև հասարակության վերաբերմունքի վրա պետական ​​ինստիտուտների, դատական ​​համակարգի և միջազգային իրավունքի նկատմամբ։

Որոշ քաղաքացիներ կարծում են, որ միջազգային մեխանիզմները չեն կարողացել արդյունավետորեն պաշտպանել գերևավրված հայերի իրավունքները: Նաև նկատվում է վստահության անկում դատական ​​համակարգի նկատմամբ, այդ թվում՝ ազգայինի։

«Այսպիսով, գերիների հարցը ստանում է ավելի լայն հասարակական չափում՝ ազդելով ոչ միայն անհատների ճակատագրի, այլև իրավական ինստիտուտների արդյունավետության ընկալման վրա: Այս պայմաններում նախկին գերիների վերաինտեգրումը պահանջում է համակարգային մոտեցում: Միայն սոցիալական աջակցության միջոցառումները բավարար չեն. անհրաժեշտ է հասանելի հոգեբանական աջակցություն, աշխատանքի տեղավորման օգնություն, բժշկական օգնություն և ընտանիքների կարիքներին ուշադրություն դարձնել»։

Սոցիոլոգը նաև նշեց գերությունից փրկվածների վերաբերմունքից բխող լրացուցիչ դժվարությունները։

«Հասարակությունը հաճախ նրանց ընկալում է կամ բացառապես որպես հերոսներ, կամ որպես մարդիկ, որոնց պետք է խղճալ: Երկու մոդելներն էլ կարող են խոչընդոտել մարդու վերադարձը նորմալ կյանքի, քանի որ նրանք չեն հաշվի առնում նրանց անհատական ​​փորձը և կարիքները։ Գերության հանգամանքների, կալանքի պայմանների, հարցաքննությունների և նրանց ապրած իրադարձությունների վերաբերյալ հաճախ հնչող հարցերը կարող են ոչ պակաս ցավոտ լինել։

Ոչ բոլոր նախկին բանտարկյալներն են պատրաստ կիսվել նման փորձառություններով, և տրավմատիկ հիշողությունները վերանայելը կարող է ուժեղացնել հուզական սթրեսը։ Իրենց փորձառությունների մասին խոսելու ժամանակը և ում հետ որոշելու իրավունքը պետք է թողնել իրենց։

Աջակցությունը պահանջում է ոչ միայն լսելու պատրաստակամություն, այլև անձնական սահմանների հարգանք, ճնշման բացակայություն և այն հասկացողություն, որ ապաքինումը ժամանակ է պահանջում: Հասարակությունը պետք է նախապես պատրաստվի հայ բանտարկյալների վերադարձին, քննարկի նրանց կարիքները և ստեղծի պայմաններ նրանց լիարժեք ապաքինման համար: Նման նախապատրաստությունը պետք է դառնա պետական ​​քաղաքականության և հանրային կապերի մշտական նպատակ և չսկսվի միայն բանտարկյալների հաջորդ խմբի ազատ արձակումից հետո»:

Փորձագետը ընդգծեց, որ հայ բանտարկյալների խնդիրը չի ավարտվում նրանց տուն վերադարձով: Ազատ արձակումը երկարատև ապաքինման գործընթացի միայն առաջին փուլն է, որի ընթացքում կարևոր են ոչ միայն իրավական պաշտպանությունն ու նյութական օգնությունը, այլև հոգեբանական աջակցությունը, ընտանիքի պատրաստվածությունը և հասարակական փոխըմբռնումը:

Եզրափակելով՝ Արմեն Խաչիկյանը կասկած հայտնեց լիարժեք խաղաղության գործընթացի մասին խոսելու հնարավորության վերաբերյալ, քանի դեռ հայ գերիները մնում են Ադրբեջանում:

Ալվարդ Գրիգորյան