Բաքուն հավանել է ՀՀ կառավարության որոշումը արցախցիների անձնագրերի վերաբերյալ. ամեն ինչ ըստ պլանի է

Դեռևս 2024 թվականի ապրիլին, երբ արցախցիները սկսեցին նոր անձնագրեր ստանալ Հայաստանում, բայց նրանց չէին տրամադրում ID, Step1.am-ի թղթակիցը խնդրեց այն ժամանակվա ՆԳՆ միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության պետ Արմեն Ղազարյանին (այժմ՝ ՆԳ փոխնախարար), պարզաբանել հարցը։

Պարզվեց, որ ՆԳՆ-ն չգիտեր, թե ինչ նշել «ծննդավայր» դաշտում։ «Մենք աշխատում ենք քաղաքը նշելու վրա, այլ ոչ թե երկիրը, բայց դեռևս ծրագրային լուծում չունենք։ Այն շուտով կներդրվի։ «Ծննդավայր» դաշտը թույլ կտա նշել քաղաքը, ինչպես արվում է անձնագրերում», – ասաց նա։

Մենք այն ժամանակ էլ հարցրեցինք, թե ի՞նչն է խանգարում «ծննդավայր» դաշտում գրել «ՍՍՀՄ» կամ «ԱզՍՍՀ» այն մարդկանց համար, ովքեր ծնվել են մինչև 1991 թ․, և «Ղարաբաղ» կամ «Արցախ»՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում ծնվածների անձնագրերում։

Այդ ժամանակ ընտրվեց կոնկրետ բնակավայր նշելը՝ Ստեփանակերտ, Հադրութ և այլն։ Այժմ, ինչպես պարզվում է, արցախցիներին տրամադրվող նոր կենսաչափական անձնագրերում և նույնականացման քարտերում նրանց ծննդավայրը նշվում է որպես «Ադրբեջան»։

Միգրացիոն ծառայությունը սա բացատրում է՝ հղում անելով ICAO Doc 9303 և ISO 3166 ինչ-որ ստանդարտներին, սակայն լրագրող Արմինե Մարտիրոսյանը պարզեց, որ սա մաքուր մանիպուլյացիա է: Նախ, «Ծննդավայր» դաշտը պարտադիր չէ ICAO ստանդարտների համաձայն, և անձնագիրը տրամադրող պետությունն ինքն է որոշում՝ ներառե՞լ այս դաշտը անձնագրի ձևաթղթում, թե՞ ոչ, նաև՝ ինչպես լրացնել այն: «Ավելին, ICAO միջազգային ստանդարտները թույլ են տալիս «Ծննդավայր» դաշտում նշել միայն բնակավայրի անվանումը (օրինակ՝ Ստեփանակերտ)՝ առանց ներկայիս պետության հղում անելու, կամ օգտագործել անձի ծննդյան պահին պետության պատմական անունը (օրինակ՝ ԽՍՀՄ՝ 1991 թվականից առաջ ծնվածների համար. ISO 3166-3-ը նույնիսկ պահպանում է առանձին պատմական կոդ՝ SUN՝ ԽՍՀՄ-ի համար): Ծննդավայրի քաղաքի կամ գյուղի փոխարեն երկիրը նշելու որոշումը իշխանությունների զուտ քաղաքական և վարչական ընտրություն է, և ոչ թե միջազգային ավիացիոն անվտանգության պահանջ», – գրում է Արմինե Մարտիրոսյանը:

Բաքվի լրատվամիջոցների արձագանքը նույնպես ցույց է տալիս, որ սա քաղաքական որոշում է, որը նպատակ ունի արդարացնել ներկայիս իշխանությունների՝ Արցախը լիովին հանձնելու քաղաքականությունը:

«Նոր կենսաչափական անձնագրեր տրամադրելիս Հայաստանը սկսել է Ադրբեջանը նշել որպես Ղարաբաղի շրջանից կամավոր տեղափոխված հայերի ծննդավայր», – հաղորդում է Բաքվի լրատվամիջոցներից մեկը։ Այսինքն՝ նպատակն է ցույց տալ, որ ղարաբաղցիները կամավոր են տեղափոխվել Հայաստան «Ադրբեջանից», և որ էթնիկ զտում կամ հողերի օկուպացիա չի եղել։

ՀՀ կառավարությունը մեծ ջանքեր է գործադրում արդարացնելու 2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ի Պրահայի հռչակագրի ստորագրումը, որով Երևանը ճանաչեց Ադրբեջանի խորհրդային սահմանները, այդ թվում՝ Արցախը։ Ավելին, ՀՀ կառավարությունը փորձում է հերքել 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի «Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին» որոշումը և ՀՀ-ի կողմից Արցախի քաղաքացիներին ՀԽՍՀ բոլոր նախկին բնակիչների համար սահմանված կարգով հայկական անձնագրեր տրամադրելու որոշումը։ ՀՀ կառավարությունը նաև անտեսում է այն փաստը, որ 1991-ից 2023 թվականներին Արցախում տրված բոլոր փաստաթղթերը գրանցվել են ՀՀ պետական ​​ռեգիստրում և համարվել են հայկական փաստաթղթեր։

Սակայն վերադառնանք անձնագրերին։ Միգրացիոն ծառայությունը պնդում է, որ տարբեր երկրներից ազդանշաններ են եղել արցախցիների հայկական անձնագրերի վերաբերյալ։ Պետք է նշել, որ այդ ազդանշաններն իսկապես ստացվել են, բայց հիմնականում Ռուսաստանից, որտեղ ՌԴ քաղաքացիություն ստանալու համար Արցախի բնակիչներից պահանջվում է ունենալ «Ադրբեջան» նշումով անձնագիր։ Ռուսաստանը «ճանաչել» է Արցախը որպես Ադրբեջանի մաս դեռևս 2020 թվականի նոյեմբերին և այժմ փորձում է «փաստաթղթավորել» այդ ստոր քայլը։

Սակայն խնդիրը միայն աշխարհաքաղաքական դրդապատճառը չէ. արցախցիները կարծում են, որ այս որոշումը Արցախի ժողովրդի իրավունքների և արժանապատվության նվաստացման և ճնշման քաղաքականության մի մասն է, որը Հայաստանի կառավարությունն օգտագործում է իր «ամոթը» ծածկելու համար։

Լրագրող Սիրանուշ Սարգսյանն կառավարության որոշումը անվանում է հոգեբանական տեռորի ևս մեկ ակտ՝ ուղղված Արցախի ժողովրդին։ Նա գրում է, որ անկախության տարիներին է ծնվել Արցախի գյուղերից մեկում, երկար տարիներ ունեցել է 070 կոդով հայկական անձնագիր, ազատորեն ճանապարհորդել է դրանով և երբեք որևէ խնդրի չի հանդիպել։

«Արցախ» միությունը, ուսումնասիրել է հարցը և հաստատել, որ ոչ ICAO-ն, ոչ էլ ISO-ն չեն պարտադրում արցախցիների անձնագրերում նշել «Ադրբեջան»։ Այդ պահանջը, հակասելով միջազգային ստանդարտներին ու դատական ակտերին, բխում է բացառապես ՀՀ իշխանությունների քաղաքական որոշումից ու ՀՀ նոր օրենքից, որը հնարավոր է և անհրաժեշտ է փոփոխել, գրել է Արցախ միությունը։

Խոսքը «ՀՀ քաղաքացու անձնագրի մասին» 2011 թ. նոյեմբերի 30-ի օրենքի 5-րդ հոդվածի մասին է, որը  նախատեսում էր, որ անձնագրում նշվում է «ծննդյան վայրը (պետությունը կամ անձի ցանկությամբ մարզը կամ շրջանը կամ քաղաքը կամ ավանը կամ գյուղը…)»։  Սակայն 2026 թ. մայիսի 11-ին ընդունված և հոկտեմբերի 30-ից ուժի մեջ մտած «Անձը հաստատող փաստաթղթի մասին» ՀՕ-210-Ն օրենքի 3-րդ հոդվածի 5-րդ մասի 2-րդ կետը սահմանում է միայն «ծննդյան վայրը՝ պետությունը»։ 

Արցախ միությունը կոչ է անում վերադարձնել օրենքի նախկին ձևակերպումը, նշելով, որ Արցախը երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում, և ՀՀ Անկախության հռչակագիրը և այլ իրավական ակտեր նույնպես դա ամրագրել են։ Պարզապես ՀՀ գործող իշխանությունների անհիմն ու անընդունելի քաղաքական դիրքորոշման հիման վրա նոր իրավական պրակտիկա է ձևավորվում՝ Արցախը ճանաչելով Ադրբեջանի կազմում։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այդ պարագայում, զուտ մարդու իրավունքների ներքին ու միջազգային նորմերից ելնելով, առկա իրավակարգավորումը պետք է փոխվի։

Արցախ միությունը նաև վկայակոչում է ՄԱԿ Արդարադատության միջազգային դատարանի 2023 թ. նոյեմբերի 17-ի պարտադիր որոշումը, որով Ադրբեջանից պահանջվել է պաշտպանել և պահպանել ԼՂ-ից տեղահանվածների գրանցման և անձը հաստատող փաստաթղթերը և պատշաճորեն հաշվի առնել դրանք իր վարչական ու օրենսդրական պրակտիկայում։ Այդ գործում հայցվորը Հայաստանի Հանրապետությունն է։

Արցախ Միությունը կոչ է անում այն հայրենակիցներին, ովքեր դեմ են «Ադրբեջան» գրառմանը, կենսաչափական փաստաթղթի համար դիմելիս Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությանը ներկայացնել գրավոր դիմում և պահանջել հիմնավորված վարչական ակտ։ Միությունը պատրաստ է տրամադրել դիմումի օրինակելի ձև և իրավական աջակցություն։

Նաիրա Հայրումյան