«Блокадник»․ հիշե՛ք, թե ովքեր էինք մենք ամենադժվարին ժամանակներում

Անցյալի ողբերգությունները չեն ավարտվում այն ​​սերնդով, որը դրանք ապրել է: Ցեղասպանությունը, պատերազմները, ջարդերը և բռնի տեղահանությունները հետք են թողնում ոչ միայն ժողովրդի պատմական հիշողության, այլև հաջորդ սերունդների գիտակցության վրա: Հենց սա էր քննարկում հոգեբան Վլադ Ավագյանը այցելուների հետ ընդհանուր հանդիպման ժամանակ՝ բարձրացնելով տրավման սերնդեսերունդ փոխանցման թեման։

Նրա խոսքով՝ ժողովրդի ապրած ողբերգությունները կարող են ազդել ենթագիտակցության, վարքագծի և կյանքի ընկալման վրա, նույնիսկ նրանց, ովքեր դրանք անմիջականորեն չեն ապրել ողբերգությունը: Որպես օրինակ՝ Ավագյանը համեմատեց հայ գրականությունը արտասահմանյան գրականության հետ՝ նշելով, որ հայ բանաստեղծների ստեղծագործությունները շատ ավելի հաճախ լի են ցավով, ողբերգությամբ և ժողովրդի պատմական փորձառություններով։

Հոգեբանի հիմնական միտքը, սակայն, այն չէր, որ անհրաժեշտ է մոռանալ անցյալը: Ընդհակառակը, անհրաժեշտ է հիշել, բայց մենք չպետք է թույլ տանք, որ ողբերգությունն ու ատելությունը դառնան միակ ժառանգությունը, որը մենք կփոխանցենք ապագա սերունդներին: Կարևոր է պահպանել անցյալի լուսավոր կողմերը՝ առանց արժեզրկելու ցավը, բայց նաև առանց հավերժ մնալու դրա գերին:

Այս միտքը հատկապես արդիական է, երբ մտորում ենք Արցախի ինը ամիս տևած շրջափակման մասին։ Այդ օրերի հիշողությունները սովորաբար կապված են սովի, էլեկտրաէներգիայի պակասի, հերթերի, անորոշության և ապագայի նկատմամբ վախի հետ։ Սակայն այդ դժվարին էջերի հետևում թաքնված է մեկ այլ կողմ՝ մարդկային կապը, փոխադարձ աջակցությունը, հնարամտությունը և հումորը, որը մարդկանց կենդանի էր պահում։

Շրջափակումը մեզ ստիպեց վերստին սովորել գնահատել ամենասովորական բաները։ Բջջային հեռախոսի լիցքավորումը դարձավ հատուկ խնդիր, առօրյա ռեժիմը պետք է հարմարեցվեր էլեկտրաէներգիայի անջատումներին, իսկ հարազատ դարձած սուրճը փոխարինվեց ոլոռից, սիսեռից և ցիկորիից պատրաստված ըմպելիքներով։ Մարդիկ հարմարվում էին նոր հանգամանքներին, կիսվում ուտելիքով և փնտրում միմյանց օգնելու եղանակներ։ Նույնիսկ ամենապարզ առօրյա որոշումները դարձան փոքրիկ պատմություններ, որոնք այսօր հիշվում են ժպիտով։

Բլոկադայի հումորը հատուկ տեղ է զբաղեցնում մեր հիշողություններում։ Կարինե Պետրոսյանի Facebook-ի գրառումները տարածվում էին Արցախի բնակիչների շրջանում՝ առօրյա դժվարությունները, սննդի պակասը և էլեկտրաէներգիայի խնդիրները վերածելով ժպիտի։ Այդ օրերին հումորը ոչ միայն զվարճանք էր, այլև միմյանց աջակցելու և հանգստությունը պահպանելու միջոց։

Նույնքան ջերմ հիշողություններ են կապված նաև Արցախի հանրային ռադիոյի աշխատակիցների հետ, որտեղ, նույնիսկ սննդի պակասի պայմաններում, պահպանվում էր համատեղ ճաշերի և սուրճի հավաքույթների ավանդույթը։ Ռադիոկայանի աշխատակից Կարինեն իր գործընկերներին հյուրասիրում էր իր սուրճով և տնական քաղցրավենիքով։ Այս փոքրիկ քաղցրավենիքը խորհրդանշականորեն անվանվեց «Բլոկադնիկ»։

Կային նաև պահեր, որոնք անձամբ ինձ համար հատկապես թանկ են։ Պաշարման ամենադժվար ժամանակահատվածում՝ Սեպտեմբերյան պատերազմից մի քանի օր առաջ, ես և ընկերներս գնացինք Խնձրիստան գյուղում ձկնորսության՝ հույս ունենալով մի քիչ սնունդ գտնել։ Մենք որսացինք միայն միքանի ձուկ, բայց դրանից պատրաստված ընթրիքը աներևակայելի համեղ էր։ Այն ժամանակ մենք դեռ ծրագրեր էինք կազմում, կատակում, հանդիպում ընկերների հետ և հավատում, որ ապագայում հնարավորություն կլինի շարունակել ապրել մեր հայրենի հողում։

Այս հիշողություններում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում իմ սանիկ Հայկի պատմությունը։ Նա ծնվել է 2023 թվականի հունիսին, երբ Արցախն արդեն ինը ամիս գտնվում էր պաշարման մեջ։ Նրա ծնունդը ուրախալի իրադարձություն էր այն պայմաններում, երբ նույնիսկ հղիությունն ու ծննդաբերությունը լի էին լուրջ դժվարություններով։ Շատ փոքր հասակում Հայկը մասնակցել է բողոքի ցույցերի՝ պահանջելով միջազգային հանրությունից դադարեցնել շրջափակումը։

2023 թվականի սեպտեմբերին նրա ընտանիքը, ինչպես հազարավոր այլ արցախյան ընտանիքներ, ստիպված էր լքել հայրենիքը։ 2026 թվականի ապրիլին ես դարձա երկու եղբայրների՝ Հայկի և Դավթի կնքահայրը։ Դավիթը ծնվել է ընտանիքի հարկադիր աքսորից հետո։ Երկու եղբայր, երկու տարբեր ծննդյան հանգամանքներ և մեկ ընդհանուր պատմություն, որը նրանք կբացահայտեն։

Այս բոլոր դրվագները չեն ժխտում շրջափակման ողբերգությունը, չեն նվազեցնում ժողովրդի տառապանքը և չպետք է մթագնեն պատմական ճշմարտությունը։ Սակայն դրանք թույլ են տալիս մեզ տեսնել Արցախը ոչ միայն սովի, վախի և հարկադիր աքսորի պրիզմայով։ Սա նաև պատմություն է այն մարդկանց մասին, ովքեր նույնիսկ ամենադժվարին պայմաններում շարունակել են ընկերներ լինել, կատակել, կիսվել իրենց ունեցածով, երեխաներ մեծացնել և ուրախանալու պատճառներ գտնել։

Միգուցե մենք պետք է ավելի հաճախ պատմենք մեր երեխաներին ոչ միայն կորցրածի, այլև այն մասին, թե ինչպես ենք ապրել մեր հողի վրա, ինչպես ենք հանդիպել ընկերների հետ, կատակել, օգնել հարևաններին, լուծումներ գտնել դժվար իրավիճակներում և ուրախություն գտնել ամենապարզ բաներում։ Մենք պետք է նաև նրանց պատմենք, որ նույնիսկ պաշարման ժամանակ կյանքը չէր սահմանափակվում հաջորդ էլեկտրաէներգիայի անջատմանը կամ սնունդ ձեռք բերելու հաջորդ հնարավորությանը սպասելով։

Մենք պետք է հիշենք ոչ միայն այն, ինչ ապրել ենք, այլև այն, թե ովքեր էինք ամենադժվար ժամանակներում։ Եվ եթե պատմական հիշողությունը օգնում է պահպանել մեր ինքնությունը, ապա հաճելի հիշողությունները կարող են օգնել կանխել, որ այս հիշողությունը դառնա հավերժական ցավի ժառանգություն։

Արսեն Աղաջանյան

Լուսանկարը՝ Step1.am-ի արխիվից