Step1.am-ի զրուցակիցն է ադրբեջանագետ Տաթեւիկ Հայրապետյանը։
-Ալեն Սիմոնյանն ըստ էության արդարացրեց Ադրբեջանի զավթողական քաղաքականությունը եւ ասաց, որ Ալիեւի հայտարարություններն ու քայլերը հայելային արձագանք են մեր քայլերին ու հայտարարություններին։ «Ղարաբաղի ներկայացուցիչները հայտարարում են, որ նոր Ազգային ժողովի նախագահ են ընտրում, Ադրբեջանի նախագահն էլ ասում է՝ ես էլ հեսա կգամ, կմտնեմ «արեւմտյան Ադրբեջան» կհիմնադրեմ»,- ասաց նա։ Որքանո՞վ է տրամաբանական ու իրատեսական Հայաստանի իշխանության այս խոսույթը, այսինքն՝ եթե մենք չխոսենք Արցախի մասին, նրանք դադարելո՞ւ են նկրտումներ ունենալ Հայաստանի տարածքի նկատմամբ։
-Նախ նշենք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը ներկայացնող իշխանությունները շատ վաղուց դադարել են խոսել Արցախի մասին, շատ վաղուց արդեն չեն խոսում ոչ Արցախում տեղի ունեցած էթնիկ զտումից, ոչ բռնի տեղահանումից, ոչ էլ Արցախի հայերի իրավունքներից։ Հետեւաբար, այդ պնդումը հիմնազուրկ է։
Ինչ վերաբերում է այսպես կոչված «արեւմտյան ադրբեջան» զավթողական կոնցեպտին, որին ոչ մի կերպ համարժեք գնահատական չի տրվում Հայաստանի իշխանությունների կողմից, ապա պետք է այս առումով մեջբերեմ Իլհամ Ալիեւի՝ 2022 թվականի դեկտեմբերի 24-ի ելույթը, որը տեղի է ունեցել Պրահայում Արցախն Ադրբեջանի մաս ճանաչելուց 2 ամիս հետո։ Իլհամ Ալիեւն ուղիղ տեքստով այդ ելույթում նշում է․ «Այժմ, երբ ղարաբաղյան հակամարտությունը լուծվել է, սա մեր օրակարգում եղած խնդիրն է։ Իհարկե, վաղաժամ էր խոսել դրա մասին նախքան ղարաբաղյան հակամարտության լուծումը։ Բայց հիմա մենք այլեւս չպետք է ժամանակ վատնենք, պետք է մշակվի վերադարձի հայեցակարգ»։ Այսինքն՝ իրականությունն այն է, որ խնդիրն ի հայտ է եղել Լեռնային Ղարաբաղի հանդեպ ներկայիս իշխանությունների որդեգրած քաղաքականությանն ի պատասխան։ Ադրբեջանը, ունենալով բավականին ընդգրկուն ծավալապաշտական նպատակներ, համարում է, որ ղարաբաղյան համակարտության էջը փակված է, Հայաստանի իշխանություններն ընդունել են պատերազմով ձեւավորված իրողությունները, ուստի, կարելի է անցնել ծավալապաշտական եւ զավթողական պահանջների առաջ քաշմանը, ինչպիսին է «արեւմտյան ադրբեջան» կոնցեպտը։
-Հայաստանի իշխանությունը հավասարեցնում է Հայաստանից գնացած ադրբեջանիցների վերադարձի հարցը ցեղասպանական գործողությունների հետեւանքով Արցախից բռնի տեղահանված անձանց վերադարձի հարցին։ Արդյոք սրանք համարժե՞ք հարցեր են։
-Նախ ես պետք է նշեմ, որ խնդիրներն ամբողջությամբ խառնվում են։ Եթե խոսքը գնում է Խորհրդային Հայաստանում ապրած ադրբեջանցիների մասին, դա մի քիչ այլ բնույթի հարց է։ Բայց այստեղ խորքային խնդիրը «արեւմտյան ադրբեջան» կոնցեպտն է, որը չունի ոչ պատմական, ոչ աշխարհագրական որեւէ հիմնավորում։ Այսինքն՝ ինքը՝ կոնցեպտը զարվթողական կոնցեպտ է։ Եվ Հայաստանի իշխանությունների կողմից դա այդպիսի ընկալում չունի։
Ինչ վերաբերում է խորհրդային ժամանակներում Հայաստանում ապրած ադրբեջանցիներին, ապա 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ խորհրդային Հայաստանում ապրել է 84 860 հազար ադրբեջանցի։ Մինչդեռ, նույն ժամանակաշրջանում խորհրդային Ադրբեջանում 245 000 հայ է ապրել, եթե դրան գումարենք նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությանը, ըստ 1989 թվականի մարդահամարի տվյալների, այնտեղ ապրել է 390 500 հայ։ Եթե փորձում են զուգահեռներ անցկացնել, ապա դրա զուգահեռը բացառապես Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում կրկին բռնաճնշումների եւ էթնիկ զտումների հետեւանքով իրենց տները կորցրած հայերն են։
Իսկ Լեռնային Ղարաբաղում հայերն ունեցել են ինքնավար կարգավիճակ նույնիսկ խորհրդային շրջանում։ Ադրբեջանցիները երբեք որեւէ ինքնավարություն ՀՀ տարածքում չեն ունցել։ Եվ հիմա ինչի մասին Ադրբեջանը խոսում է, դա փաստացի Հայաստանում ադրբեջանցիների հնարավոր իրավունքների ու ինքնավարության մասին է։ Ընդ որում, չի ասում, որ դա պետք է լինի Հայաստանի տարածքում, ասում է՝ «դա իմ պատմական հողն է, որտեղից դուք մեզ քշել եք, եւ մենք պետք է հետ գանք»։ Այսինքն՝ այստեղ հայելային ոչ մի բան չկա, ոչ մի բանով չես կարող զուգահեռներ անցկացնել։ Եվ այն, ինչ ասում է Ալեն Սիմոնյանը, նույնիսկ հակասում է Նիկոլ Փաշինայնի՝ օրեր առաջ արած հայտարարությանը։ Իհարկե, նա սխալ թիվ էր նշում, ասում էր՝ ադրբեջանիցները Հայաստանի տարածքի 60 տոկոսն են համարում «արեւմտյան Ադրբեջան», իսկ իրականում մեր երկրի 100 տոկոսն են այդպես անվանում։
-Ի՞նչ խաղաղության մասին են խոսում Հայաստանի իշխանությունները, արդյոք իրատեսակա՞ն է խաղաղություն հաստատել այսպիսի ագրեսիվ հարեւանների հետ։ Օրինակ՝ Ալեն Սիմոնյանը ասում է, թե այսպես կոչված «խաղաղության պայմանագրի» ստորագրումից 5 րոպե հետո պետք է հայերն ու ադրբեջանցիներն իրար հետ առեւտուր անեն։
-Բա ինչո՞ւ չեն կնքում այդ փատաթուղթը, թող այդ հարցի պատասխանը տան։ Ինչո՞ւ իրենք միակողմանի զիջումների արդյունքում ձեւավորված փաստաթուղթը, որը բացառապես Ալիեւի պահանջների կատարում է ենթադրում, Ալիեւը չի ուզում ստորագրել։ Այս հարցի պատասխանը կարո՞ղ են տալ։ Կհորինեն նոր թեզեր, բայց փաստը մնում է փաստ, որ Ալիեւն այս գործընթացի ժամանակ այնքան կարեւոր ձեռքբերումներ ունի եւ հասկացել է, որ շատ ավելին կարող է ձեռք բերել, հենց դրա համար էլ շահագրգռված չէ որեւէ փաստաթուղթ ստորագրել։ Եվ սա տալիս է բոլոր հարցերի պատասխանը։ Նախ այդ թուղթը խաղաղության հետ կապ չունի, բայց ես արդեն իմաստազուրկ եմ համարում այն քննարկել, որովհետեւ, կրկնում եմ, Ալիեւը նույնիսկ իր թելադրանքով ձեւավորված եւ միակողմանի զիջումներից բաղկացած թղթի ստորագրմանը շահագրգռված չէ, քանի որ Հայաստանի իշխանությունների հենց նմանատաիպ քաղաքականության ու հայտարարությունների միջոցով հասկացել է, որ ինքը շատ ավելին կարող է ձեռք բերել։ Ինչո՞ւ պետք է այդ հեռանկարից հրաժարվի եւ ինչ-որ թղթերով սահմանափակի իրեն։
-Այս այսպես կոչված «խաղաղության պայմանագրին» Հայաստանի իշխանությունները հակադրում են այն, որ պատերազմ կլինի։ Հայ ժողովրդին վախեցնում են պատերազմով։ Սա ինչպե՞ս եք գնահատում։
-Եթե Ադրբեջանն այսօր «արեւմտյան ադրբեջան» զավթողական կոնցեպտը ներառել է հանրակրթական դպրոցներում, եւ ադրբեջանցի երեխաները մեծանում են՝ սովորելով, որ իրենց հարեւանությամբ գտնվող Հայաստանն իրենց «պատմական հողն» է, ապա այսպես թե այնպես իրենք երկարաժամկետ կամ կարճաժամետ առումով ագրեսիվ ծրագրեր ունեն։ Հիմա, եթե մենք այդ ամենը չենք ուզում տեսնել, դրանից իրողությունը չի փոխվում։ Այդ իրողությունն ահագնանում է, ավելի վտանգավոր է դառնում։ Եթե ժամանակին արձագանքեինք, հնարավոր էր կանխել։ Օրինակ՝ եթե 2,5 տարի աշխատեին ու ճիշտ գնահատականներ հնչեցնեին, այսօր կարող է Ալիեւն ընդհանրապես ռիսկ չաներ այդ տերմինն օգտագործել։ Բայց ոչինչ չեն արել, հիմա էլ փորձում են արդարացնել Ադրբեջանի քայլերը, ասել՝ սովորեք, որ այդպես պետք է կոչեն Հայաստանի տարածքը։ Արդեն այդպիսի հայտարարություններ են անում Հայաստանի պաշտոնյաները։
Իսկ առհասարակ պատերազմը կանխելու պատմականորեն ապացուցված լավագույն ձեւը պատերազմին պատրաստ լինելն է, որ քո հակառակորդը ցանկացած իրավիճակում հասկանա, որ քեզ հետ խոսելը, բանակցելն ու պայմանավորվելն ավելի գերադասելի ու ձեռնտու է, քան պատերազմելը։ Երբ ինքը դա հասկանում է, մշտապես գտնվում է շատ ավելի վերահսկելի իրավիճակում։
Ռոզա Հովհաննիսյան
