Հայաստանում ընտրարշավը սկսվել է, քաղաքական ուժերի դիրքորոշումները աստիճանաբար ավելի հստակ են դառնում, և միայն մեկ հարց է մնում նրանց ծրագրերում նույնքան անարատ, որքան 16-ամյա աղջիկը՝ Արցախի հարցը։

Ընդամենը երկուսուկես տարի առաջ, ագրեսիայի, օկուպացիայի և ցեղասպանության հետևանքով, հայկական անձնագրեր ունեցող 150,000 մարդ բռնի տեղահանվեց իրենց հայրենիքից, որտեղ նրանք 1989 թվականին իրացրել են իրենց ինքնորոշման իրավունքը և Հայաստանի ու սփյուռքի օգնությամբ պաշտպանել այդ իրավունքը 30 տարի շարունակ։

Ընդամենը երկուսուկես տարի անց Հայաստանի կառավարությունը Արցախի հարցը համարում է փակված, Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին 1989 թվականի որոշումը՝ առոչինչ, իսկ դրա մասին ցանկացած հիշատակում որակում է որպես ոչմիթիզհողություն և ռևանշիզմ (արդարության համար պետք է նշել, որ Սահմանադրությունը դեռևս չի փոփոխվել)։

Շատ հայկական կուսակցություններ ևս փորձում են խուսափել իրենց հռետորաբանության մեջ Արցախի հարցը հիշատակելուց, կարծես Արցախը երբեք գոյություն չի ունեցել։ Ոմանք առաջարկում են առանձին թաղամասեր կառուցել արցախցիների համար և օգնել նրանց բնակարանային հարցերում։ Մյուսները որպես լուծում առաջարկում են «արցախցիների վերադարձը»՝ միջազգային կամ այլ պատրանքային երաշխիքների ներքո։ Այսինքն, ըստ էության, ոչինչ չեն առաջարկում։

Հիշեցումը, որ Արցախը Հայաստանի մաս է կազմում, և որ Հայաստանը պարզապես պարտավոր է պաշտպանել Արցախի ժողովրդի իրավունքները բոլոր միջազգային հարթակներում, որքան էլ դա տարօրինակ հնչի, գալիս է Բաքվից։ Չնայած Արցախի օկուպացիային և բնիկ բոլոր բնակիչների տեղահանությանը, Ալիևը չի կարող յուրացնել այն, ինչը, ըստ Սահմանադրության, պատկանում է հայ ժողովրդին։

«Վաշինգտոնի գագաթնաժողովում ձեռք բերված համաձայնությունները, այդ թվում՝ համատեղ հռչակագիրը և խաղաղության պայմանագրի նախաստորագրումը, փաստացի նշանակում են խաղաղության հաստատում։ Դրա ձևական կողմը կախված է Հայաստանից։ Որքան շուտ Սահմանադրությունը փոփոխվի և վերացվեն Ադրբեջանի նկատմամբ տարածքային պահանջները, այնքան շուտ կստորագրվի խաղաղության պայմանագիրը», – հայտարարել է Ալիևը Մյունխենի անվտանգության համաժողովի շրջանակներում։

Սակայն նույնիսկ Ալիևի հիշեցումները հետաքրքրություն չեն առաջացնում Արցախյան հարցի նկատմամբ հայկական քաղաքական դաշտում։ Եթե Հայաստանի Սահմանադրությունը Ալիևի թուլությունն է, ուրեմն այն Հայաստանի ուժն է։ Եվ եթե Ալիևը որևէ իրավունք ունենար Արցախի նկատմամբ, նա չէր հիշի Հայաստանի Սահմանադրությունը և կստորագրեր «խաղաղության պայմանագիրը», որն ինքն է անվանում Հայաստանի կապիտուլյացիա։

«Միայն միջազգային իրավունքին հենվելը բավարար չէ սեփական խնդիրները լուծելու համար։ Եվ Ադրբեջանի օրինակը իսկապես ցույց է տալիս դա։ Այսպիսով, նոր աշխարհակարգի կամ միջկառավարական հարաբերությունների նոր համակարգի ի հայտ գալը անկասկած դատապարտված է տեղի ունենալ։ Միակ հարցն այն էր, թե ով կստանձնի այս քայլի պատասխանատվությունը։ Եվ ես կարծում եմ, որ նախագահ Թրամփը հիանալի աշխատանք է կատարել՝ նախաձեռնելով Խաղաղության խորհրդի ստեղծումը՝ մի հաստատություն, որն ունի մեծ ապագա», – ասել է Ալիևը՝ հավելելով, որ ՄԱԿ-ը լիովին կաթվածահար է։

Ալիևը հակասում է ինքն իրեն, երբ ասում է, որ լուծել է իր խնդիրները՝ առանց հաշվի առնելու միջազգային իրավունքը։ Եթե այդպես է, ապա ինչո՞ւ է նա «խաղաղության պայմանագիրը» պայմանավորում Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությամբ և 1989 թվականի որոշման չեղարկմամբ։ Որովհետև առանց Հայաստանի Սահմանադրությունը փոփոխելու Բաքուն ոչ մի կերպ չի կարող ապացուցել, որ Արցախն ու Նախիջևանը «Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության» մաս են կազմում։

«Ռուսաստանը հայտարարել է, որ խոչընդոտ չի հարուցի մեր տարածաշրջանային նախագծերի վերաբերյալ եւ սրա մասին ես խոսել եմ ՌԴ նախագահի հետ, նա աջակից է այս բոլոր ծրագրերին։ Խնդիրն այն է, որ մի շարք երկրներում ավելի ծանրակշիռ է դառնում այն կարծիքը, որ Նախիջեւանից հետո պետք չի Հայաստանով շարունակել, քանի որ երկաթուղին գտնվում է Ռուսաստանի կառավարման ներքո։ Կողմնակիցներն ասում են, որ Հայաստանը պետք է շրջանցենք ու հիմա մենք փաստորեն դիրքերի կորուստ ենք ունենում։ Ռուսաստանի  դեմ ոչինչ չունենք, բայց լավ կլինի, որ երկաթուղու կառավարումը գնի մեր ու ՌԴ-ի հետ բարեկամ որևէ երկիր, սա տարբերակ է, որը պետք է քննարկել»,– ասել է Նիկոլ Փաշինյանը։ 

Փաստորեն, Փաշինյանը Ռուսաստանին առաջարկում է վաճառել Հայկական երկաթուղիների կառավարումը։ Հիշեցնենք, որ Ռուսաստանի կոնցեսիան մինչև 2038 թ․ է։

Մինչդեռ Հայաստանի կառավարությունը շարունակում է աշխատանքը ռուսական կողմի գործընկերների հետ, մասնավորապես առաջին հերթին երկաթուղու Երասխի և Ախուրիկի հատվածում իրենց ներգրավվածությամբ աշխատանքներ իրականացնելու համար։ Այս մասին նշեց ՏՄԵ նախարար Դավիթ Խուդաթյանը։ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Օվերչուկը նախօրեին հայտարարել է, որ Մոսկվան պատրաստ է քննարկել այդ հատվածների վերանորոգումը։

Սակայն Փաշինյանի հայտարարությունը հաստատում է, որ  ռուսական կառավարումը ընդհանրապես անցանկալի չէ։ Արդյո՞ք Փաշինյանն այդ հայտարարությամբ ուզում է ռուսական կողմի վրա բարդել այն, որ Թրամփի ճանապարհը Հայաստանից բացարձակ անջատ է լինելու, և ոչ մի ապաշրջափակում չի լինելու։

Մոսկվան ըստ “սցենարի” պետք է հրաժարվեր նշված հատվածների վերանորոգումից, և այդ դեպքում Փաշինյանը “կբացատրեր”, թե ինչու Բաքուն և Անկարան հրաժարվում են օգտվել Հայաստանի ճանապարհներից։ Բայց հիմա, երբ Ռուսաստանը պատրաստակամ է, դժվար է խոստովանել, որ Թրամփի ճանապարհի իմաստն ի սկզբանե ապաշրջափակումը չէ, այլ հայ-իրանական սահմանի խուլ փակումը, ինչին Ռուսաստանը ուզում էր հասել դեռ 2020 թ, նոյեմբերի 9-ի հայտարարության 9-րդ կետով։

2025 թ․ օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստան-Ադրբեջան “խաղաղության պայմանագրի” նախաստորագելուց հետո Նիկոլ Փածինյանը հայտարարել է, որ պայմանագիրը ուժի մեջ մտնելուց հետո եվրոպական դիտորդներն այլևս չեն իրականացնի իրենց առաքելությունը ներկայիս ձևաչափով։ Հիշեցնենք, որ եվրոպական դիտորդների տեղակայմանը Հայաստանում կտրականապես դեմ էին Մոսկվան և Բաքուն։

Փաշինյանը նաև ասում է, որ “խղաղության” պայմանագրի նախաստորագրումը և Թրամփի ճանապարհը անհնարին կլինեին առանց Պրահայում ԵՄ առաջնորդներ՝ Շարլ Միշելի և Մակրոնի նախաձեռնությամբ ստորագրված փաստաթղթի, համաձայն որի Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանները որոշվում են Ալմա-Աթայի համաձայնագրով։

Այլ կերպ ասած, չնայած, որ 2020 և 2025 թ․ փաստաթղթերը Փաշինյանն ու Ալիևը ստորագրել են Պուտինի, ապա Թրամփի միջնորդությամբ, “սովետական սահմաններին” վերադառալու, ավելի պարզ ասած՝ Արցախից և Նախիջևանից հրաժարվելու մեղքը Փաշինյանը դնում է Եվրամիության վրա։

Իսկ վերջում ստացվում է, որ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ քննարկում է երկաթուղու վերականգնումը, հաստատում է, որ դուրս չի գա ԵԱՏՄ-ից, ամերիկյան ընկերությանն է փոխանցում հայ-իրանական ամբողջ սահմանը, իսկ Եվրամիությանն ասում է, որ դեռ կմտածի, թե ինչ ֆորմատով կարելի է Հայաստանում պահել 200 դիտորդի։

Եվրամիությունը բավական լավ հարաբերություններ է հաստատել Հայաստանի հետ, փետրվարի 13-ին լրագրողների հետ զրույցում հայտնել է Հայաստանում Եվրամիության քաղաքացիական մոնիթորինգի առաքելության (EUMA) ղեկավար Մարկուս Ռիտերը՝ ավարտելով իր առաքելությունը Հայաստանում։

Նրա խոսքով՝ Հայաստանը ցանկանում է ավելի մոտենալ Եվրամիությանը եւ նույնիսկ քննարկում է ապագայում անդամակցելու հնարավորությունը։ «Հուսով եմ՝ դա մի օր տեղի կունենա»,- նշել է առաքելության ղեկավարը։

Մենք շատ բարձր ենք գնահատում Եվրամիության հետ համագործակցությունը և շատ դրական ենք գնահատում նաև առաքելության տեղակայումը Հայաստանում, որովհետև մենք համոզված ենք, որ առաքելությունը իր դրական ազդեցությունն է ունեցել կայունության գործոնի տեսանկյունից և նաև նպաստել է, որ տարածաշրջանում և կայունություն լինի, ինչպես նաև սահմանային համայնքների բնակչության մոտ վստահություն լինի կայունության և անվտանգության նկատմամբ։ Այս մասին այսօր՝ փետրվարի 13–ին, լրագրողների հետ զրույցում նշեց Հայաստանի ԱԽ քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը։

«Կարող եմ ասել, որ նրանք կարևոր դեր են ունեցել Հայաստան-Ադրբեջան երկկողմ հարաբերությունները խաղաղության հաստատման, ինչպես նաև նախագահ Թրամփի գործոնն է կարևոր եղել խաղաղության հաստատման գործում»,–ասաց նա։

Հարցին՝ արդեն կա՞ պատկերացում, թե հետագայում ինչպիսին է լինելու ԵՄ առաքելության աշխատանքը, ԱԽ քարտուղարը պատասխանեց. «Մի բան հստակ է, մենք ուզում ենք, որ ԵՄ քաղաքացիական առաքելությունը շարունակի մնալ Հայաստանում։ Գիտեք, որ խաղաղության պայմանագրի շրջանակներում մենք համաձայնություններ ունենք, դեռևս պետք է ստորագրվի և վավերացնվի, որպեսզի ուժի մեջ մտնի, հասկանանք, թե ինչպես ենք առաջ շարժվում այդ մասով։ Բայց միանշանակ է, որ մենք ուզում ենք առաքելությունը շարունակի մնալ Հայաստանում և մենք կշարունակենք աշխատել այս ուղղությամբ։

Հետագա համագործակցության ձևերը քննարկման փուլում են, կքննարկենք, կհասկանանք, թե ինչպիսի գործունեության շրջանակում մենք կարող ենք համագործակցել։ Մենք կհասկանանք, թե ինչպես կարող ենք անել, բայց դա նաև կախված է խաղաղության պայմանագրի վավերացումից»,–ասաց նա։

Մենք պայմանավորվել ենք շարունակել մեր աշխատանքը, շարունակել սահմանի պարեկությունը եւ զեկուցել զարգացումների մասին մինչեւ խաղաղության համաձայնագրի ոչ միայն ստորագրումը, այլեւ վավերացումը։ Այլ քննարկումներ դեռեւս չեն եղել, հայտնել է Մարկուս Ռիտեր։

Նա ավելեց, որ ԵՄ առաքելության ապագայի հարցը չի քննարկվել Հայաստանի կառավարության հետ, այդ թվում՝ այն հարցը, թե արդյոք դիտորդները կմնան Հայաստանում խաղաղության համաձայնագրի վավերացվելուց հետո։

Առաքելությունը սկզբում բաղկացած էր 40 մարդուց, իսկ հիմա՝ 210։ Մեզ բավական լավ ընդունեցին, եւ մենք լավ համագործակցություն ենք հաստատել տեղի իշխանությունների հետ։ Ես կարծում եմ, որ առաքելությունը հաջողված էր, եւ սա հաջողության պատմություն է ոչ միայն անձամբ ինձ, այլեւ Հայաստանի համար»,- եզրափակել է Ռիտերը։

Հայաստանում փետրվարի 13-14-ը «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության շրջանակում, կանցկացվի երկկողմ կլոր սեղան, որի ընթացքում կհանդիպեն Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքացիական հասարակությունների ներկայացուցիչները։ Բացի «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության հիմնական մասնակիցներից, այս կլոր սեղանին կներգրավվի նաև երկու կողմերից մասնակիցների ավելի լայն խումբ։

«Արմենպրես»-ի հաղորդմամբ՝ ադրբեջանական պատվիրակությունը Հայաստան է ժամանել ցամաքային սահմանի սահմանազատված և սահմանագծված հատվածով՝ անցնելով բոլոր համապատասխան ընթացակարգերը։ Սա կարևոր գործնական քայլ է հանդիսանում երկու երկրների միջև վստահության ամրապնդման ուղղությամբ։

Քննարկումների ընթացքում հայկական և ադրբեջանական քաղաքացիական հասարակությունների ներկայացուցիչները կանդրադառնան 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովում հաստատված խաղաղության օրակարգից բխող գործընթացներին։ Առանձին նիստեր կկենտրոնանան ձևավորվող տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության, խաղաղության օգուտների, երկու հասարակությունների միջև հարաբերությունների հաստատման հանրային ընկալումների, տնտեսական համագործակցության հեռանկարների, ինչպես նաև փոխըմբռնման և վստահության ամրապնդման գործում քաղաքացիական հասարակության դերի վրա։

Հայկական կողմի մասնակիցներ

Արեգ Քոչինյան – ազգային համակարգող, «Հայկական խորհուրդ» վերլուծական կենտրոնի նախագահ

Բորիս Նավասարդյան – Երևանի մամուլի ակումբի պատվավոր նախագահ

Նաիրա Սուլթանյան – Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի տնօրեն

Նարեկ Մինասյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի ասոցացված փորձագետ

Սամվել Մելիքսեթյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ

Ստեփան Գրիգորյան – «Գլոբալիզացիայի և տարածաշրջանային համագործակցության վերլուծական կենտրոն» հիմնադրամի խորհրդի նախագահ

Էդգար Վարդանյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի ասոցացված փորձագետ

Ռոբերտ Ղևոնդյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ

Լուսինե Խառատյան – գրող, մշակութային մարդաբան

Նելլի Մինասյան – պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, թուրքագետ

Դավիթ Ստեփանյան – 1in.am-ի քաղաքական մեկնաբան, Հայաստանի միջազգային անվտանգության և հարաբերությունների ինստիտուտի փորձագետ

Ռուբեն Բաբայան – Երևանի պետական տիկնիկային թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար

Էլեոնորա Սարգսյան – խաղաղության և գենդերային հարցերի փորձագետ, երիտասարդական ծրագրերի համակարգող

Նաիրա Մարտիկյան – խմբագիր, JAMnews-ի հայաստանյան գրասենյակի տնօրեն

Վազգեն Կարապետյան – «Եվրասիա համագործակցություն» հիմնադրամի փոխտնօրեն

Տաթև Դանիելյան – Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության քաղաքական հաղորդումների գլխավոր խմբագիր, հաղորդավար

Արմեն Պետրոսյան – «Օրբելի» կենտրոնի տարածաշրջանային քաղաքականության փորձագետ

Ալեն Ամիրխանյան – Ամերիկյան համալսարանի «Յոկեբեան» բնապահպանական կենտրոնի տնօրեն

Նելլի Ռաֆայելյան – Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի լրագրող

Ժիրայր Հաբեթյան – Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության օպերատոր

Ադրբեջանական կողմի մասնակիցներ

Ֆարհադ Մամեդով – Համակարգող, Հարավային Կովկասի հետազոտական կենտրոնի տնօրեն

Ռուսիֆ Հուսեյնով – «Թոփչուբաշով» կենտրոնի տնօրեն

Քամալա Մամեդովա – 1news.az առցանց հրատարակության գլխավոր խմբագիր

Ռամիլ Իսկանդարլի – ազգային ՀԿ ֆորումի խորհրդի նախագահ

Ֆուադ Աբդուլլաև – Միջազգային հարաբերությունների վերլուծության կենտրոնի առաջատար մասնագետ

Քոնուլ Բադալովա – Տնտեսական բարեփոխումների և հաղորդակցության վերլուծական կենտրոնի գիտաշխատող

Զաուր Շիրիև – Քարնեգի հիմնադրամի Ռուսաստանի և Եվրասիայի կենտրոնի փորձագետ (Carnegie Russia and Eurasia Center)

Մուրադ Մուրադով – «Թոփչուբաշով» կենտրոնի փոխտնօրեն

Այթեն Գահրաման – Բաքվի միջազգային բազմամշակութայնության կենտրոնի խորհրդատու

Ռաուֆ Ագամիրզաև – տրանսպորտի փորձագետ, թվային զարգացման և տրանսպորտի նախարարությանն առընթեր հանրային խորհրդի անդամ

Գյուլբենիզ Գանբարովա – «Գյուղական համայնքների կանանց ասոցիացիա» ՀԿ նախագահ

Նազրին Ալիևա – «Մարդու իրավունքների աջակցության կենտրոն» ՀԿ ներկայացուցիչ

Էլդար Համզալի – հետազոտող, անկախ փորձագետ

Սանան Ռզաև – CBC հեռուստաալիքի խմբագիր և առաջատար քաղաքական մեկնաբան

Գյուլշան Ախունդովա – «Կին, զարգացում, ապագա» ՀԿ նախագահ

Էմին Ալիև – TREND միջազգային լրատվական գործակալության գլխավոր խմբագիր

Օրխան Բաբաև – Հարավային Կովկասի հետազոտական կենտրոնի աշխատակից

Իլյաս Հուսեյնով – Սոցիալական հետազոտությունների կենտրոնի բաժնի պետ

Ֆուադ Ագամալիև – CBC հեռուստաալիքի ինժեներատեխնիկական բաժնի պետ