Իշխանամետ ալիքների էկրաններին հայտնվում են հաճելի արտաքինով երիտասարդ քաղաքագետներ, որոնց, ըստ երեւույթին, խնդիր էր դրված հայտարարել Արցախի ու արցախցիների խնդրի վերջնական լուծումը։

Շատ հաճելի արտաքինով այս երիտասարդները վստահորեն ասում են, որ ղարաբաղցիները երկու տարբերակ ունեն՝ կամ ինտեգրվել, կամ վերադառնալ։ Ինչո՞ւ չի կարող Հայաստան եկած 120-ից առնվազն 10 հազար ղարաբաղցիներ հավաքվել, մերժել սեփական կոռումպացված ղեկավարներին, կազմել ու ներկայացնել վերադարձի ծրագիր։ Փրփուրը բերանին՝ քաղաքագետներից մեկը վրդովվում է, որ ղարաբաղցիները չեն տապալում իրենց իշխանությունը, թեև այդ իշխանության մեծ մասն արդեն մեկ տարուց ավելի է՝ գտնվում է Բաքվի բանտում։ Ալիեւն էլ, ըստ երեւույթին, եւս վրդովվել է, որ նրանք ղարաբաղցիներին թալանել են, եւ ձերբակալել է։

Ես չեմ տեսել, որ ղարաբաղցիները հավաքվեն ու վերադարձ պահանջեն, ասում է մեկ այլ քաղաքագետ։

Օպերայի սրճարանում նա ակնհայտորեն հպարտանում է, որ իր նախնիները եկել են Էրզրումից, որտեղ մեծ կալվածքներ են թողել։ Բայց նա երբեք չի հարցրել, թե ինչու իր նախնիները 100 տարի չեն կարողացել վերադառնալ իրենց տները:

Ինչպես Հալեպում ծնված Վարդան Օսկանյանը, որը շրջում է աշխարհով մեկ և համոզիչ կերպով պնդում, որ ղարաբաղցիները պետք է իրավունք ունենան վերադառնալու։ Քանի՞ անգամ էին Օսկանյանի նախնիները վերադառձել այնտեղ, որտեղից վտարվել էին 1915 թվականին Դեր-Զորով։

Հայոց ցեղասպանությունից հետո 100 տարի հայրենադարձության ոչ մի ալիք չի եղել, ընդհակառակը, մնացածները կա՛մ իսլամացվել են, կա՛մ “հայրենադարձվել” ԽՍՀՄ, որ հետո ենթարկվեն դաժան բռնաճնշումների և քշեն կոտորելու Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Արցախցիների վերադարձի կամ ինտեգրման մասին թեզը իշխանամետ լրատվամիջոցները պատահական չեն «թարմացրել»։ Սա մի կողմից ակնարկ է, որ շուտով կդադարեցվի բոլոր աջակցությունը «ինտեգրված» արցախցիներին։ Մյուս կողմից, սա խոսում է այն մասին, որ Հայաստանի իշխանություններն Ալիևին խոստացել են “վերադարձնել” ղարաբաղցիների մի քանակ։ Իզուր չէ, որ Ալիևը Բաքվի բանտերում պահվող Արցախի ղեկավարներին մեղադրում է «բնակչությանը տեղահանելու» մեջ։ Ալիեւին անհրաժեշտ էր, որ այնտեղ մնար բնակչության մի մասը։

Մենք դեմ չենք վերադառնալուն, բայց օրինակ եղեք, առաջնորդեք հայերի մեծ վերադարձը, պատրաստակամություն հայտնեք ղարաբաղցիների հետ հաստատվել ասենք Հադրությում, վերցնել Բաքվի անձնագիր, ձեր որդուն ուղարկեք թուրքական բանակ, եւ հազարավոր ղարաբաղցիներ կհետևեն ձեզ: 

Step1.am–ի զրուցակիցն է արցախցի քաղաքագետ Դավիթ Կարաբեկյանը։

–Պարոն Կարաբեկյան, Ալիեւը պահանջում է Հայաստանից հանել ԵՄ դիտորդներին, լուծարել ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, հետ կանչել Ադրբեջանի դեմ միջազգային ատյաններում ՀՀ կողմից ներկայացված հայցերը։ Նիկոլ Փաշինյանն իր հարցազրույցում չհերքեց, որ կարող է կատարել այս եւ այլ պահանջները։ Ինչպե՞ս եք գնահատում իրավիճակը։

– Կարծես թե Ադրբեջանը հնարավորություն է տալիս Հայաստանի ղեկավարությանը, որ, այսպես ասած, իր դեմքը պաշտպանի։ Այն իրավիճակն է կրկնվում, որը եղել է 1921 թվականին՝ Կարսի եւ Մոսկվայի պայմանագրերով։ Ուղղակի Աթաթուրքի դերը կատարում է Էրդողանը, իսկ Ալիեւը նույն Նարիման Նարիմանովի դերն է կատարում։ Բայց այսպիսի մի նյուանս կա՝ փաստորեն Փաշինյանը փորձում է իր դեմքը պահպանելով՝ խոսել այն մասին, որ եթե Ադրբեջանը համաձայնի դելիմիտացիայի, եթե մնացած կետերը համաձայնեցվեն, եթե կհաջողվի միջազգային հարթակներից բոլոր հայցերը հետ վերցնել, «խաղաղություն» կլինի։ Այսինքն՝ թվում է, թե ինքը Հայաստանի կողմից առաջ է քաշում որոշակի նախապայմաններ, բայց եթե պատմական զուգահեռներ տանենք, դա շատ վտանգավոր է։ Եվ պատահական չէ, որ այդպիսի կանխատեսում կա, որ արդյունքում եւ Հայաստանը, եւ Ադրբեջանը կարող են վերանալ որպես անկախ պետություններ։ Եվ դա շատ տրամաբանական ելք է։

Եթե հիշում եք, երբ ԽՍՀՄ-ը ձեւավորվում էր, Լենին-Աթաթուրք ներքին համաձայնության ժամանակ համաձայնություն է ձեռք բերվել, որ թուրքական շահերը պետք է պաշտպանվեն թե Արեւմուտքի, թե Ռուսաստանի կողմից։ Ինչպես մենք գիտենք, այն ժամանակ Ղարաբաղի հարցն այդպես էլ իրավական կարգավորում չստացավ։ Նույն Ռուսաստանի տարածքում մինչեւ 1922-23 թավակնները շարունակվեցին քաղաքացիական կռիվները, միլիոնավոր մարդիկ զոհվեցին, Մերձավոր Արեւելքում եղավ այն, ինչ եղավ, եղավ Հոլոքսոտ եւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմ։

Ամենավատն այն է, որ թույլի եւ զիջողի դերում հանդես գալով՝ Փաշինյանը փաստորեն Հայաստանն ու հայ ժողվորդին սակարկության առարկա է դարձնում Ռուսաստանի ձեռքին։ Եթե Ադրբեջանի կողմից Անգլիան ու Իսրայելն են խոսում, ապա Հայաստանն իր Սահմանադրությամբ հանդես է գալիս սակարկության առարկա։ Ես ասեմ, որ սա Ադրբեջանի համար էլ է շատ վտանգավոր, որովհետեւ ինչպես հայ բոլշեւիկները ռեպրեսիաների ենթարկվեցին, այնպես էլ եղավ Ադրբեջանի պարագայում։ Նույն Ադրբեջանը համարում էր, որ ԽՍՀՄ կողմից անեքսիա է եղել, այսինքն համարում է, որ Խորհրդային Ռուսաստանը բռնազավթել է իր տարածքները, օգտագործել է իր բնական ռուսուրսները։ Այսինքն՝ մենք պետք է հաշվի առնենք այն, որ կտրուկ փոփոխությունների նախաշեմ է։

-Ինչի՞ կարող են հանգեցնել այդ կտրուկ փոփոխությունները։

Փաշինյանն ասում է՝ եթե համաձայնություն ձեռք բերվի, հարցերը լուծվեն, մենք պատրաստ ենք գնալ սահմանադրական փոփոխությունների, եթե համոզված լինենք, որ Ադրբեջանը մեզ վրա չի հարձակվի, եթե խաղաղություն լինի, ապա ինչի՞ համար են պետք ԵՄ դիտորդները։ Այսինքն՝ նոր աշխարհաքաղաքական դասավորումների մասին է խոսում, որոնք չեն բերելու խաղաղության, ուժերի վերադասավորման են բերելու, որը հղի է նոր պատերզմով ու կոնֆլիկտներով։ Եվ ամենավատն այն է, որ այս նոր փոփոխություններն արդեն ուրվագծվում են։ Թե Ռուսաստանի ղեկավարները, թե Ալիեւն աշխարհի կողմից ոչ միանշանակ կերպով են ընդունվում։ Այսինքն՝ սա ցույց է տալիս, որ այդ վերադասավորումների, աշխարհի նոր քաղաքական փոփոխությունների նախապատրաստման պրոցեսը մոտենում է գագաթնակետին, եւ սկսվելու է հանգուցալուծում։ Մենք պետք է զգույշ լինենք, որոհետեւ նման զիջողականությունը բերում է պետականության կորստի։ Եվ դա վտանգավոր է ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ Ադրբեջանի համար։ Ադրբեջանը եւս ինչ-որ մի պահի կունենա ինքնիշխանության կորստի վտանգ։ Եվ թե Ղարաբաղի, թե մնացած հարցերը կլուծվեն նոր աշխարհաքաղաքական իրողությունների լույսի ներքո։ Այսինքն՝ շատ հավանական է՝ լրիվ այլ սահմաններ լինեն, այլ պայմաններ լինեն։ Եվ այսօր մենք տեսնում ենք, թե ինչ է կատարվում Ռուսաստանում՝ Ռուսաստանի վճակը բավական ծանր է։

Իրավիճակն այսպիսին է՝ ոչ միանշանակ, ծայրահեղ վտանգավոր, պատմական զուգահեռներ հիշեցնող։ Եվ մենք գիտենք, որ այս պատմական գործընթացներն ավարտվել են Թուրքիայի սահմանների զգալի կրճատմամբ, մեծ արյունահեղությամբ՝ նույն Ռուսաստանում, Ադրբեջանի ինքնիշխանության կորստով, Ռուսաստանի ինքնիշխանության կորստով։ Ի վերջո դա բերել է զոհերի ու Հոլոքոստի։ Մենք պետք է զգուշությամբ վերաբերվենք եւ թույլ չտանք, որ պատմական պրոցեսները կրկնվեն։ ԱՄՆ-ն պետք է մտածի՝ արդյոք երրորդ համաշխարհային պատերազմը կշրջանցի՞ ԱՄՆ տարածքը կամ ԱՄՆ համար շահավետ կլինի՞։ Շատ հնարավոր է, որ ճգնաժամը, որ եղել է 1929 թվականին՝ Ղարաբաղի «խնդիրը լուծելուց» հետո, շատ ավելի ծանր լինի այս անգամ, որ երրորդ հաշխարհային պատերազմն ավելի դաժան ու ողբերգական հետեւանքներ ունենա, քան երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ Մենք տեսնում ենք, որ հիմա վիճակն ավելի լարված է, քան երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախաշեմին։

Ռուսները պետք է հաշվի առնեն, որ այս գործարքի հետեւանքներն ամբողջ աշխարհի վրա կազդեն եւ դրանք կարող են նաեւ հենց այդ գործարքի հեղինակների վրա խիստ ողբեգական հետեւանքներ թողնել։ Եվ դրանք Հայաստանի համար նոր պատերազմներ կբերեն, նոր ստորացում եւ ոչ թե հաղթանակ, որովհետեւ, նորից եմ ասում, պատմությունը դա է վկայում։ Մենք փորձեցինք այն ժամանակ էլ փոխել Սահմանադրությունը, հարմարվել նոր աշխարհաքաղաքական իրադարձություններին, զիջումներ կատարեցինք, արդյունքում ստացանք պետականության լիակատար կորուստ, զոհեր, ստորացում։

Ռոզա Հովհաննիսյան

Սմբատ Մադաթյանի գլխավորությամբ

Սմբատ Մադաթյանն Արցախի Ասկերանի շրջանի Ավետարանոց համայնքի ղեկավարն էր․ բռնի տեղահանվելուց հետո հաստատվել է Երևան քաղաքում, իսկ որոշ ժամանակ անց տեղափոխվել Ռուսաստանի Դաշնություն։

Մելիքանիստ Ավետարանոցի բնակչությունն առաջին անգամ տեղահանվել է 2020 թվականին։ Նրանք բնակություն են հաստատել Արցախի տարբեր բնակավայրերում՝ միշտ երազելով տուն վերադառնալու մասին։ Սակայն 2023 թվականի սեպտեմբերին կորել է վերադարձի հույսը, ավելին՝ հայաթափվել է ողջ Արցախը։ Ավետարանոցի բնակչությունը սփռվել է աշխարհով մեկ։

Անկախ նրանից, որ համայնքի նախկին ղեկավարն ապրում է ՌԴ–ում, չի դադարում ապրել համագյուղացիների հաջողություններով ու խնդիրներով, գիտի բոլորի բնակության վայրն ու կոնտակտային տվյալները։ Նա այն կարծիքին է, որ այսօր, ավելի քան երբևէ, պետք է համախմբված լինել ու չկորցնել իրար հետ կապը։

 Պատմում է՝ 2020-ից հետո ինչպես են կարողացել դիմանալ գյուղի կորստին, ապա՝ Արցախի հայաթափմանը

-2020 թվականին մեր գյուղում ապրում էր 254 ընտանիք՝ 1210 բնակիչներով։ 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ տեղահանվեցինք ու ինձ համայնքի ղեկավար նշանակեցին, առաջինը, որ գիտակցեցի, այն էր, որ պիտի տեր կանգնեմ համայնքի բնակչությանը։ Մարդիկ չէին կարողանում հարմարվել գյուղի կորստին, անօգնական ու սթրեսային վիճակում էին։ Ծանր օրեր էին, ցավը հաղթահարելու համար մեծ ուժ էր պետք։ Հենց այդ պատճառով Ստեփանակերտ քաղաքում գրասենյակ վարձակալեցինք ու սկսեցինք համակարգել աշխատանքները, մեր շուրջը հավաքել համագյուղացիներին։

Սկզբից շատ դժվար էր, սակայն կարողանում էինք հաղթահարել խնդիրները, աջակցել անօթևան մնացած բնակչությանը։ 2023-ի սեպտեմբերի իրադարձությունները մեր ժողովրդի համար իսկական աղետ էին, որից հետո կրկին դռնեդուռ ընկանք։ Հայաստանում հաստատվելուց հետո շարունակեցի ամուր պահել կապը համագյուղացիներիս հետ։ Տեղեկություններ ունեմ յուրաքանչյուրի գտնվելու վայրի և կոնտակտային տվյալների մասին։ 12 ընտանիք տեղափոխվել է ՌԴ, 3 ընտանիք՝ այլ երկրներ, իսկ մնացածներն ապրում են Հայաստանում։ Արցախից բռնի տեղահանվածների բնակարանաշինության, բնակարանային ապահովության ծրագրով 2 ընտանիք բնակելի տուն է ձեռք բերել։  Անցած տարի գյուղի ակտիվ երիտասարդների հետ այցելություններ ենք ունեցել մարզերում բնակվող մեր հայրենակիցներին։ Շատերն արդեն ինտեգրվում են նոր միջավայրին, աշխատում են, ստեղծում են իրենց սեփական բիզնեսները։

Բնակվելով Ռուսաստանում՝ չի դադարում կապ հաստատել ավետարանոցցիների հետ

-Մեր համագործակցությանն օգնում է “Ավետարանոցի համայնք” ֆեյսբուքյան էջը, որը ստեղծվել է 2020-ի տեղահանությունից հետո։ Էջի միջոցով մարդկանց իրազեկում եմ նորությունների մասին, որը շատ կարևոր է նրանց համար։ Ինչքան էլ հեռու լինենք Արցախից ու իրարից, միևնույն է՝ շարունակում ենք ապրել Արցախով ու հայրենի գյուղով։ Ֆեյսբուքյան էջում տեղադրում եմ հարսանիքների, ծնունդների, մահվան դեպքերի մասին, ինչպես նաև հայտարարություններ տարբեր միջոցառումների վերաբերյալ։

Մեր համագյուղացի Կամո Աթայանի նախաձեռնությամբ և մի շարք բարերարների աջակցությամբ լույս է տեսել Ավետարանոցի Իվան Աթայանի անվան միջնակարգ դպրոցի 150-ամյակին նվիրված գիրքը, կազմակերպվել է գեղեցիկ միջոցառում, որին մասնակցել են մեր համագյուղացիները։ Այդ միջոցառումը նշանակալից էր և ուներ մեծ խորհուրդ։

Կարծում եմ՝ թեկուզ դժվարությամբ, բայց ավետարանոցցին կկարողանա ոտքի կանգնել՝ պահելով արցախյան իր կոլորիտը, լեզուն և ավանդույթները։ Մենք պետք է առաջ նայենք, քանի որ այլընտրանք չունենք: Ամեն ինչ հնարավոր է նորից ստեղծել․ միայն Հայրենիքն է, որ կորցրինք անվերադարձ։ Չեմ կարծում, որ այդ ցավը երբևէ կանցնի:

Սմբատ Մադաթյանի գլխավորությամբ՝ ավետարանոցցիների հաջորդ հանդիպումը 2025-ի հունվարի 2-ին Եռաբլուրում է լինելու

-2020-ի 44-օրյա պատերազմից հետո, 4 տարի շարունակ մենք հավաքվում ենք Երևանի “Եռաբլուր” զինվորական պանթեոնում։ Այս տարի ևս կկազմակերպենք մեր հարգանքի տուրքը Արցախյան բոլոր պատերազմներում նահատակված տղաների հիշատակին։ Առաջին պատերազմում զոհվել է 32, 44-օրյա պատերազմում՝ 10, իսկ 2023-ի սեպտեմբերի 19-ին՝ 2 ավետարանոցցի։ Մեկ համագյուղացի զոհ է դարձել սեպտեմբերի 25-ի պայթյունին։

Նույն օրը նախատեսում ենք այցելել բոլոր զոհվածների ընտանիքները, շնորհավորել նրանց Նոր տարին և նվիրել “Ավետարանոցի դպրոց-150” գիրքը։

Մեր տղաներին ու նրանց ընտանիքներին այցելելու ավանդույթը կշարունակվի այնքան, քանի կապրենք մենք ու մեր սերունդները։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ