Արցախի վերարտադրողական ներուժը` բաց թողնված հնարավորություն Հայաստանի ժողովրդագրության համար

Սոցիալ-տնտեսական խոցելիությունը և երկարաժամկետ կայունության բացակայությունը Արցախի մի ժամանակ հզոր վերարտադրողական ներուժը վերածում են Հայաստանի ժողովրդագրության համար բաց թողնված հնարավորության։

Արցախից ներքին տեղահանված անձանց շրջանում ծնելիության մակարդակին խոչընդոտող և նրանց Հայաստանից հեռանալուն ստիպող գործոնները կարելի է բաժանել չորս համակարգային բլոկների։

1. Անվտանգության ճգնաժամ և գոյաբանական նիհիլիզմ, հայրենիքի «ժողովրդագրական իմմունիտետի» կորուստ.

Արցախում ծնելիության բարձր մակարդակը մեծապես պայմանավորված էր «ամրոցի» գաղափարախոսությամբ. երեխաներ ունենալը ընկալվում էր որպես սրբազան պարտականություն՝ պահպանելու և պաշտպանելու հայրենի հողը։ Հողի կորուստը ոչնչացրել է արժեքային այս հիմքը։

Հետաձգված կյանքի համախտանիշ. Հայաստանում քրոնիկ անապահովության զգացումը (սահմանային սրացումների և աշխարհաքաղաքական անկայունության սպառնալիքի պայմաններում) ապագայի նկատմամբ վախ է առաջացնում տեղահանված անձանց շրջանում։ Այն իրավիճակում, երբ «վաղվա օրը երաշխավորված չէ», ընտանիքի պլանավորումը և երեխաներ ունենալը անորոշ ժամանակով հետաձգվում են։

2․ Բնակարանային փակուղի և «տնային ստերիլիզացիա», հիմնական հարմարությունների հասանելիության բացակայություն.

Պետական ​​բնակարանային աջակցության ծրագրերը հաճախ պարտադրում են պայմաններ, որոնք տեղահանված անձանց կապում են ծանր պարտավորությունների հետ (օրինակ՝ պարտադիր ՀՀ քաղաքացիություն, ենթակառուցվածքների կամ աշխատանքի բացակայության պատճառով հեռավոր գյուղական վայրերին կոշտ կապվածություն և վարկեր):

Գերբնակեցում և վարձակալության բեռ. ընտանեկան եկամտի հսկայական մասը գնում է Երևանում կամ արվարձաններում վարձավճարի: Մի քանի սերունդներով մեկ վարձակալված բնակարանում ապրելը կամ վտարման մշտական ​​սպառնալիքը ֆիզիկապես և տնտեսապես բացառում է ընտանիքը ընդլայնելու հնարավորությունը:

3․ Սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամ և համայնքային կապերի խզում

Ավանդական կյանքի կորստից. Արցախում բնակչության զգալի մասը կախված էր գյուղատնտեսությունից, տեղական բիզնեսից և պետական ​​սուբսիդիաներից: Հայաստան արտաքսումը ոչնչացրեց այս տնտեսական հիմքը. առանց մեկնարկային կապիտալի կամ հողի, տեղահանված անձինք բախվում են աղքատության:

Փոխօգնության ինստիտուտների ոչնչացում. Արցախում ավանդական հասարակությունը հիմնված էր ամուր հորիզոնական կապերի վրա՝ ընդլայնված ընտանիք, որտեղ երեխաների դաստիարակությանը աջակցում էին հարազատները և հարևանները: Տեղահանված և Հայաստանի տարբեր մարզերում ցրված երիտասարդ ծնողները մնում են միայնակ դժվարությունների առջև՝ առանց իրենց համայնքի «անվտանգության ցանցի»:

4․ Հարկադիր երկրորդային արտագաղթը որպես ժողովրդագրական արտահոսք

Վերարտադրողական ներուժի դատարկում. պետական ​​կառույցների սառը կամ բյուրոկրատական ​​անտարբեր վերաբերմունքը ստիպում է տեղահանվածների ամենաակտիվ, երիտասարդ և աշխատունակ մասին լքել Հայաստանը (դեպի Ռուսաստան, Եվրոպա և Միացյալ Նահանգներ):

Կուտակային շղթայական էֆեկտ. հեռացողները հենց այն երիտասարդ տղամարդիկ և կանայք են, ովքեր կազմել են Արցախի բնակչության բուրգի խիտ, կայուն «միջին մասը»։ Նրանց հեռանալը վերջնականապես զրկում է Հայաստանին 1990-ականների «դեպրեսիան» փոխհատուցելու ցանկացած հնարավորությունից՝ սրելով հասարակության ծերացումը և արագացնելով բնակչության թվի նվազումը։

Պատմական գործոններից բացի, Հայաստանում մանկաբարձության ներկայիս ճգնաժամը սրում է ժողովրդագրական ռիսկերը։ Անձնակազմի արտահոսքը անխուսափելիորեն վատթարացնում է բժշկական օգնության որակը և անմիջականորեն ազդում է Հայաստանում ծնելիության մակարդակի վրա՝ զրկելով մանկաբարձության համակարգը անհրաժեշտ մասնագիտական ​​աջակցությունից երկրի համար կարևորագույն պահին։

Իրավիճակը սրվում է Արցախից ներքին տեղահանված անձանց շրջանում խորը ինտեգրացիոն ճգնաժամի պատճառով։ Ինչպես նշել ենք, նախկինում ունենալով բարձր վերարտադրողական և աշխատանքային ներուժ, այս բնակչության խումբն այժմ բախվում է համակարգային մեկուսացման։ Պետության սառը, զուտ տեխնոկրատական ​​մոտեցումը նրանց բնակեցմանը, երկարաժամկետ անվտանգության երաշխիքների բացակայությունը և չլուծված բնակարանային հարցը խոչընդոտում են բնակչության աճին։ Ծնելիությունը խթանելու փոխարեն, տեղահանված անձինք ընկղմվում են «հետաձգված կյանքի համախտանիշի» մեջ՝ մշտական ​​սթրեսի և վարձավճարի անտանելի բեռի պատճառով։ Հայրենիքում երեխաներին մեծացնելուն նպաստող ավանդական համայնքային կապերի քայքայումը, զուգորդված տնտեսական խոցելիության հետ, երիտասարդ ընտանիքներին զրկում է ապագայի նկատմամբ վստահությունից։

Չտեսնելով որևէ հեռանկար կամ արդար վերաբերմունք, արցախցիների ամենաերիտասարդ և վերարտադրողական առումով ամենաակտիվ մասը ստիպված է ընտրել երկրորդային արտագաղթը Հայաստանի Հանրապետությունից դուրս։ Այս արդյունքը, վերջին հաշվով, չեզոքացնում է Հայաստանի համար ժողովրդագրական մանևրելու հնարավորությունը, սրելով տարիքային բուրգի անհավասարակշռությունը և զրկելով ծերացող հասարակությանը երիտասարդության համար անհրաժեշտ աջակցության համակարգից։

Վլադիսլավ Ավակյան, հոգեբան