Արցախի էկոհամակարգի դեմ ոտնձգությունները Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո․ զեկույց

ԿԱՃԱՌ Գիտական Կենտրոն

ԱՐՑԱԽԻ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԴԵՄ ՈՏՆՁԳՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔՈ․ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՆԱՍՆԵՐԻ ՓԱՍՏԱԳՐՄԱՆ ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Գիտական-փորձագիտական զեկույց

1. Ներածություն․ Արցախի բնության պահպանությունը՝ միջազգային պատասխանատվության խնդիր

Արցախի բնությունը Հարավային Կովկասի բնական ժառանգության կարևոր բաղադրիչներից է։ Նրա անտառները, գետային համակարգերը, լեռնային լանդշաֆտները, մարգագետիններն ու դրանցում ձևավորված բուսական և կենդանական աշխարհը փոխկապակցված էկոլոգիական համակարգ են, որի պահպանությունը կարևոր նշանակություն ունի կենսաբազմազանության, ջրային պաշարների, հողերի և տարածաշրջանի բնական հավասարակշռության համար։

2020 թվականի պատերազմը և 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի ռազմական գործողություններից հետո Արցախի ամբողջ տարածքի նկատմամբ հաստատված ադրբեջանական վերահսկողությունը էապես փոխեցին բնական միջավայրի ուսումնասիրության պայմանները։ Արցախի հայ բնակչության հարկադիր տեղահանությունը, տարածք անկախ մուտքի սահմանափակումները և բնապահպանական տեղեկատվության հասանելիության խնդիրը դժվարացնում են բնական պաշարների վիճակի շարունակական ու անկախ գնահատումը։

Այս պայմաններում Արցախի բնապահպանական խնդիրները չեն կարող սահմանափակվել մտահոգությունների կամ քաղաքական հայտարարությունների մակարդակով։ Անհրաժեշտ է փաստագրել ռազմական գործողությունների ընթացքում և դրանցից հետո արձանագրված վնասները, ուսումնասիրել բնական միջավայրի հնարավոր փոփոխությունները, գնահատել առկա ռիսկերը և ստեղծել միջազգային մասնագիտական քննության համար անհրաժեշտ փաստական հիմք։

«Կաճառ» գիտական կենտրոնի դիրքորոշմամբ՝ տարածքի նկատմամբ փաստացի վերահսկողությունը չի վերացնում նրա բնական ժառանգության պահպանության անհրաժեշտությունը և չի կարող արդարացնել բնապահպանական տեղեկատվության փակ լինելը։ Բնության պահպանությունը, կենսաբազմազանության պաշտպանությունը և բնական պաշարների պատասխանատու օգտագործումը պետք է ապահովվեն նաև հակամարտության հետևանքով ստեղծված բարդ պայմաններում։

2. 2020 թվականի պատերազմի բնապահպանական հետևանքները․ փաստեր և ուսումնասիրության անհրաժեշտություն

Արցախի բնական միջավայրին ռազմական գործողությունների ընթացքում հասցված վնասների վերաբերյալ կարևոր տվյալներ հրապարակվել են դեռևս 2020 թվականին։ Նոյեմբերի 2-ին Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հրապարակած տեղեկությունների համաձայն՝ նախնական տվյալներով հրդեհվել էր շուրջ 1815 հեկտար անտառածածկ տարածք։ Հրդեհները շարունակվում էին տարբեր վայրերում, իսկ դրանց ընդգրկման տարածքն ընդլայնվում էր։

Նույն թվականի նոյեմբերին Հայաստանի և Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանները հրապարակեցին համատեղ զեկույց՝ ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից հրկիզող, քիմիական տարրեր պարունակող զինամթերքի, հնարավոր է՝ սպիտակ ֆոսֆորի կիրառման վերաբերյալ։ 2022 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Արցախի Հանրապետության դատախազությունը հայտարարեց, որ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում ֆոսֆորային զենքի կիրառության փաստը, հրապարակային հայտարարություններից ու տեսանյութերից բացի, հաստատվել էր նաև փորձագիտական եզրակացությամբ։

Այս տվյալները կարևոր հիմք են հետագա ուսումնասիրության համար, սակայն անհրաժեշտ է հստակ տարբերակել հրապարակված տեղեկությունները, փորձագիտական եզրակացությունները և յուրաքանչյուր առանձին դեպքի վերաբերյալ լրացուցիչ ստուգման ենթակա հանգամանքները։ Զինամթերքի տեսակի, կիրառման վայրերի, պատճառված վնասների և շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության ամբողջական գնահատումը պահանջում է համապատասխան փաստաթղթերի, լուսանկարների, տեսանյութերի, արբանյակային պատկերների և մասնագիտական հետազոտությունների համադրում։

2020 թվականի պատերազմի բնապահպանական հետևանքներն ուսումնասիրել են նաև միջազգային հետազոտողները։ Eoghan Darbyshire-ի և Doug Weir-ի՝ Integrated Environmental Assessment and Management հանդեսում 2023 թվականին հրապարակված հոդվածը, ինչպես նաև Conflict and Environment Observatory-ի (CEOBS) զեկույցը կարևորում են հակամարտության ընթացքում և դրանից հետո բնական միջավայրին հասցված վնասների ուսումնասիրությունը՝ արբանյակային հեռազննման և այլ հետազոտական մեթոդների կիրառմամբ։

Այս ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ տեղում հետազոտություններ իրականացնելու սահմանափակ հնարավորությունների պայմաններում կարելի է բացահայտել բնական միջավայրի փոփոխությունները և ստեղծել դրանց գիտական գնահատման հիմք։ Միաժամանակ 2020 թվականի վերաբերյալ տվյալները չեն կարող ինքնաբերաբար ապացուցել 2023 թվականից հետո տեղի ունեցած հնարավոր բոլոր վնասները։ Այդ ժամանակաշրջանի համար անհրաժեշտ է առանձին, շարունակական և գիտականորեն ստուգելի հետազոտություն։

3. Արցախի էկոհամակարգերին սպառնացող հիմնական վտանգները

Արցախի բնական միջավայրի վիճակի գնահատումը պետք է ներառի միմյանց հետ փոխկապակցված մի քանի ուղղություն։

Առաջին՝ անտառների և բնական կենսամիջավայրերի պահպանումը։ Անտառային հրդեհները, չհիմնավորված կամ ոչ պատշաճ վերահսկվող անտառահատումները, ճանապարհաշինությունը և ենթակառուցվածքների ընդլայնումը կարող են հանգեցնել անտառածածկույթի կրճատման, կենդանիների կենսամիջավայրերի մասնատման, հողերի դեգրադացման և էրոզիայի վտանգի մեծացման։ Այս փոփոխությունները կարող են խաթարել էկոհամակարգերի բնական վերականգնումը և երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ կենսաբազմազանության վրա։ Դրանց իրական ծավալը պարզելու համար անհրաժեշտ է համեմատել տարբեր տարիների արբանյակային պատկերները և ուսումնասիրել յուրաքանչյուր նշանակալի փոփոխության ժամանակագրությունն ու հնարավոր պատճառները։

Երկրորդ՝ հանքարդյունաբերության և բնական պաշարների շահագործման ազդեցությունը։ Հանքարդյունաբերական ու երկրաբանական հետախուզական աշխատանքները, կախված կիրառվող տեխնոլոգիաներից և բնապահպանական վերահսկողության որակից, կարող են հանգեցնել հողերի խախտման, ջրի և օդի աղտոտման, պոչամբարների հետ կապված վտանգների և բնական միջավայրերի անդառնալի փոփոխությունների։ Հետևաբար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքներում իրականացվող կամ նախատեսվող նման գործունեությունը, բնապահպանական ազդեցության գնահատումների առկայությունը, ջրային ու հողային պաշարների վիճակը և թափոնների կառավարման պայմանները։ Միաժամանակ որևէ կոնկրետ աղտոտման կամ վնասի մասին եզրակացությունը պետք է հիմնվի ստուգելի տվյալների վրա։

Երրորդ՝ գետերի, ջրամբարների և ջրահավաք ավազանների պահպանությունը։ Ջրառի փոփոխությունները, հանքարդյունաբերական արտահոսքերը, կոյուղաջրերի ոչ պատշաճ կառավարումը և ենթակառուցվածքների շահագործման խնդիրները կարող են ազդել ջրի որակի ու ջրային կենսաբազմազանության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է անհրաժեշտ Սարսանգի ջրամբարի տեխնիկական անվտանգության, ջրի որակի, ջրային ռեժիմի և շրջակա էկոհամակարգերի վիճակի նկատմամբ։ Ջրամբարի սպասարկման վերաբերյալ մտահոգությունը, սակայն, ինքնին չի ապացուցում աղտոտման կոնկրետ դեպք. այն հիմք է անկախ տեխնիկական և բնապահպանական ուսումնասիրություն պահանջելու համար։

Չորրորդ՝ կենսաբազմազանության և հազվագյուտ տեսակների պաշտպանությունը։ Բնական միջավայրերի ամբողջականության խախտումը կարող է բացասաբար ազդել տեսակների գոյատևման, բազմացման և տարածման վրա։ Անհրաժեշտ է համադրել Կարմիր գրքերի տվյալները, գիտական հրապարակումները, պահպանվող տարածքների քարտեզները և հասանելի ժամանակակից դիտարկումները՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով հազվագյուտ ու վտանգված տեսակների բնակավայրերին և էկոլոգիական կապերի պահպանությանը։

Հինգերորդ՝ ռազմական ժառանգության երկարաժամկետ հետևանքները։ Չպայթած զինամթերքը, ռազմական թափոնները, պայթյունների հետևանքով հողի խախտումները և հնարավոր աղտոտիչները կարող են երկար ժամանակ վտանգ ներկայացնել մարդկանց ու բնական միջավայրի համար։ Հետևաբար անհրաժեշտ է գնահատել դրանց տարածվածությունն ու հնարավոր ազդեցությունը հողի, ջրի, անտառների և կենդանական աշխարհի վրա՝ յուրաքանչյուր կոնկրետ վայրում համապատասխան չափումների կամ փաստաթղթավորված տվյալների հիման վրա։

4. Բնապահպանական պատասխանատվության միջազգային և իրավական շրջանակը

Արցախի բնական միջավայրի պահպանության խնդիրը պետք է դիտարկել կենսաբազմազանության պաշտպանության միջազգային սկզբունքների, զինված հակամարտությունների ժամանակ շրջակա միջավայրի պաշտպանության կանոնների և բնապահպանական վնասների գնահատման մեխանիզմների համատեքստում։

ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիան և 2022 թվականին ընդունված Կունմին-Մոնրեալի կենսաբազմազանության գլոբալ շրջանակը կարևոր հիմք են բնական միջավայրերի պահպանության, կենսաբազմազանության կորստի կանխարգելման և վնասված էկոհամակարգերի վերականգնման միջազգային օրակարգի համար։ 2026 թվականի COP17 համաժողովը հնարավորություն է տալիս Արցախի բնապահպանական խնդիրները ներկայացնելու նաև այդ համընդհանուր օրակարգի շրջանակում։

Արցախի օրինակը ցույց է տալիս, որ կենսաբազմազանության պաշտպանությունը չի կարող սահմանափակվել խաղաղ պայմաններում իրականացվող բնապահպանական քաղաքականությամբ։ Այն պետք է ներառի նաև ռազմական գործողությունների հետևանքով վնասված էկոհամակարգերի ուսումնասիրությունը, բնական պաշարների շահագործման թափանցիկությունը և հետպատերազմյան վերականգնման խնդիրները։

Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել բնապահպանական վնասի փաստը, դրա հնարավոր պատճառները և իրավական պատասխանատվության հիմքերը։ Էկոցիդի վերաբերյալ գնահատականը նույնպես պետք է հիմնվի համապատասխան փաստերի և կիրառելի իրավական չափանիշների վրա։ Ուստի միջազգային հանրությունից պահանջվողը ոչ միայն քաղաքական արձագանքն է, այլև անկախ փորձաքննությունը, տվյալների հրապարակայնությունը և հաստատված դեպքերի առնչությամբ համապատասխան իրավական մեխանիզմների կիրառումը։

5. Գործնական առաջարկություններ և գործողությունների առաջնահերթություններ

«Կաճառ» գիտական կենտրոնը նպատակահարմար է համարում իրականացնել հետևյալ փոխկապակցված քայլերը։

1. Ստեղծել Արցախի բնապահպանական վնասների փաստագրման միասնական գիտական շտեմարան։ Այն պետք է ներառի անտառային հրդեհների, անտառածածկույթի փոփոխությունների, հանքարդյունաբերության, ջրային համակարգերի, կենսաբազմազանության և ռազմական ժառանգության վերաբերյալ տվյալներ։ Յուրաքանչյուր գրառման համար անհրաժեշտ է պահպանել սկզբնաղբյուրը, ամսաթիվը, աշխարհագրական դիրքը, համեմատվող ժամանակահատվածները և եզրակացության հիմնավորվածության աստիճանը։

2. Կազմակերպել արբանյակային մշտադիտարկում և անկախ փորձագիտական գնահատում։ Անհրաժեշտ է պարբերաբար համեմատել բնական միջավայրերի վիճակը տարբեր տարիներին, քարտեզագրել էական փոփոխությունները և հրապարակել տարեկան հաշվետվություններ՝ նշելով կիրառված մեթոդներն ու տվյալների սահմանափակումները։ Հնարավորության դեպքում հեռազննման արդյունքները պետք է լրացվեն դաշտային դիտարկումներով և համապատասխան չափումներով։

3. Ապահովել ջրային համակարգերի և հանքարդյունաբերական գործունեության վերահսկման վերաբերյալ տեղեկատվության թափանցիկությունը։ Պետք է պահանջել ջրի քիմիական և կենսաբանական ցուցանիշների հրապարակում, ուսումնասիրել բնական պաշարների շահագործման բնապահպանական ազդեցությունները և գնահատել հնարավոր վնասների կանխարգելման միջոցառումները։

4. Ներգրավել միջազգային մասնագիտական կազմակերպություններին։ CEOBS-ի, ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի (UNEP), Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի քարտուղարության և անկախ գիտական հաստատությունների հետ համագործակցությունը կարող է նպաստել տվյալների ստուգմանը, հետազոտական մեթոդների կատարելագործմանը և միջազգային մասնագիտական քննարկումների ընդլայնմանը։

5. Ուսումնասիրել իրավական պաշտպանության հնարավոր մեխանիզմները։ Միջազգային համապատասխան կառույցներին ներկայացվող նյութերը պետք է պարունակեն ստուգելի ապացույցներ, վնասի նկարագրություն, հնարավոր պատճառների վերլուծություն և կիրառելի իրավական հիմքերի հիմնավորում։ Յուրաքանչյուր նախաձեռնությունից առաջ անհրաժեշտ է պարզել տվյալ մարմնի իրավասությունը և ներկայացվող ապացույցների ընդունելիության պահանջները։

6. Մշակել վնասված էկոհամակարգերի վերականգնման առաջարկներ։ Վերականգնման միջոցառումները պետք է հիմնվեն բնական միջավայրի նախնական վիճակի, պատճառված վնասի իրական ծավալի և էկոհամակարգերի ինքնավերականգնման հնարավորությունների գիտական գնահատման վրա։

Եզրակացություն

Արցախի բնության և էկոհամակարգերի պահպանությունը պահանջում է հետևողական գիտական ուսումնասիրություն, անկախ փաստագրում և միջազգային համագործակցություն։ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում անտառային հրդեհների և հրկիզող զինամթերքի հնարավոր կիրառության վերաբերյալ հրապարակված տվյալները կարևոր հիմք են բնապահպանական վնասների հետագա գնահատման համար։ Միաժամանակ 2023 թվականից հետո Արցախի բնական միջավայրի վիճակի վերաբերյալ ամբողջական և անկախ գնահատական տալու համար անհրաժեշտ է նոր տվյալների համակարգված հավաքագրում և ստուգում։

Բնապահպանական խնդիրները չեն կարող անտեսվել քաղաքական հանգամանքների կամ տարածքի նկատմամբ վերահսկողության փոփոխության պատճառով։ Արցախի անտառների, գետերի, հողերի և կենսաբազմազանության պահպանությունը վերաբերում է ոչ միայն տարածաշրջանի բնական ժառանգությանը, այլև բնապահպանական պատասխանատվության և միջազգային հաշվետվողականության համընդհանուր սկզբունքներին։

«Կաճառ» գիտական կենտրոնը կոչ է անում միջազգային գիտական հանրությանը, բնապահպանական կազմակերպություններին և իրավասու միջազգային կառույցներին նպաստել Արցախի բնական միջավայրի անկախ ուսումնասիրությանը, հնարավոր վնասների փաստագրմանը, դրանց իրավական գնահատմանը և անհրաժեշտ վերականգնողական միջոցառումների մշակմանը։

Բնապահպանական պատասխանատվությունը պետք է հիմնվի ստուգելի փաստերի, անկախ փորձաքննության և գործնական գործողությունների վրա։ Արցախի բնության պահպանությունը չի կարող հետաձգվել, իսկ հնարավոր վնասների ուսումնասիրությունը՝ սահմանափակվել հայտարարություններով։