Նրանց համար հատկապես դժվար է. հիշողությունը չպետք է վերածվի անցյալի պատժի

Տան կորուստ, բնակարանային անորոշություն, աշխատանք գտնելու և իրավունքների իրացման դժվարություններ, ինչպես նաև ավանդական սոցիալական կապերի խզում. Արցախից հազարավոր ներքին տեղահանված անձանց համար փորձությունները չեն ավարտվել Հայաստան տեղահանմամբ։ Այս պայմաններում հատկապես կարևոր է կանխել, որ նրանց ապրած տրավման և անհույսությունը չզրկի նրանց ապագա կառուցելու հնարավորությունից։

Վլադիսլավ Ավագյանի և Արփինե Հարությունյանի պատմությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ դժվար փորձություններից հետո կարելի է գտնել զարգացման, մասնագիտական ​​​​իրացման և լիարժեք կյանքի ուժը։ Սակայն անձնական դիմացկունությունը չի չեղարկում հասարակության և պետության պատասխանատվությունը։

«Հայրենիքը կորցնելը դժվար է ցանկացած տարիքում», – ասում է Վլադիսլավ Ավակյանը Step1.am-ի հետ հարցազրույցում։ Նրա ընտանիքը վերապրել է Բաքվից հարկադիր արտաքսումը 1980-ականների վերջին, վերադարձը Արցախ, ապա նոր աքսորը 2023 թվականի սեպտեմբերյան իրադարձություններից հետո։

Տասնամյակներ անց պատմությունը կրկնվեց, բայց չափահաս տարիքում, երբ մարդը հատկապես սուր է գիտակցում կորստի մասշտաբները։

Շատ փախստականների համար Արցախից սա պարզապես բնակության վայրի փոփոխություն չէ։ Երբեմն դա պահանջվածության զգացողության կորուստ է։

Հենց այս բացն է նրանց նախկին կյանքի և անորոշ ապագայի միջև, որը ստեղծում է հարկադիր տեղահանության հիմնական հոգեբանական խնդիրներից մեկը։

Երբ առօրյա խնդիրները վերածվում են հոգեբանական ճգնաժամի

Մարդու հոգեբանական վիճակը չի կարող առանձնացվել նրա կենսապայմաններից։ Այն հատկապես դժվար է նրանց համար, ովքեր միաժամանակ ստիպված են հոգ տանել իրենց ընտանիքի մասին, փնտրել աշխատանք, լուծել բնակարանային հարցեր և հաղթահարել սեփական ֆիզիկական կամ հոգեբանական սահմանափակումները։

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար այս դժվարությունները կարող են ավելի լուրջ լինել։ Բժշկական օգնություն ստանալու, մատչելի ենթակառուցվածքներից օգտվելու և նախապաշարմունքների մթնոլորտում աշխատանք փնտրելու անհրաժեշտությունը ստեղծում է լրացուցիչ խոչընդոտներ։

Նման պայմաններում մարդիկ դադարում են ծրագրեր կազմել, քանի որ չեն հասկանում, թե վաղվա օրվա համար ինչի վրա կարող են հույս դնել։

Մատչելի բնակարանը, աշխատանքային հնարավորությունները, իրավունքների պաշտպանությունը, սոցիալական ինտեգրումը և հոգեբանական աջակցությունը երկրորդական հարցեր չեն, այլ ինտեգրման անհրաժեշտ պայմաններ։

Վլադիսլավ Ավագյան. Մի թողեք, որ անցյալը խլի ներկան

«Անցյալը հնարավոր չէ վերադարձնել, անկախ նրանից, թե որքան ենք մենք դա ուզում։ Մենք շատ էներգիա ենք ծախսում այն ​​բանի վրա, ինչը այլևս չի կարող վերադարձվել, և մոռանում ենք ապրել ներկայով», – նշում է Վլադիսլավ Ավագյանը Step1.am-ի հետ հարցազրույցում։

Նրա պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում պայքարը սեփական ֆիզիկական սահմանափակումների դեմ։ Վլադիսլավն ապրում է ուղեղային կաթվածով, ենթարկվել է վիրահատությունների և որոշ ժամանակ օգտագործել է անվասայլակ։

Սպորտային մարզչի աշխատանքը և Ստեփանակերտի վերականգնողական կենտրոնում ունեցած փորձը թույլ են տվել նրան ոչ միայն զարգանալ, այլև օրինակով աջակցել ուրիշներին։

Նրա պատմությունը կարևոր է ոչ թե այն պատճառով, որ ցանկացած ախտորոշում կարելի է հաղթահարել կամքի ուժի միջոցով, այլ այն պատճառով, որ ֆիզիկական սահմանափակումները չեն բացառում արժանապատվությունը, կարողությունները և լիարժեք կյանքի իրավունքը։

Վլադիսլավը չի թաքցնում Արցախ վերադառնալու իր հույսը, բայց նա չի ուզում, որ ամբողջ կյանքը կախված լինի այդ օրվա սպասելուց։

Առայժմ նա կարծում է, որ կարևոր է հոգ տանել իր ֆիզիկական և հուզական առողջության մասին, զարգանալ և ստեղծել այնպիսի ներկա, որը չի պահանջի ապագայում զրոյից սկսել։ Նա նաև Հայաստանն է անվանում իր հայրենիքը։

Սա կարևոր մոտեցում է այն մարդկանց համար, ովքեր հայտնվել են բռնի տեղահանության իրավիճակում. նրանք կարող են պահպանել կապը Արցախի հետ՝ առանց այսօր հրաժարվելու իրենց երջանկության և ինքնաիրացման իրավունքից։

Արփինե Հարությունյան. Սահմանափակումները չպետք է դառնան մահացու դատավճիռ

Արփինե Հարությունյանի պատմությունը Վլադիսլավի փորձառությանը ավելացնում է ևս մեկ կարևոր չափում՝ հաշմանդամություն ունեցող կնոջ կյանքը, որը, չնայած ծանր ֆիզիկական սահմանափակումներին և հարկադիր տեղահանությանը, շարունակում է զարգանալ և իրացնել իր ներուժը։

Արփինեն ծագումով Արցախի Մարտունու շրջանի Կոլխոզաշեն գյուղից է։ 15 տարեկանում նա հանկարծակի կորցրել է ոտքերի զգայունությունը և այդ ժամանակից ի վեր օգտագործում է անվասայլակ։ Սակայն սա չխանգարեց նրան ստանալ բարձրագույն կրթություն և կառուցել մասնագիտական ​​կարիերա տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում։

Step1.am-ը մանրամասն գրել է նրա կյանքի ճանապարհորդության, անկախության ձգտման և մոր աջակցության մասին, ով օգնել է դստերը շարունակել կրթությունը և իրականացնել իր սեփական ծրագրերը։

Նրա դժվարությունները չեն սահմանափակվել միայն առողջական խնդիրներով։ Արփինեն ապրել է 2020 թվականի պատերազմի հետևանքները, ապա՝ 2023 թվականին Արցախից հարկադիր տեղահանությունը։ Հազարավոր այլ մարդկանց նման, նա ստիպված է եղել դիմակայել իր ծանոթ միջավայրի, տան և կայունության զգացողության կորստին։

Սակայն Արփինեն ի հեճուկս ամեն ինչի մասնակցել է «Ծնված՝ հաղթելու համար» միջազգային գեղեցկության մրցույթին, որտեղ կատարել է Արցախին նվիրված պարային ելույթ և ճանաչվել է իր պատմությունը արվեստի միջոցով պատմելու համար։ Նա նաև միացել է Հայաստանի անվասայլակով քյորլինգի ազգային հավաքականին։

Արփինեն ոչ միայն հաշմանդամություն ունեցող կին է և ծնունդով արցախցի։ Նա տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մասնագետ է, մարզիկ և անձնավորություն՝ իր սեփական հետաքրքրություններով ու ծրագրերով։ Նրա ինքնությունը չի սահմանափակվում իր ախտորոշմամբ կամ այն ​​հանգամանքներով, որոնցում նա հայտնվում է։

Սակայն հաշմանդամություն ունեցող անձի ինքնադրսևորումը կախված է ոչ միայն կամքի ուժից։ Հասարակական տրանսպորտի և շենքերի հասանելիությունը, ազատ տեղաշարժվելու հնարավորությունը, աշխատատեղերի առկայությունը և գործատուների կողմից հավասար հնարավորություններ ստեղծելու պատրաստակամությունը նույնպես կարևոր են։

Երբ մարդը ստիպված է զգալի քանակությամբ էներգիա ծախսել ճարտարապետական ​​և սոցիալական խոչընդոտները հաղթահարելու համար, ավելի դժվար է կենտրոնանալ մասնագիտական ​​զարգացման և առօրյա կյանքի վրա: Հետևաբար, Արփինեի նվաճումների քննարկումը պետք է ուղեկցվի մատչելիության և հավասար իրավունքների քննարկմամբ։

Ուժը ցավի բացակայությունը չէ

Ոչ բոլորն են կարողանում արագ վերականգնվել տան կորստից հետո: Ոչ բոլորն ունեն աջակից սիրելիներ, վերապատրաստվելու ֆինանսական միջոցներ կամ բնակարանային հարցերը ինքնուրույն լուծելու ունակություն։

Երբեմն առաջին քայլը նոր աշխատանքը կամ կրթությունն է: Երբեմն դա սոցիալական կապերի վերականգնումն է, հոգեբանի օգնության դիմելը կամ առօրյա որոշակի խնդիր լուծելը: Եվ երբեմն մարդուն ժամանակ է պետք կորստի հետ հաշտվելու և կրկին անվտանգ զգալու համար։

Հասարակության պատասխանատվությունը. կարեկցանքից դեպի իրական հնարավորություններ

Վլադիսլավը ուշադրություն է հրավիրում հաշմանդամություն ունեցող անձանց նկատմամբ նախապաշարմունքների վրա: Նրա խոսքով, հասարակությունը հաճախ մարդկանց մասին դատում է նրանց արտաքին տեսքի, քայլվածքի, վարքային բնութագրերի և ֆիզիկական սահմանափակումների հիման վրա։

Հաշմանդամություն ունեցող ներքին տեղահանված անձանց համար նման վերաբերմունքը կարող է լրացուցիչ խոչընդոտ դառնալ: Պետության և հասարակության խնդիրն է ոչ միայն հիանալ հարկադիր տեղահանությունից փրկված մարդկանց դիմադրողականությամբ, այլև ստեղծել պայմաններ նրանց անկախությունը վերականգնելու համար։

Ապրել այսօր՝ պահպանելով վաղվա օրվա հույսը

Վլադի և Արփինեի պատմությունները մեզ հիշեցնում են, որ հայրենիքի հիշողությունը կարող է մնալ ուժի աղբյուր, այլ ոչ թե դառնալ անցյալի մշտական ​​պատիժ։

Սա հատկապես կարևոր է Արցախից ներքին տեղահանված անձանց համար։ Ապագայի նկատմամբ անորոշությունը չպետք է զրկի մարդկանց կրթության, մասնագիտական ​​աճի, հարաբերությունների, ստեղծագործականության և նոր հնարավորությունների իրավունքներից։

Արսեն Աղաջանյան