Մեր երեխաները պետք է իմանան․ արդար աշխարհը նշանակում է հարգել բոլորի ինքնությունը

2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին ավարտվեց 44-օրյա պատերազմը։ Վեց տարի անց ես ավելի ու ավելի հաճախ եմ հիշում այդ օրերը՝ պատերազմից հետո Արցախ վերադառնալս, շրջափակումը և բռնի տեղահանությունը։ Այսօր այս իրադարձությունների հիշողությունը ինձ համար հատուկ նշանակություն է ստացել՝ երկու փոքրիկների միջոցով, որոնց կնքահայրը դարձա։

2020 թվականին պատերազմի ավարտից հետո ընտանիքիս հետ վերադարձա Արցախ։ Չնայած ծանր կորուստներին, ավերածություններին և անորոշությանը, մենք հույս ունեինք խաղաղության և մեր հայրենի հողում ապրելու հնարավորության։ Թվում էր, թե ամենավատն արդեն անցյալում է։

Բայց Արցախն արդեն այլ էր։ Ստեփանակերտի փողոցներում ավելի ու ավելի հաճախ էին հայտնվում հենակներով և անվասայլակներով տեղաշարժվող երիտասարդներ։ Շատ ընտանիքներ կորցրել էին սիրելիներին, շատերի տները վերակառուցման կարիք ունեին։ Միևնույն ժամանակ, մարդիկ փորձում էին վերադառնալ բնականոն կյանքին, ծրագրեր էին կազմում, երեխաներ էին դաստիարակում և աշխատում։ Մենք ուզում էինք հավատալ, որ առջևում խաղաղ ապագա է։

Սակայն, երկար սպասված խաղաղության փոխարեն, մեզ նոր փորձություններ էին սպասում։

2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին սկսվեց Բերձորի միջանցքի շրջափակումը։ Իսկ 2023 թվականի ապրիլի 23-ին Ադրբեջանը սահմանեց անցակետ՝ էլ ավելի սահմանափակելով մարդկանց և ապրանքների տեղաշարժը։ Աստիճանաբար բնականոն կյանքը վերածվեց ամենա անհրաժեշտի համար պայքարի։

Մենք սովորեցինք ապրել էլեկտրաէներգիայի անջատումների պայմաններում, ժամերով կանգնել հացի հերթերում, մթերք գնել սննդի կտրոններով և խնայել վառելիքի ամեն մի կաթիլը։ Տրանսպորտային միջոցների բացակայության պատճառով մենք ստիպված էինք երկար հեռավորություններ անցնել ոտքով։ Սա հատկապես դժվար էր երեխաների, տարեցների, հիվանդների և հղի կանանց համար։

Շրջափակումը ազդեց նույնիսկ ամենասակրալի՝ մայրության և նոր կյանքի ծննդի վրա։

Մանկաբարձական բաժանմունքներում բացակայում էին անհրաժեշտ դեղորայքը և բժշկական պարագաները։ Կանայք զգում էին սննդի, վիտամինների և հանքանյութերի պակաս։ Վառելիքի պակասը և սահմանափակ տրանսպորտային միջոցները դժվարացնում էին բժիշկներին հասնելը և ժամանակին օգնություն ստանալը։ Հղիությունը, որը պետք է լիներ երջանկության սպասման ժամանակ, շատ կանանց համար ուղեկցվում էր անհանգստությամբ իրենց չծնված երեխայի կյանքի և առողջության համար։

Հենց այս պայմաններում, 2023 թվականի հունիսին, Արցախում ծնվեց Հայկը։

Նա ծնվել է դժվարությունների և անհանգստության մեջ, մի երկրում, որն արդեն ինը ամիս պաշարված էր։ Այն ժամանակ ոչ ոք չէր կարող պատկերացնել, թե որքան դրամատիկ կլինի նրա սերնդի ապագան։

2023 թվականի սեպտեմբերին, նոր ռազմական գործողությունից և հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթից հետո, մենք ստիպված եղանք լքել Արցախը։ Մեր տների, մեր ծանոթ կյանքի, մեր հայրենի վայրերի և մեր նախնիների գերեզմանների հետ մեկտեղ, մենք թողեցինք Արցախում մեր մի մասնիկը։ Շատերի նման, մենք էլ փակեցինք մեր տան դռները՝ վերցնելով բանալիները՝ մի օր վերադառնալու հույսով։

2026-ի ապրիլին ես դարձա երկու եղբայրների՝ Հայկի և Դավթի կնքահայրը։ Հայկը ծնվել է Արցախում՝ շրջափակման ժամանակ, իսկ Դավիթը՝ ընտանիքի տեղահանումից հետո։ Հայկը Արցախում նույնիսկ հասցրել է մասնակցել բողոքի ցույցերի, որոնք պահանջում էին աշխարհից վերացնել անմարդկային շրջափակումը։

Երկու եղբայր, երկու տարբեր ծննդյան հանգամանքներ և մեկ ընդհանուր պատմություն, որը նրանք կսովորեն։

Հայկը դեռ շատ փոքր էր, երբ մենք լքեցինք Արցախը։ Իհարկե, նա չի կարող գիտակցաբար հիշել այն ժամանակ տեղի ունեցած բոլոր իրադարձությունները։ Բայց մեր պատմությունների, ծնողների հիշողությունների, լուսանկարների և ընտանեկան պատմությունների միջոցով նա աստիճանաբար սովորում է իր առաջին տան, հայրենի հողի՝ Ստեփանակերտի և մեր հիշողություններում փորագրված Արցախի մասին։ Հատկապես հուզիչ է դիտել, թե ինչպես է նա երգում Արթուր Խաչենեցի «Եկ քինանք Արցախ» երգը։

Մենք իրավունք չունենք մոռանալու այն, ինչ ապրել ենք։ Մենք չպետք է թույլ տանք, որ մեր պատմությունը, ինքնությունը, մշակույթը, արմատները և հայրենի հողի հիշողությունը անհետանան այս հարկադիր գաղթի հետ միասին։ Պետք է մեր երեխաներին պատմենք ճշմարտությունը տեղի ունեցածի մասին, փոխանցենք ընտանեկան պատմությունները և պահպանենք լուսանկարները, ավանդույթները և լեզուն։

Սակայն հիշողությունը չպետք է դառնա ատելության և հավերժական ցավի ժառանգություն։ Այն պետք է դառնա սեփական ինքնությունը հասկանալու, սեփական պատմությունը իմանալու և խաղաղության արժեքը գնահատելու հիմքը։

Պետք է անենք ամեն ինչ, որպեսզի մեր երեխաները ապրեն հարատև և արդար աշխարհում, որտեղ մարդկային արժանապատվությունը, պատմական հիշողությունը և մարդկանց ինքնությունը պահպանելու իրավունքը առևտրի ենթակա չեն։

Արսեն Աղաջանյան