2019 թվականին լուսանկարիչ Արեգ Բալայանի և արվեստագետ Էդիկ Պողոսյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է «Հետևանքը՝ արտեֆակտ» նախագիծը, որի նպատակն էր համաշխարհային հանրությանը առաջարկել այլընտրանքային տեսանկյունով քննել հակամարտությունն՝ ի ցույց դնելով ոչ թե քաղաքական, տնտեսական կամ սոցիալական հետևանքները, այլ շփման գծին մերձ տարածքում առկա հետքերը:

Նախագծի հեղինակները փնտրել և ընտրել են հակամարտության հետ կապված նյութական վկայություններ և վերափոխել դրանք արվեստի գործերի, որոնք հետագայում դարձան հիմք «Հետևանքը՝ արտեֆակտ» խորագրով ցուցահանդեսների կազմակերպման և համանուն վավերագրական ֆիլմի ստեղծման համար: Ֆիլմը և ցուցահանդեսն հետագայում ներկայացվել են հանրությանը Ստեփանակերտում, Երևանում և Թիֆլիսում:

Step1.am հետ զրույցում «Հետևանքը՝ արտեֆակտ» նախագծի համահեղինակ Արեգ Բալայանը պատմեց նախագծի մանրամասների և վերջին շրջանի իր գործունեության մասին: 

“Վերջին ժամանակաշրջանում իրականացրած ամենաարժեքավոր պրոեկտներից մեկը «Հետևանքը՝ արտեֆակտ» նախագիծն էր: Դա մուլտիդիստիպլինար նախագիծ էր՝ բաղկացած 4 բաղադրիչ մասերից. լուսանկար, արտ-օբյեկտներ, ֆիլմ, ինչպես նաև “Ready-made” (գեղարվեստական ​​տեխնիկա, որի դեպքում զանգվածային արտադրության առարկան դառնում է արվեստի առարկա)։ Նախագծի շրջանակներում առաջին ցուցահանդեսը տեղի ունեցավ 2019 թ. դեկտեմբերին, իսկ հետագայում այն ցուցադրվեց Երևանում և Թիֆլիսում:

Պլանավորում էինք նաև ցուցադրել այլ երկրներում, սակսյն, ցավոք, քովիդի պատճառով մեր պլանները չիրագործվեցին:

Խորհրդանշական է, որ նախագիծն իր մեջ պարունակում էր հարցադրում այն մասին, թե պատրա՞ստ ենք մենք արդյոք նոր պատերազմական հետևանքների ու ի՞նչ պետք է անել պատրաստ լինելու համար:

44-օրյա պատերազմի ժամանակ ես գտնվում էի Ղարաբաղում: Իմաստային առումով մեր պարագայում 2020-23 թվականներից հետո նախագիծը կորցրել է իր իմաստը, բայց չնայած դրան նրա արդիականությունը կպահպանվի բոլոր ժամանակներում, քանի որ այն մարդ և պատերազմ հարաբերության մասին է, այլ ոչ թե կոնկրետ Ղարաբաղյան հակամարտության: Նախագծում չկա ժամանակագրություն և նշված չէն մասնակիցների և տեղանքների անունները:

«Հետևանքը՝ արտեֆակտ»-ն հետագայում արժանացավ լայն հանրության արձագանքի, Ֆիլմն ցուցադրվեց անգամ գերմանական հանրահայտ Deutsche Welle հեռուստաալիքով:

44-օրյա պատերազմից առաջ ես իրականացրեցի ևս մեկ  նախագիծ, որը նվիրված էր Հայաստանի անկախության օրվան: Ես շրջեցի զորամասերով և նկարեցի տոնական վիդեոբացիկներ:

2022 թվականի հոկտեբերին վերջին անգամ ընտանիքիս հետ այցելեցի Արցախ և ուրախ եմ, որ իմ աղջիկը, Լէան հասցրել է լինել Ղարաբաղում, թեկուզ այդ ժամանակ նորածին էր:

Այնուհետև սկսվեց շրջափակումը, որին հաջորդեց մեկօրյա պատերազմը և գաղթը: Այդ շրջանում ես չէի նկարում: Մի շարք հայտնի, միջազգային կազմակերպություններից առաջարկներ էի ստացել գաղթը նկարելու վերաբերյալ, բայց ես չէի կարողանում հաղթահարել իմ էմոցիաները և ներքուստ անգամ մեղադրում էի նրանց, ով նկարում էր Ղարաբաղի ողջ  բնակչության գաղթը, թեկուց հասկանալով, որ այդ մեղադրանքները ոչ օբյեկտիվ էին:

Գաղթին հաջորդող ժամանակահատվածում սկսեցի համեմատաբար պասիվ աշխատել: Համագործակցում էի տարբեր կազմակերպությունների հետ, աշխատել եմ մասնավորապես Կարմիր Խաչ, ՄԱԿ, Amnesty International և այլ միջազգային ու տեղական կազմակերպությունների հետ:

Ընթացիկ գործերից կուզենայի առանձնացնել Հայաստանի անձնագիրը նկարելու նախագիծը: Այն չափազանց կարևոր է ինձ համար: Ներկա դրությամբ աշխատում եմ նախագծի շուրջ և շատ եմ ուզում բարեհաջող ավարտին հասցնել, իսկ ինչ վերաբերվում է վերադարձին, ես միանշանակ սպասում եմ այդ օրվան և հույս ունեմ, որ մի օր ինչ-որ ձև ես կայցելեմ Ղարաբաղ:

Այն սերունդն, որն ապրել է Ղարաբաղում, սիրել է Ղարաբաղում, երեխա է ունեցել, տուն է կառուցել, ծառ տնկել, երբեք չի մոռանա Ղարաբաղը և միշտ վերադարձի կարիք կունենա։ Այլ հարց է, թե ինչ կարգավիճակով:

Ամեն դեպքում այժմ Արցախի հետ կապի միջոցներից մեկը լուսանկսրներն են, և կարծում էմ, որ ցանկացած մարդ լուսանկարներ նայելուց ակամա ցանկություն է ունենում վերադառնալ այնտեղ:

Ղարաբաղցուն իրապես կարելի է ճանաչել միայն այն ժամանակ, երբ նա կգտնվի իր հայրենիքում”։

Արսեն Աղաջանյան

Լուսանկարները՝ Արեգ Բալայանի

–Ամբողջ կյանքում չարչարվելով ապրել ենք, քարից հաց քամել, ստեղծել, տներ կառուցել ու այսօր կանգնած ենք դառն իրականության առաջ։ Ցավալին այն է, որ արցախցիների միջև տարբերություն է դրվում։ Բոլորը սոցիալապես ծանր վիճակում են և կարիք ունեն աջակցության։ Սակայն, չգիտես ինչու, ՀՀ կառավարության կողմից խտրականություն է դրսևորվում,- ասում է Արցախից տեղահանված Ալինա Գասպարյանը։ Նա երեք անգամ դիմում է ներկայացրել հրատապ աջակցություն ստանալու նպատակով ու ամեն անգամ ստացել բացասական պատասխան։

Այս ընտանիքին ճանաչողները լավ գիտեն, որ մինչև 2023-ի սեպտեմբերի 19-ը նրանք աշխատում էին հողի հետ, բարիք ստեղծում, օգնության ձեռք մեկնում շրջափակման մեջ հայտնված հայրենակիցներին։

Որպեսզի կարողանան գոյատևել, այսօր մի հարկի տակ ապրում են մի քանի ընտանիքներ․ Երևանի 4-րդ գյուղ թաղամասում գտնվող սեփական տներից մեկն են վարձակալել։

Տիկին Ալինան գիշերային հերթափոխից էր վերադարձել։ Հոգնած, հուսահատված էր

-Սեպտեմբեր ամսում ենք տեղափոխվել Երևան։ Ես, տարեց ծնողներս, հորեղբորս թոշակառու կինը՝ թոռան հետ, հաշմանդամ քույրս՝ որդու հետ ապրում ենք միասին։ Ամուսինս ու որդիներս մեկնել են ՌԴ՝ այստեղ աշխատանք չգտնելու պատճառով։ Ես չէի կարող մենակ թողնել տարեց հարազատներիս, հիվանդ քրոջս, ով ամենօրյա խնամքի կարիք ունի։

Վերջերս աշխատանք եմ գտել Նարպլաստ պոլիմերային պլաստիկ շշերի արտադրական ձեռնարկությունում։ Աշխատանքս միայն գիշերային ժամերին է, ինչի համար ևս շնորհակալ եմ, որովհետև ձեռնարկության ղեկավարը տարիքային սահմանափակում չդրեց իմ առջև։ Ուրիշ ոչ մի տեղ չկարողացա աշխատանք գտնել։ Ապրում էինք միայն մեծերի թոշակների ու նրանց տրվող բնակվարձերի աջակցության հաշվին։

Իհարկե, շատ դժվար է, որովհետև մենք սովոր չենք պարապ նստել։ Արցախում միշտ աշխատում էինք՝ կատարելով տարբեր աշխատանքներ։ Առանձնապես ծանր է ծնողներիս համար, ովքեր չեն կարողանում հարմարվել քաղաքի կյանքին։ Մեր վարձակալած տունը, թեև սեփական է, բայց մի կտոր հողամաս անգամ չունի, որ ծնողներս զբաղմունք գտնեն, գոնե մի քիչ կանաչի ցանեն։ Մեր օրը մթնում ու լուսանում է Արցախի մասին հիշողություններով ու հետվերադարձի երազանքով։ Արցախում մեր ապրած կյանքը պարզապես դրախտ էր, որտեղ մենք էինք տերն ամեն ինչի։ Օրեցօր ավելի ու ավելի եմ համոզվում, որ ոչինչ չի կարող փոխարինել իմ երկրին, իմ տանը։ Միևնույն է՝ ոչ մի երկիր չի փոխարինելու իմ դրախտավայրին։

 Բռնի տեղահանությունից հետո Գասպարյանների ընտանիքը Արագածոտնի մարզի Թալին համայնքի Սասնաշեն գյուղում էր հաստատվել։ Այդտեղ նրանց կեցության պայմանները վատ չէին, նաև սոցիալական աջակցություններ էին ստանում։ Սակայն աշխատանք չլինելու պատճառով մեկնեցին այդ բնակավայրից։

 –Ես աշխատանքի էին անցել Թալինի հիվանդանոցում։ Այդ ժամանակ ընթանում էր Հյուսիս-հարավ ճանապարհի շինարարությունը։ Ամուսինս ու տղաներս բանվորական աշխատանք էին անում այնտեղ։ Գյուղից գնացող մեքենաներով գնում էինք աշխատանքի, ապա վերադառնում տուն։ Սակայն, երբ շինարարությունը հասավ մինչև Ուջան գյուղը, հեռավորության պատճառով մեր գյուղից այլևս հեշտ չէր գնալ-գալը։ Տղամարդիկ մնացին առանց աշխատանքի, և մենք ստիպված էինք տեղափոխվել այլ բնակավայր՝ մտածելով, որ կկարողանանք աշխատանք գտնել։

Հաստատվեցինք Աշտարակ համայնքի Օշական գյուղում։ Մի հանգստյան գոտում աշխատանք ես գտա, որտեղ ինձ խոստացել էին, որ այն երկարաժամկետ է լինելու, սակայն 3 ամսից հետո ասացին, որ այլևս չեմ կարող այդտեղ աշխատել, քանի որ ի վիճակի չեն վարձատրել։ Երկար ժամանակ չէի կարողանում աշխատանք գտնել՝ տարիքային սահմանափակումների պատճառով։ Այդ ընթացքում ոչ մի աջակցություն չէինք ստանում՝ ոչ սննդի, ոչ էլ կենցաղային ապրանքների։ Բնակվարձերի աջակցության ծրագրում կատարված փոփոխություններից հետո մեր ընատնիքը զրկվեց աջակցությունից, ու մենք մի կերպ էինք տան վարձ, կոմունալ ծախսեր վճարում, քանի որ բոլորս էլ առանց հիմնական աշխատանքի էինք։ Ամուսինս ու որդիներս ստիպված մեկնեցին արտագնա աշխատանքի՝ ՌԴ, իսկ մենք տեղափոխվեցինք Երևան, որտեղ ես գտա այս աշխատանքը։ Փառք Աստծո, տնօրենությունն ու անձնակազմը կամեցող, ընդառաջող մարդիկ են։ Շնորհակալ եմ նրանցից, որ չմերժեցին ինձ աշխատանքի ընդունվել։

Ալինա Գասպարյանն ապրում է կիսված ընտանիքով, ինչպես և արցախցի բազմաթիվ ընտանիքներ։ Թե ինչքան կկարողանա դիմանալ հեռավարորության կարոտին, նա չգիտի․ գուցե շուտով միանա՞ ամուսնուն, զավակներին ու թոռանը։

-Այսպես երկար շարունակվել չի կարող։ Հավանաբար ծնողներիս հետ մեկնեմ Ռուսաստան, որտեղ ամուսինս ու տղաներս արդեն կայուն աշխատանք ունեն։ Իհարկե, համոզված եմ՝ իմ ուշքը միշտ հետևում է լինելու։ Այստեղ եմ թողնելու իմ հարազատներին, ովքեր իմ կարիքն ունեն։ Չեմ կարող ասել, թե իրադարձություններն ինչպես կզարգանան, սակայն ես շատ եմ ուզում, որ բոլորս միասին լինենք՝ իրար կողքի, իրար հարեհաս։

Ամենադաժանը կարոտի ցավն է, որը երբեմն շնչահեղձ է անում։ Արցախի կորստի հետ մենք բոլորս կորցրել ենք իրար։ Ահավոր է, երբ շուրջդ ոչ մի ծանոթ մարդ չես տեսնում, երբ չես կարողանում ամենուր քո քաղցր բարբառով խոսել։ Ճիշտ է, Հայաստանը ևս մեր հայրենիքն է, բայց կան բաներ, որոնց հետ համակերպվել չես կարող։ Դա անտուն, առանց քո հարազատ ծննդավայրի մնալն է։

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ժամանակ տիկին Ալինան, ամուսինը, երկու որդիները Արցախում էին՝ յուրաքանչյուրն իր պարտքն էր կատարում։ Նրանց հետ միասին հարազատ Ասկերանում էին մնացել նաև թոշակառու ծնողները, որոնք մեկ վայրկյան անգամ չէին ցանկանում լքել Արցախը․ նրանց երեք դստրերի որդիները առաջնագծում էին։ Ինչպես Պոլինա մայրիկն է ասում՝ երբեք չէի կարող պատկերացնել, որ օրերից մի օր կկորցնենք ամեն ինչ ու կհայտնվենք դռնեդուռ։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ