«Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունից բռնի տեղահանված անձանց իրավունքներն ու սոցիալական ներառումը» խորագրով քննարկման ժամանակ այսօր «Մենք ենք մեր սարերը» կազմակերպության անդամ, արցախցի Նաիրնե Աղաբալյանն անդրադարձավ հարցին, որ ՀՀ կառավարության՝ արցախցիներիկ համար նախպատեսված բնակապահովման ծրագիրը ձախողվել է։

«Երբ լավ չմշակված ծրագրի ձախողումը փորձում են բարդել արցախցիների վրա՝ պատճառաբանելով, որ արցախցին չի ուզում գնալ սահմանում բնակվել, արցախցին չի ուզում ընդունել Հայաստանի քաղաքացիություն, արցախցին չի ուզում ծառայել Հայաստանի բանակում, սա ոչ թե տանում է այդ խնդիրների լուծմանը, այլ ավելի է խորացնում այդ խնդիրները։ Իհարկե, ճգնաժամերը պետք է օգտագործել նաեւ որպես հնարավորություն, եւ եթե կա մարդկային այսքան հոսք, իհարկե, պետք է մտածել նաեւ Հայաստանի մեռնող գյուղերը բնակեցնելու, համայնքներն ուժեղացնելու մասին, բայց դա պետք է անել համալիր ծրագրերի միջոցով, ոչ թե մարդկանց պարտադրել անորոշ պայմաններով գնալ սահմանամերձ համայնքներ՝ չիմանալով՝ այդ տունն ի վերջո իրենն է, թե ոչ։

Այսինքն՝ անորոշությունն այնքան մեծ է, որ մարդիկ դժվարանում են այդ ընտրությունը կատարել։ Այսօր էլ բոլոր սահմանային համայնքներում ապրող արացախցիներ կան, եւ պետք չէ ներկայացնել, թե արցախցիները չեն ուզում գնալ սահման։ Կգնան, եթե լինեն համապատասխան պայմաններ»,- ասաց նա։

ՀՀ կառավարության բնակապահովման ծրագհրից օգտվելու համար պարտադիր պայման է, որ արցախցիները ձեռք բերեն ՀՀ քաղաքացիություն։ Անդրադառնալով այս նորմին՝ Նարինե Աղաբալյանն ասաց․ «Մեր երազանքը հիմա հակադրում են մեզ՝ 1988 թվականին Արցախյան շարժումը սկսվել է նրանով, որ պետք է միանանք Հայաստանին եւ ունենանք Հայաստանի քաղաքացիություն։ Հիմա այդ խնդիրն այնպես է մատուցվում, որ ակամայից մարդիկ մտածում են, որ պետք չէ ընդունել ՀՀ քաղաքացիություն։ Այսինքն՝ մենք 35 տարի ապրել ենք այն գիտակցմամբ, որ մեր անձնագրի մեջ քաղաքացիության դիմաց գրված է՝ Հայաստանի Հանրապետություն։ Սա շատերի համար հոգեբանական խնդիր է, երբ ասում են՝ Արցախի Հանրապետության անձնագիրը պիտի հանձնես, կարծես թե վերադարձի վերջին հույսը մարդկանց մոտ մարում է»։

Նարինե Աղաբալյանը նաեւ ասաց, որ բանկերն էլ են հրաժարվում վարկեր տրամադրել արցախցիներին՝ օգտվելու բնակապահովման ծրագրից․ «Օրինակ, եթե ես օգտվեմ այդ սերտիֆիկատներից եւ փորձեմ տուն ձեռք բերել, ապա հարց է առաջանում՝ եթե վաղը չափահաս երեխան որոշի տեղափոխվել մեկ այլ բնակավայր, եւ պետությունն առգրավի այդ բնակարանը, ապա բանկի համար խնդիրը ո՞նց է լուծվելու։ Եվ այդ հիմքով շատ բանկեր հրաժարվում են վարկեր տալ։ Առավել եւս, որ այսքան ողբերգությունից հետո շատ շատերն անվարկունակ կարող են ճանաչվել»։

Նա նաեւ ասաց, որ արցախցիները բավարար չափով ներգրավված չեն իրենց վերաբերյալ որոշումների կայացմանը։ Հիմա արդեն, տեսնելով, որ ծրագիրը ձախողվել է, արցախցիներն իրենց նախաձեռնությամբ առաջարկությունների փաթեթ են մշակել, որը փորձում են ներկայացնել ՀՀ կառավարությանը, որպեսզի կարողանան փրկել այս ծրագիրը։

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունն առաջարկում է փոփոխություններ և լրացումներ կատարել Արցախից բռնի տեղահանված ընտանիքների բնակարանային ապահովման պետական աջակցության ծրագրում։ Ըստ պաշտոնական տեղեկատվության՝ հոկտեմբերի 24-ի դրությամբ ծրագրում ընդգրկվելու համար դիմել է 1200 ընտանիք՝ 4199 անձ, որից միայն 24-ի դիմումն է հաստատվել, 264-ինը մշակման փուլում է, իսկ 912-ի դիմում մերժվել է, քանի որ ընտանիքի առնվազն մեկ անդամը չի բավարարել ծրագրի պայմաններից որեւէ մեկին:

Թեմայի շուրջ step1.am-ը զրուցել է Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի իրավաբանական բաժնի համակարգող Անի Չատինյանի հետ։

–Ի՞նչ են ցույց տալիս ձեր դիտարկումները, ինչո՞ւ է բնակապահովման ծրագրի շահառուների թիվն այսքան փոքր։

-Մենք մեր վերլուծություններն արել ենք՝ ելնելով արցախցիներից ստացած ահազանգերից։ Բնակապահովման ծրագրից օգտվելու շեմը շատ բարձր է, մասնավորապես, քաղաքացիություն ընդունելու պարտադիր պահանջն ինքնին արդեն եւ խտրական է, եւ անթույլատրելի։ Երբ պետությունը փախստականների համար է նման ծրագիր իրականացնում, չպետք է չափազանց բարձր շեմ սահմանի, ինչը հաղթահարելը կլինի անհնարին։ Մենք գործ ունենք զանգվածային բռնի տեղահանված անձանց հետ, ովքեր իրենց հետ չեն բերել փաստաթղթեր կամ կյանքի դժվարին իրավիճակում հայտնվելու հանգամանքով պայմանավորված՝ որոշ ընտանիքներ չէին էլ կարող բերել իրենց փաստաթղթերը։ Իսկ Հայաստանի պետական մարմինները չեն տիրապետում այդ փաստաթղթերի ամբողջ բազային, նկատի ունեմ ծննդյան, ամուսնության, մահվան վկայականները։ Այսինքն՝ ողջամիտ չէ որոշ փաստաթղթերի առկայությունը պարտադիր համարել այն դեպքում, երբ դրանք ապահովելու պարտավորություն ՀՀ-ն չունի։ Թվերն արդեն խոսուն են՝ 1200 դիմումից 24-ն է հաստատվել․ սա հիմք է տալիս պնդելու, որ ծրագիրն ամբողջությամբ ձախողված է։ Եվ քաղաքացիության ընդունման պահանջի, եւ ժամկետների, եւ անհրաժեշտ փաստաթղթեր ներկայացնելու, եւ այդ փաստաթղթերը ձեռք բերելու մեխանիզմների տեսանկյունից ինքն անհաղթահարելի է։

Ծրագրի ամբողջ կոնտեքստը խտրական է, քանի որ Փախստականների մասին կոնվենցիայի դրույթներով՝ տվյալ երկրում փախստականները պետք է հավասարեցված լինեն օտարերկրացիներին։ Այս պահանջը ՀՀ-ն չի ապահովում, օտարերկրացիների համար նման պահանջներ օրենսդրությամբ նախատեսված չեն։ Իմ կողմից մատնանշված խնդիրները եւ դատական լուծում պահանջող մոտեցումներն ինքնին արդեն ծրագրի ձախողման մասին են խոսում։ Ծննդյան, մահվան, ամուսնության վկայականները պարտադիր է ներկայացնել այս ծրագրից օգտվելու համար, այնինչ, արցախցի գրեթե բոլոր ընտանիքերում կան առնվազն 90-ականներին մանհացած անձինք։ Այդ փաստաթղթերը պահպանված չեն, իսկ Հայաստանը չունի Արցախի տվյալների բազաները։ Ստիպված այս անձինք գնում են դատարաններ՝ դատական կարգով վերկանգնելու այս փաստաթղթերը։ Իսկ դատական կարգով վերկանգնելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ ռեսուրսներ, ժամանակ, հնարավորություններ։ Մյուս կողմից, պետության ռեսուրսներն են վատնվում, մասնավորապես, դատարանների ծանրաբեռնվածությունն է ավելանում։

–Այսինքն՝ ստացվում է, որ այս ծրագիրը հիմնավին վերանայման կարի՞ք ունի։

-Այո, հիմնովին վերանայման կարիք կա, պարտադիր պայմանների վերացման կարիք կա։ Փաստաթղթերը վերականգնելու այլ ընթացակարգ պետք է նախատեսվի։ Այսինքն՝ պետությունը պետք է հնարավորություն տա անձանց գոնե փաստաթղթերի վերականգնման հարցում հեշտացված լուծումներ գտնել, ոչ թե դատարաններ գնալ։ Դատարան դիմելը նույնիսկ փաստաբանների համար է դժվար, իսկ կյանքի դժվարին իրավիճակներում հայտնված անձանց համար այս փաստաթղթային աժիտոժից գլուխ հանելը շատ բարդ է։ Դա այն դեպքում, երբ ծրագրի իրականացման համար աննախադեպ սեղմ ժամկետներ են նախատեսված։ Դա նաեւ հոգեբանական ծանր վիճակի մեջ է դնում մարդկանց, որովհետեւ որեւէ փաստաբան չի երաշխավորի, որ դիմում տալու պայմաններում մեկ ամսից կամ երկու շաբաթից դատարանի որոշում կունենա։

–Արցախցիները դժգոհում են հատկապես ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու պարտադիր պահանջից, սա արհեստական պահանջ են որակում։ Որքանո՞վ է իրավաչափ այս պահանջը։

-Ես արդեն ասացի, որ սա ամբողջությամբ խտրականություն է եւ հակասում է Փախստականների մասին կոնվենցիայով Հայաստանի ստանձնած պարտավորություններին։ Քաղաքական մոտեցումների մասին չեմ ուզում խոսել, բայց իրավական տեսանկյունից նման շեմ սահմանելն անթույլարելի է ու խտրական։ Պարտադիր պայմանը չպետք է լինի պարտադիր, կարող են լինել դեպքեր, երբ անձինք ուղղակի կամավոր ցանկություն կունենան ՀՀ քաղաքացիություն ստանալ։ Երկրաատեւ բնակություն հաստատելու պայմաններում մարդիկ իրենք կգան այդ որոշմանը՝ ուզում են քաղաքացիություն ընդունել, թե ոչ։

Ռոզա Հովհաննիսյան

Լուսանկարում 2018 թ․, Երևան, հեղափոխություն

ԱՄՆ նորընտիր նախագահ Դոնալդ Թրամփի հետ զրույցից հետո Նիկոլ Փաշինյանի սկսած հերթական «կադրային խառնաշփոթը» կարող է ավարտվել նոր՝ այլևս ոչ «թավշյա հեղափոխությամբ»։ Մասնավորապես, սեփականազրկման վերաբաժանման «հեղափոխական կոմիտեների» և պետական ​​նոր կառուցվացքի ձևավորմամբ։

Թրամփը աշխատելու է ոչ թե դեմոկրատ, այլ բռնապետ Փաշինյանի հետ։ Փաշինյանի դեմոկրատից բռնապետի վերածվելու գործընթացը սկսվել է նրանից, որ բռնապետի խոսքը պետք է վեր լինի օրենքից և ինստիտուցիոնալ կառույցներից։

«Կոռուպցիայի դեմ պայքարի» թեմայով հայտնի հանդիպմանը, որի ժամանակ Փաշինյանը հայտարարեց, որ «իր համբերության բաժակը լցվել է», նա ասաց, որ 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո ոմանք սպասում էին, որ իր գլխավորությամբ կամ ցուցմունքով կստեղծվեն հեղափոխական խմբեր, որոնք կվերադարձնեն պետությունից գողացված գումարները եւ կձերբակալեն անօրինական ունեցվածք ունեցողներին։ «Բայց մենք այս ճանապարհով չգնացինք, մենք ասացինք, որ պետք է գնանք ինստիտուցիոնալ ճանապարհով»,- ասաց Նիկոլ Փաշինյանը։

Հիմա, քանի որ «ինստիտուցիոնալ ճանապարհն» իրեն չի արդարացրել, կարելի է հեղափոխական կոմիտեներ ստեղծել և սկսել սեփականության յուրացումն ու վերաբաշխումը։

Բայց հիմնական խնդիրն այն է, որ նախկին հաղթանակները, դիվանագիտական ​​հաջողությունները և ինքնիշխանությունը մնան անցյալում, ինչպես պատերազմն ու պարտությունը։ Պետք է պարտությունն օրինականացնել որպես հաղթանակ և վերջնականապես «դուրս գրել» կորուստները, այդ թվում՝ տարածքային։

Պատահական չէ, որ Գնել Սանոսյանը հայտնվել է հրաժարական տված “ուժայինների” ցուցակում։ Կարծես թե նա ուժային չէ, բայց տարածքների հետ առնչություն ունի, և քարտեզների և տարածքային ամբողջականության իրավական այլ հիմքերի պատասխանատուն հենց նրա նախարարությունն է։

Հրաժարականի դիմումում Գնել Սանոսյանը որպես հիմնական մարտահրավեր հիշատակել է նոր ճանապարհների կառուցումը, Ղարաբաղից բռնագաղթը և Լոռու ջրհեղեղը։ Նա «մոռացել է» Տավուշի գյուղերի, Ջերմուկի և Հայաստանի «սահմանները» դեռևս հստակեցված չլինելու մասին։ Բայց հենց դա են անելու նրանք, ում աշխատանքի կընդունի Փաշինյանը։

Չպետք է մոռանալ, որ ամեն ինչ սկսվեց արդարադատության նախարարի հրաժարականից հետո, երբ նա հայտարարեց, որ Սահմանադրությունը փոխվելու է 2027 թվականից ոչ շուտ։ Իսկ արդարադատության նոր նախարարն արդեն հայտարարել է, որ աշխատելու է հիմնավորել «իրական Հայաստանը»։

Անվտանգության և իրավական կառույցների նոր «հեղափոխական» ղեկավարներին տրվելու է կոնկրետ խնդիր՝ լուծարել Երրորդ Հանրապետությունը, որոշել «իրական» Հայաստանի սահմանները՝ համաձայն ռուս-թուրքական պայմանագրերի և քարտեզների, նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը ներկայացնել որպես ձեռքբերում եւ գլխացավանքից ազատում, չեղյալ համարել Անկախության հռչակագիրը, բացել տարածաշրջանային ճանապարհները, բայց առանց Իրանի և ԵՄ-ի կարծիքները հաշվի առնելու։

Ընդհանուր առմամբ, խնդիրները փոխվել են, և դրա համար պետք են ոչ թե նախարարություններ, այլ հեղափոխական կոմիտեներ։