Երեքշաբթի օրը Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակեց մի փաստաթուղթ, որը ենթադրաբար ստացվել էր ընդդիմադիր աղբյուրներից: Փաստաթղթում ուրվագծում է իշխանությունը զավթելու քայլ առ քայլ ծրագիր: Հայաստանի իշխանությունները պնդում են, որ դավադրությունը պետք է իրականացվեր այս ամռանը, սակայն Հայաստանի քննչական կոմիտեի կողմից հրապարակված փաստաթղթում խոսվում է 2024 թվականի հուլիս-սեպտեմբեր ամիսների մասին:

Միքիչ անհարմար է ստացվել, այնուամենայնիվ, Նիկոլ Փաշինյանի բարձրացրած համաշխարհային աղմուկը արդեն հանգեցրել է 15 մարդու, այդ թվում՝ Բագրատ Սրբազանի ձերբակալությանը:

Սա «դավադրության» երրորդ փորձն է, որը հերոսաբար բացահայտվելց Նիկոլ Փաշինյանի վարչապետության օրոք: Նախորդ երկու «բացահայտված» դավադրություններից ոչ մեկը չի հաստատվել:

Մասնավորապես, 2021 թվականի փետրվարի 25-ին՝ Արցախյան պատերազմում պարտությունից հետո մի քանի ամիս անց, Փաշինյանը գրել է. «Ես Հայաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի հայտարարությունը համարում եմ պետական ​​հեղաշրջման փորձ»: Նա կոչ արեց իր բոլոր կողմնակիցներին հավաքվել Հանրապետության հրապարակում:

Ավելի վաղ Գլխավոր շտաբը հայտարարություն էր տարածել՝ բողոքելով ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալի պաշտոնանկության դեմ։ «Վարչապետը և Հայաստանի կառավարությունը այլևս ի վիճակի չեն համարժեք որոշումներ կայացնել հայ ժողովրդի համար այս կրիտիկական և ճակատագրական իրավիճակում։ Հայաստանի զինված ուժերը երկար ժամանակ համբերատարությամբ են դիմացել գործող կառավարության կողմից զինված ուժերի վարկաբեկմանն ուղղված <հարձակումներին>, բայց ամեն ինչ սահման ունի։

ՀՀ զինված ուժերը պատվով կատարել են իրենց պարտականությունը, ուս ուսի տված պայքարել են իրենց ժողովրդի հետ թշնամու դեմ։ Գործող կառավարության կողմից իրականացվող անարդյունավետ կառավարումը և արտաքին քաղաքականության մեջ թույլ տրված լուրջ սխալները երկիրը հասցրել են փլուզման։ Ստեղծված իրավիճակի կապակցությամբ ՀՀ զինված ուժերը պահանջում են ՀՀ վարչապետի և կառավարության հրաժարականը՝ միաժամանակ զգուշացնելով զերծ մնալ ուժ կիրառելուց այն մարդկանց նկատմամբ, որոնց զավակները զոհվել են հայրենիքն ու Արցախը պաշտպանելիս։ Բանակը միշտ եղել է ժողովրդի հետ, ինչպես որ ժողովուրդը միշտ եղել է բանակի հետ», – ասվում է Գլխավոր շտաբի հայտարարության մեջ։

Սակայն հայ գեներալները հայտարարությունից այն կողմ չգնացին։ Արդեն ներկայացնելով Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նոր պետին՝ Փաշինյանը վստահեցրեց, որ «ոչ մի տհաճ մնացորդ չի մնացել» և որ ինքը չի հետապնդի նրանց, ովքեր ստորագրել են իր հրաժարականի պահանջով հայտարարությունը։ Սակայն նա խնդրեց գեներալներին շարունակել պահպանել քաղաքական չեզոքությունը, իսկ հետո արտահերթ ընտրություններ հայտարարեց։

Այսպիսով, գեներալները չեզոքացվեցին։

«Ռազմական հեղաշրջման» երկրորդ փորձը տեղի ունեցավ 2024 թվականի հոկտեմբերին։

«ՀՀ իշխանությունները կանխել են զինված հեղաշրջման միջոցով իշխանությունը զավթելու փորձը, որը պատրաստվում էին երկրի մի քանի քաղաքացիների և Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչների կողմից», – այդ ժամանակ հաղորդել էր Քննչական կոմիտեի մամուլի ծառայությունը։

Անվտանգության պաշտոնյաների տվյալներով՝ յոթ անձի առաջարկվել է եռամսյա պրակտիկա Ռուսաստանում, և 2024 թվականի ընթացքում նրանք հավաքագրել են մի շարք ՀՀ  քաղաքացիների և Լեռնային Ղարաբաղի նախկին բնակիչների։

«Նրանք տարբեր խմբերով մեկնել են Ռուսաստանի Դոնի Ռոստով քաղաք, այնուհետև նրանց հանցակիցները Ռուսաստանում <…> տեղափոխվել են մեկ այլ վայր, որտեղ նրանք ենթարկվել են նախնական ստուգման, այդ թվում՝ պոլիգրաֆի, որպեսզի պարզվեն նրանց անձնական բնութագրերը և քաղաքական հայացքները, ինչպես նաև կապերը ՀՀ իրավապահ մարմինների հետ», – ճշտել է Քննչական կոմիտեն։

ՀՀ անվտանգության ուժերի կողմից իրականացված գործողության արդյունքում ձերբակալվել է յոթ անձ՝ երեքը ձերբակալվել են, իսկ չորսը՝ հետախուզման մեջ են։ Ինչպես է ավարտվել գործը, ոչ ոք չգիտի։ Բայց այսպես են չեզոքացվել «ղարաբաղցիները»։

Հիմա, անսպասելիորեն, հայտնվել է ևս մեկ հեղաշրջման փորձ, որը կարող է ավարտվել կաթողիկոսի ցուցադրական ձերբակալությամբ։ Սամվել Կարապետյանն արդեն չեզոքացվել է, մնացել է միայն բարձրագույն հոգևորականությունը։

Գործող իշխանությունները, որոնք խոստացել էին բացահայտել Հայաստանի դեմ ուղղված երկու իրական դավադրություն՝ 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ը (երբ երկրի բարձրագույն ղեկավարությունը գնդակահարվեց խորհրդարանում) և 2008 թվականի մարտի 1-ը, այդպես էլ չեն կարողացել մեղադրանքներ առաջադրել «արտաքին ուժերին», որոնց ավելի շուտ մեղադրվում էին հեղաշրջման մեջ։ Այս գործերը մնում են «չբացահայտված», ինչպես նաև 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի հանգամանքները, որի «դավադրությունը» նույնպես «ուսումնասիրվում» է ՀՀ խորհրդարանում հինգ տարի շարունակ։

Այսօր ընդդիմության անդամների տներում խուզարկություններից հետո ձերբակալվածների նախնական ցուցակը հրապարակվել է։ Հայկական լրատվամիջոցները գրում են, որ արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստյանից բացի, կա ևս յոթ անձ։

Նրանք են՝ Արցախի խորհրդարանի անդամ Դավիթ Գալստյանը, թոշակառւ գնդապետ Միհրան Մախսուդյանը, ՀՅԴ Գերագույն մարմնի անդամ Իգոր Սարգսյանն, գործարար Տիգրան Գալստյանը, ակտիվիստ և Ղարաբաղյան պատերազմում զոհված հերոս Արա Ռոստոմյանի հայրը։

Տեղական լրատվամիջոցների փոխանցմամբ՝ Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայությունը խուզարկել է նաև Լեռնային Ղարաբաղի խորհրդարանի խոսնակ Աշոտ Դանիելյանի տունը։

«Սպուտնիկ Արմենիայի» աղբյուրները նաև հայտնել են, որ ParaTV-ի տնօրեն Էլիզաբեթ Պետրոսյանը տարվել է Էրեբունու քննչական բաժին։ ԱԱԾ աշխատակիցները խուզարկություններ են անցկացրել նրա տանը։ Պետրոսյանի ամուսինը՝ գործարար և «Հայաստան» խմբակցության նախկին պատգամավոր Վահե Հակոբյանն է, ով ներկայումս գտնվում է երկրից դուրս։

«Սրբազան պայքար» անվանումով շարժման մասնակիցները և ղեկավարները պլանավորել էին ՀՀ-ում իրականացնել ահաբեկչական և իշխանությունը զավթելուն ուղղված գործողություններ։ Այս մասին հայտնում է Քննչական կոմիտեն։

Վ․Գ․-ն (Վազգեն Գալստանյան, ինքը՝ Բագրատ սրբազան) իր կողմից նախաձեռնված և ղեկավարվող «Սրբազան պայքար» անվանումով շարժումն իրականացնելու մի քանի ամիսների ընթացքում չկարողանալով Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ թույլատրված եղանակներով իրագործել իր կողմից շարժման առջև դրված՝ Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը ստանձնելու նպատակը, 2024 թվականի նոյեմբեր ամսից սկսած նպատակադրվել է այն իրագործել ՀՀ Սահմանադրությամբ չթույլատրված եղանակով, և այդ նպատակի իրականացման համար շարժման մի շարք մասնակիցների հետ նախնական համաձայնությամբ խմբի կազմում ձեռք է բերել ահաբեկչություն կատարելու և իշխանությունը զավթելու համար անհրաժեշտ միջոցներ և գործիքներ, ինչպես նաև դիտավորությամբ ստեղծել է այլ պայմաններ՝ այդ կերպ կատարելով իշխանությունը յուրացնելու նախապատրաստություն, ասված է հաղորդագրության մեջ։

Դա շատ ծանր մեղադրանք է, որը տարիների ազատազրկում է ենթադրում։ Սա նաև մեղադրանք է Հայ Առաքելական եկեղեցու հասցեյին։

Ասում են՝ Վ․Գ․-ն և հանցավոր խմբի մյուս անդամները չեն կարողացել իրականացնել պլանը ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայության աշխատակիցների կողմից դրանք նախապատրաստելու փուլում բացահայտելու պատճառով:

Հետաքրքիր է, Արմեն Աբազյանը տեղյա՞կ էր այդ պլանից, և ինչի՞ համար են նրան ազատել ԱԱԾ պետի պաշտոնից, չսպասելով լույսը բացվի։

Քիրս լեռան ստորոտում ծվարած Ավետարանոց գյուղը մի իսկական դրախտավայր էր հիշեցնում: Աննկարագրելի դյութիչ բնություն, կուսական անտառներ, մաքրամաքուր օդ ու ջուր, անվերջ դայլայլող թռչունների երամներ, պարզապես՝ մի երանելի բուրաստան:

Ավետարանոցը գոյություն է ունեցել դեռևս մեկուկես հազարամյակ առաջ: Այն եղել է Վարանդա գավառի կենտրոնը և մելիքների նստավայրը: Միջնադարում և հատկապես մելիքների տիրապետության շրջանում բնակավայրը շրջապատված է եղել հզոր և ամուր պարիսպներով, որոնց որոշ հատվածներ մնում են մինչև օրս: Մնում են նաև մելիքների թաղկապ ապարանքների արդեն կիսով չափ փլված պատերի և այլ ավերակների մնացորդները:

Ըստ ավանդության Աղվանքի թագավոր Վաչե Երկրորդը ճգնավոր դառնալուց  հետո հաստատվել է այստեղ և իրեն նվիրել Քրիստոսի Ավետարանին: Այստեղից և գյուղը կոչվել է Ավետարանոց:

Գյուղն առանձնանում է իր հնամենի մեծ և փոքր հուշարձաններով, խաչքարերով: Հենց գյուղի կենտրոնում է գտնվում Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որ կառուցվել է 1651 թվականին: Հուշարձանների մեջ մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Կուսանաց անապատը: Համաձայն եկեղեցու մուտքի վերևի արձանագրության՝ այն կառուցվել է 1616 թվականին: Կուսանոցի շինարարներն օգտագործել են ավերված շենքների քարեր՝ ընդգծելու, որ կառուցել են նախկինում եղած կրոնական հայտնի օջախի տեղում: Հնում այդտեղ եղել է հոգևոր-մշակութային կենտրոն, ինչի մասին են վկայում գրավոր աղբյուրները և հին արքայատան մնացորդները: Հետազոտություններն ապացուցել են, որ այստեղ է գտնվել Մելիք-Շահնազարյանների դամբարանը: Եկեղեցու բակում են ամփոփված մելիք-իշխանների և քահանաների աճյուններ, տաճարի պատերում որմնաշարված են տարբեր դարաշրջանների խաչքարեր:

Գյուղում կարելի էր տեսնել հիանալի ճարտարապետական նմուշների հետքեր: Նախ և առաջ դրանք Շահնազարյանների երեք մելիքական ապարանքներն են, որոնց պահպանված բարվոք վիճակը բավականին քանակությամբ տեղեկություններ է տալիս այդ դարաշրջանի արցախյան պալատականների կենսակերպի և կենցաղի մասին:

Մելիքանիստ գյուղի քաջորդիներն Արցախյան պայքարի անձնվեր մարտիկները դարձան: Ավետարանոցցին կանգնեց պաշտպանելու իր անառիկ գյուղն ու Արցախ աշխարհը: 1990 թվականի սկզբներին Համլետ Ստեփանյանի հրամանատարությամբ Ավետարանոցում կազմավորվեց կամավորական ջոկատ, որի հիմքի վրա 1991 թվականի վերջին ստեղծվեց վաշտ: 1992 թվականից ջոկատն առանձին, վաշտն Ասկերանի պաշտպանական շրջանի առանձին մոտոհրաձգային գումարտակի կազմում մասնակցել են Արցախի մի շարք բնակավայրերի ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին: Գումարտակը ղեկավարում էր Արշավիր Ղարամյանը:

Ավետարանոցի տղաներն ակտիվորեն մասնակցել են Արցախյան բոլոր պատերազմներին․ 32 հայորդի զոհվել է Արցախյան առաջին, 10-ը՝ 2020-ի, 2-ը՝ 2023-ի պատերազմներին, իսկ 1 հոգի զոհվել է 2023-ի սեպտեմբերի 25-ի պայթյունի ժամանակ։ 2020-ին 2 հոգի գերեվարվել են․ առայսօր նրանց ճակատագրերն անհայտ են։

 Վերջին անգամ այցելել եմ Ավետարանոց հայերիս համար հաղթական մայիս ամսին՝ 44-օրյա պատերազմից առաջ։

 -Գյուղն ամբողջությամբ ընկղմված էր կանաչի մեջ․ ասես տաղանդավոր նկարչի վրձին էր աշխատել ու գյուղն իսկական հեքիաթի վերածել: Մնում էր միայն հմայվել ու վերստին համոզվել՝ ինքա՜ն գեղեցիկ ու գողտրիկ է մեր Արցախ աշխարհի ամեն մի անկյունը:

Ավետարանոցի նորակառույց մանկապարտեզի շենքից հորդում էր երեխաների կարկաչուն և անհոգ ծիծաղը, բարձր տրամադրություն հաղորդում գյուղի մեծերին, ովքեր մանկապարտեզի կողքով անցնելիս մի պահ կանգ էին առնում և օրհնանք տալիս այդ հիանալի օջախը կառուցողներին:

«Երանի՜, գյուղում միշտ խինդ ու ծիծաղ լինի, ավելի շատ երեխաներ ծնվեն, գյուղը ծաղկի ու շենանա»,- մտածում էին բոլորը։

Ավետարանոցի Իվան Աթայանի անվան միջնակարգ դպրոցի երբեմնի փառքի մասին շատ էի լսել: Այցելեցի․ դպրոցի բակում աշխուժություն էր նկատվում: Պարզվեց, որ տարրական դասարանների աշակերտների մի մասը վերադառնում էր շաբաթօրյակից․ ոգևորված երեխաները սանմաքրման աշխատանքներ էին իրականացրել «Դախշուն» կոչվող տեղամասում: Ուսուցիչների հետ նրանք մաքրել էին սառնորակ աղբյուրի շրջակայքը, որպեսզի ամեն մի անցորդ վայելի անմահական ջուրը: Իրար հերթ շտալով՝ փոքրիկները պատմում էին, որ օրեր առաջ բարձր դասարանցիներն էին շաբաթօրյակ կազմակերպել «Ցուրտ աղբյուր» կոչվող տեղամասում:

Երբ մտա դպրոցի շենքը, անմիջապես աչքս շոյեց «Ղարաբաղյան շարժում» խորագրով պատի թերթը, որը մատաղ սերնդին բովանդակալից ներկայացնում էր այն ամենը, ինչ կատարվել էր տարիներ առաջ: Մայիսյան եռատոնին նվիրված պատի թերթ էր լույս ընծայվել, թարմացված էին նաև փառքի անկյունները:

Աշխուժությունը շարունակվում էր նաև դպրոցի ներսում: Երկրորդ դասարանցիները նշում էին ռուսերենի այբուբենի տոնը, որին մասնակցեցի մեծ ուրախությամբ:

Հետո ֆիզիկայի ուսուցչուհի Ալվինա Հայրապետյանի հետ շրջեցի դպրոցում: Երբեմնի հզոր դպրոցը վերանորոգման խիստ կարիք էր զգում: Սակայն, ինչ ժառանգել էին տարիներ առաջ ստեղծածից, ուսուցիչները պահում էին ամեն գնով և սրտացավությամբ: Ֆիզիկայի լաբորատորիայում ամեն ինչ այնպես էր, ինչպես թողել էր ԽՍՀՄ ժողովրդական ուսուցիչ Իվան Աթայանը: Դասասենյակի ամենապատվավոր տեղն զբաղեցնում էր ուսուցչին նվիրված անկյունը, որը կրում էր «Ընդմիշտ մեզ հետ» խորագիրը: Լինելով Իվան Աթայանի աշակերտուհին, ապա նրա գործընկերը՝ վաստակաշատ ուսուցչուհի Ալվինա Հայրապետյանն ակնածանքով և հուզմունքով էր խոսում իր ուսուցչի, նրա թողած մեծ ժառանգության մասին․ «Փոքրուց շատ էի սիրում հայոց լեզու և գրականություն, սակայն առավել սիրում ու հարգում էի ընկեր Աթայանին: Եվ այդ զգացմունքն այնքան ուժեղ էր իմ մեջ, որ ես նախընտրեցի ֆիզիկի մասնագիտությունը: Ամբողջ կյանքում աշխատեցի նմանվել նրան, դարձա նրա հավատարիմ հետևորդը»,-ասում է Ա․ Հայրապետյանը։

Այնուհետև Ալվինա Հայրապետյանի հետ, ով հաճույքով էր ստանձնել իմ ուղեկցուհու դերը, շրջեցի գյուղում: Դպրոցի տնօրենության, ուսուցչական և աշակերտական կոլեկտիվների մշտական ուշադրության կենտրոնում էին Հայրենական Մեծ պատերազմում և Արցախյան գոյամարտում նահատակված ավետարանոցցիների հիշատակին կանգնեցված հուշարձանների, հուշաղբյուրների բարեկարգման և խնամքի աշխատանքները: Այս սրբատեղերի պահպանումը յուրաքանչյուրն իր առաքելությունն էր համարում:

Ավետարանոցում ամեն ինչ ինձ համար հետաքրքիր էր, գեղեցիկ: Ալվինա Հայրապետյանը պատմում էր գյուղի և գյուղացու առօրյայի մասին: Գարնանային արևոտ այդ օրը համարյա բոլորն այգիներում էին: Հողի մշակ ավետարանոցցին չէր կարող պարապ նստել, նա ժրաջան մեղվի պես աշխատասեր էր ու ստեղծող: Մեծամասնությունն աշխատում էր գյուղից դուրս՝ ահել, թե ջահել:

Այդ օրը ես շատ բան իմացա Ավետարանոցի մասին, վայելեցի գյուղի ամեն մի անկյունը, հիացա մարդկանց վերաբերմունքից։ Հանդիպեցի նաև Հայրենական Մեծ պատերազմի վետերան Արաքսյա Խաչատրյանի հետ, լսեցի նրա կյանքի պատմությունը և երկարակյաց լինելու գաղտնիքները։

Երբ եկավ տուն դառնալուս ժամանակը, մի տեսակ չէի ցանկանում բաժանվել այդ կախարդական բնաշխարհից, այդ աշխատասեր և առանձնահատուկ ժողովրդից: Այդ պահին իմ մտքում միայն մի ցանկություն կար. մելիքանիստ Ավետարանոցում թող մարդիկ ապրեն հույսով ու հավատով լցված, թող գյուղում ավելանան մանկան ճիչերը։

Ցավոք, Աստված չկատարեց իմ ցանկությունը։

2020-ին ընկավ Ավետարանոցը, բնակչությունը տեղահանվեց, իսկ 2023-ի սեպտեմբերին ընկավ ողջ Արցախը։

Գյուղի բնակչությունը սփռված է աշխարհով մեկ, սակայն համայնքի նախկին ղեկավար Սմբատ Մադաթյանը շարունակում է համախմբել գյուղացիներին, ինչպես առաջին, այնպես էլ երկրորդ տեղահանությունից հետո։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ