Քաղաքագետ Անդրիաս Ղուկասյանի խոսքով՝ Արեւմուտքի միջամտությամբ Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերությունների հետ կապված ինչ-որ գործընթաց գնում է, սակայն դա գործընթաց է, որը փոխարինում է իրական կարգավորմանը։

«Իրական կարգավորման հենարանն Արցախի ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումն է Ադրբեջանի կողմից, Ադրբեջանի համաձայնությունն է, որպեսզի Արցախում տեղակայվեն միջագային զորքեր, պայմաններ ստեղծվեն հայերի վերադարձի համար, եւ միջազգային կառավարում հաստատվի՝ մինչեւ տեղի կունենա հանրաքվե, որը կորոշի Արցախի վերջնական կարգավիճակը։ Սրանք են խաղաղ կարգավորման հենարանները։ Եթե դա չի արվում, մնացած ամեն ինչն իմիտացիա է։ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ «խաղաղության պայմանագիր», առանց իրավական հիմքերի սահմանազատում կամ ինչ-որ երրորդ կողմերի միջամտությամբ տրանսպորտային ուղիների բացում, այդ ամբողջը խաղաղ կարգավորման իմիտացիա է։ Ես չեմ կարծում, որ առանց քաղաքական որոշումների, տնտեսական եւ այլ բնույթի հարցերով ինչ-որ լուծուներ գտնելը կարող է իրավիճակը տանել կարգավորման»,- step1.am-ի հետ զրույցում ասաց Անդրիաս Ղուկասյանը։

Նրա խոսքով՝ եթե կողմերից մեկը՝ տվյալ դեպքում Ադրբեջանը չի կարող գալ հաշտության, ապա մաս-մաս լուծումները սխալ մոտեցում են, որը չի կարող բերել արդյունքի։ «Թրամփը չակերտավոր մի լավ միտք արտահայտեց՝ հասնել խաղաղության պարտադրանքով։ Եվ եթե ինքը երկակի ստանդարտներով չի շարժվում, ապա ԱՄՆ ամենաճիշտ վարքագիծը կլինի այն, որ Ադրբեջանին ուժով պարտադրեն խաղաղ կարգավորման այն բանաձեւը, որը Մինսկի խումբը մշակել էր եւ քննարկել բազմակողմանի բանակցությունների արդյունքում, որին ծանոթ են բոլորը։ Մի խոսքով՝ դա է խաղաղ կարգավորումը, մնացածը ես լուրջ չեմ ընդունում»,- հավելեց Ղուկասյանը։

Ռոզա Հովհաննիսյան

Ինչպես նշում են փորձագետները, Էրդողանի հետ հանդիպումից հետո Դոնալդ Թրամփը առաջարկել է Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև Հայաստանի և Նախիջևանի տարածքով հաղորդակցությունների բացման իր սեփական տարբերակը: Նշվում է, որ սա եվրոպական առաջարկության կրկնությունն է, որը ենթադրում է եներրորդ երկրների, օրինակ՝ շվեյցարական կազմակերպության կողմից հաղորդակցությունների վերահսկողություն: Սակայն այս տարբերակը չեն ընդունում Բաքուն և Անկարան, որոնք պահանջում են միջանցք՝ Հայաստանի ինքնիշխանությունից դուրս: Փորձագետները նշում են, որ փակուղուց դուրս գալու ամենահավանական ճանապարհը կարող է լինել Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելը, որպեսզի նա կամավոր հրաժարվի հայ-իրանական սահմանի և իր երկրի հարավի նկատմամբ ինքնիշխանությունից:

Բայց ինչո՞ւ Հայաստանի վրա։ Արդեն մի քանի ամիս է, ինչ Իրանը պնդում է, որ ինքն է միակ ուժը, որը թույլ չի տալիս «սահմանների փոփոխություն և Զանգեզուրի միջանցքի բացում»: Այսինքն՝ նման միջանցք բացելու համար անհրաժեշտ է «համոզել» ոչ թե Հայաստանին, այլ Իրանին:

ՀՀ-ում Իրանի դեսպան Սոբհանիի վերջին հայտարարությունն այն մասին, որ կան հետախուզական տվյալներ Իրանի դեմ հարվածների համար ադրբեջանական տարածքի օգտագործման մասին, հնչել է որպես սակարկության կոչ:

Հայտնի է դարձել, որ Իրանի նախագահ Պեզեշկյանը մասնակցելու է Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության (ՏՀԿ) անդամ երկրների 17-րդ գագաթնաժողովին, որը տեղի կունենա օկուպացված Ստեփանակերտում այս տարվա հուլիսի 3-4-ը։

Թուրքիան, Ադրբեջանը և Իրանը ՏՀԿ անդամներ են, ինչպես նաև Աֆղանստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Պակիստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը և Ուզբեկստանը։

Պեզեշկյանի այցը օկուպացված Արցախ նշան է այն բանի, որ Իրանը սկսել է սակարկությունը, և “ապրանքը”՝ հայ-իրանական սահմանն է, ավելի ճիշտ՝ Հայաստանի հարավը։ Հայտնի չէ՝ թե ինչ գինե ակնկալում Իրանը՝ Նախիջևանով Հայաստան ճանապարհորդելու բացառիկ իրավունք, թե՞ ավելի լայն տարածաշրջանային գործարք է նախատեսվում։

Պեզեշկյանի օկուպացված Ստեփանակերտ այցելության փաստը նշան է հայկական դիվանագիտության ոչ միայն պարտության, այլև իսպառ բացակայության․ պաշտոնական Երևանը նման այցելությունները համարում է Ադրբեջանի «ներքին գործ»։ Հենց երեկ Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արաղչին զանգահարել է Արարատ Միրզոյանին և շնորհակալություն հայտնել Իսրայելի հետ լարվածության սրման ժամանակ Երևանի աջակցության համար։ Արտգործնախարարության պաշտոնական տեղեկատվության մեջ Պեզեշկյանի Արցախ այցելության մասին հիշատակման բացակայությունը ենթադրում է, որ Երևանից որևէ առարկություն չի եղել։

Չնայած Իսլամական համագործակցության կազմակերպության վերջին գագաթնաժողովից հետո, որը տեղի է ունեցել Կոստանդնուպոլսում հունիսի 21-22-ին, ի դեպ, Իրանի մասնակցությամբ, ՀՀ արտաքին գործերի նախարարությունը կոշտ հայտարարություն է տարածել գագաթնաժողովի հռչակագրի կապակցությամբ, որտեղ Հայաստանը անվանվել է Արևմտյան Ադրբեջան և նշվել է «ադրբեջանցիների վերադարձի անհրաժեշտությունը»։

Երեկ ՀՀ-ում Իրանի դեսպանը հանգիստ հայտարարել է, որ Իրանը ստորագրել է հռչակագիրը, քանի որ համաձայն է հիմնական գաղափարներին, թեկուզ առարկել է որոշ ձևակերպումներ։

Բայց սա ոչինչ չի փոխում. Իրանը սկսել է սակարկությունը հայ-իրանական սահմանի և Հայաստանի հարավի վաճառքի շուրջ, և աճուրդը տեղի կունենա օկուպացված Ստեփանակերտում։

Ազատություն

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը Երևանին ու Բաքվին առաջարկ է ներկայացրել Ադրբեջանը Հայաստանի տարածքով Նախիջևանի հետ կապող ճանապարհի մասին, հաղորդում է Carnegie (Քարնեգի) հիմնադրամի վերլուծաբան Օլեսյա Վարդանյանը՝ հղում անելով երկու օտարերկրյա դիվանագետների։

Ըստ այդ աղբյուրների՝ ամերիկյան առաջարկը նման է տարիներ առաջ Եվրամիության կողմից շրջանառված տարբերակին, որի հիմքում 2008-ի պատերազմից հետո Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև համաձայնեցված ծրագիրն էր։ Դրանով կողմերը նախատեսում էին Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի վիճելի շրջաններով անցնող երթուղիների կառավարումը հանձնել շվեյցարական մի անկախ ընկերության, որը պարտավորվելու էր հետո լոգիստիկ տվյալները փոխանցել շահագրգիռ բոլոր կողմերին։

Եվրամիությունը նաև Երևանին ու Բաքվին էր առաջարկում այս նախադեպով առաջնորդվել, սակայն «քննարկումները խափանվեցին. նախ՝ հայ-ադրբեջանական սահմանին լարվածության նոր բռնկումներից, ապա՝ 2023 թվականին, Լեռնային Ղարաբաղում իրավիճակի սրացումից հետո», գրում է Քարնեգիի վերլուծաբանը։

Տրանսպորտային հաղորդակցությունների ճակատագիրը մնում է Հարավային Կովկասում չլուծված հիմնական հարցը՝ «Միջին միջանցքը», որը կարող է այլընտրանք դառնալ Ռուսաստանից անցնող ճանապարհներին՝ կապելով Չինաստանը Եվրոպայի հետ՝ Կենտրոնական Ասիայի, Կասպից ծովի ու Հարավային Կովկասի միջոցով, ինչն ահռելի նշանակություն է ստացել հատկապես Ուկրաինայի վրա Ռուսաստանի հարձակումից հետո։ Այդ ճանապարհի մի մասը տեսականորեն կարող է անցնել Հայաստանի տարածքով՝ կապելով Թուրքիան Ադրբեջանի, այնուհետև Կենտրոնական Ասիայի հետ, որտեղ Անկարան հատուկ հետաքրքրություն ու շահեր ունի։

«Բաքուն ընդհանուր առմամբ չի առարկում», – փաստում է Քարնեգիի վերլուծաբանը», – հավելելով, – «Միաժամանակ, Ադրբեջանը պնդում է, որ պետք է սկսել հարավային ճանապարհի բացումից, որը Ադրբեջանը կկապի իր անկլավի՝ Նախիջևանի հետ:

Այս նախագիծը, Բաքվի ձեռամբ ներառվել է Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի ավարտի վերաբերյալ՝ Մոսկվայի միջնորդությամբ ստորագրված եռակողմ փաստաթղթում, որը ենթադրում էր Ռուսաստանի մասնակցությունը երթուղու ապագա կառավարմանը»։

Սակայն այսօր Երևանը առարկում է՝ պնդելով, որ ինքը պետք է իրականացնի վերահսկողությունը՝ մաքսային տուրքերից և անձնագրային ստուգումից մինչև անվտանգություն, նշել է վերլուծաբանը, շարունակելով, որ Բաքուն իր հերթին պնդում է, թե պատրաստ չէ ներդրումներ կատարել տրանսպորտային մի նախագծում, որի ճակատագիրը կարող է հարցականի տակ հայտնվել, օրինակ՝ «եթե Հայաստանում իշխանափոխություն լինի», հղում անելով իր աղբյուրներին՝ գրում է Քարնեգիի վերլուծաբանը, հավելելով՝ Ադրբեջանը պահանջում է ներգրավել արտաքին երաշխավոր՝ երթուղու կայուն գործունեությունն ապահովելու համար։

«Այս դիրքորոշումը, ըստ երևույթին, կիսում է նաև Թուրքիան, չնայած Երևանը դեռևս հույս ունի համոզել Անկարային ճանաչել երթուղու նկատմամբ լիարժեք վերահսկողություն ունենալու՝ Հայաստանի իրավունքը»։

Այս պայմաններում ներկայացված ամերիկյան առաջարկը ընդհանուր գծերով նման է եվրոպականին, որով նախատեսվում էր ճանապարհի կառավարումը արտապատվիրակել օտարերկրյա, մասնավոր ընկերության։ «Միաժամանակ, Վաշինգտոնի առաջարկը հիմնվում է ամերիկյան տրամաբանության վրա, ըստ որի համաձայնագրի երաշխավորը պետք է լինի ամերիկյան բիզնեսը, ինչպես որ արդեն տեղի է ունեցել, օրինակ՝ Ուկրաինայում՝ հազվագյուտ մետաղների գործարքում», – պնդում է Օլեսյա Վարդանյանը, որն ավելի վաղ նաև ղարաբաղյան հակամարտությանը մանրակրկիտ հետևող Միջազգային ճգնաժամային խմբի ավագ վերլուծաբանն էր։

Այս տարբերակն առաջ տանելու համար, ըստ նրա աղբյուրների, Վաշինգտոնը պետք է մեծ ջանքեր գործադրի. «Կա՛մ համոզել Ադրբեջանին հրաժարվել Հայաստանի Սահմանադրությունը փոխելու իր պահանջից և ստորագրել խաղաղության համաձայնագիրը. դրան կարելի է հասնել, օրինակ, Իլհամ Ալիևին Սպիտակ տուն հրավիրելով»,-նշում է հոդվածագիրը։

Եվ երկրորդ տարբերակը, ըստ ներկայացմամբ, ճնշում գործադրելն է Երևանի վրա, որպեսզի Հայաստանը համաձայնի ամերիկյան մոդելին և հրաժարվի երթուղու հայկական հատվածի նկատմամբ լիակատար վերահսկողության պահանջից։ Փաստելով, որ այս տարբերակն առավել իրատեսական է, Քարնեգիի վերլուծաբանը գրում է՝ ամենայն հավանականությամբ, դրանով Հայաստանը նաև ստիպված կլինի հրաժարվել Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագիրն ի վերջո արագորեն կնքելու և երկարամյա մեկուսացումից շուտափույթ դուրս գալու հույսերից։

Չնայած քննարկումները դեռևս սկզբնական փուլում են, և մանրամասները կարող են փոխվել, ԱՄՆ մի պաշտոնյա վստահություն է հայտնել դրա հաջողության նկատմամբ․ «Նախագահ Թրամփը կարող է նույնիսկ Նոբելյան մրցանակ ստանալ դրա համար», – ասել է նա Քարնեգիի վերլուծաբանին: