Նժդեհ Իսկանդարյանը մայիսի 20-ին նշանակվել է Արցախի պետական նախարար։ Կձևավորվի՞ նախարարների նոր կաբինետ, կներկայացվի՞ հանրությանը Արցախի պետական նախարարի ծրագիրը։ Իսկանդարյանը այս մասին խոսեց Step1.am-ի հետ։

 -Պարոն Իսկանդարյան, ինչպես տեղեկացանք, մայիսի 20-ին Ձեզ նշանակել են Արցախի պետական  նախարար: Արդյո՞ք ունեք ծրագիր որպես պետնախարար:

-Իհարկե, որպես պետնախարար ունեմ ծրագիր, ուղղված մեր հայրենակիցների խնդիրների լուծմանը: Ոչ ոք պատրանքներ չունի, մենք հասկանում ենք արցախցիների խնդիրների մասշտաբները Հայաստանում, ինքներս բախվում ենք իրականությանը, բայց մենք պետք է աշխատենք։

Ծրագիրը վերջնական կներկայացվի այն ժամանակ, երբ հանդիպումներ կունենամ բոլոր նախարարների հետ: Ես ուզում եմ լսել բոլոր նախարարներին, պարզել, թե որ հարցերն են նրանք դիտարկում որպես առաջնային խնդիրներ: Հաշվի առնելով բոլոր եզրակացությունները՝ կստեղծվի «ճանապարհային քարտեզ», որի վրա կհիմնվի արցախի պետական նախարարի գրասենյակի գործունեությունը։

Բայց կարող եմ ասել, որ գլխավոր ասպեկտը իհարկե սոցիալական հարցերը կլինեն: Մեր հանրությունը տեղյակ է, որ հարցերի լուծումը ՀՀ կառավարության դաշտում է, ու մենք ամեն ինչ կանենք այդ հարցերի բարձրաձայնման համար:

–Սոցիալական խնդիրներից զատ, կան քաղաքական հարցեր ևս։ Դրանք թվարկված են Արցախցիների իրավունքների պաշտպանության խորհրդի պահանջագրում։

-Համաձայն  եմ, բայց ներկայիս փուլում անհրաժեշտ է կենտրոնանալ սոցիալական խնդիրների լուծման վրա։ Նախ՝ դա անհրաժեշտ է, որպեսզի արցախցիները չլքեն Հայաստանը։

Մեր հասարակությունում առկա լարվածության ֆոնին ես կարծում եմ, որ քաղաքական հարցերը պետք է բարձրացվեն մեծ զգուշությամբ։ Եվ դա տեղի կունենա։

Որպեսզի ավելի պարզ լինի, թե ինչ նկատի ունեն, թույլ տվեք հիշեցնել ՔՊ պատգամավոր տիկին Հակոբյանի խոսքերն, ում կողմից օգտագործված «սեպարատիստ» բառը հատուկ է Ադրբեջանի բառապաշարին: Ցավալի է, որ մեր հայրենիքում մենք բախվում ենք նման վերաբերմունքի:

-Ադրբեջանը շարունուկամ է վայրագությունները և արագորեն քանդում է Ստեփանակերտը և Արցախի այլ բնակավայրեր: Որպես Արցախի իշխանությունների և հանրության ներկայացուցիչ, կձեռնարկե՞ք որևէ քայլ այդ գործողությունների դեմ։

-Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը անընդհատ բարձրաձայնվում է տարբեր հարթակներում։ Ցավոք, ադրբեջանական կողմը անպատիժ շարունակում է իր հանցագործությունները Արցախում։

Ինչ վերաբերում է հուշարձանների պահպանությանը, կարծում եմ, այդ գործում պետք է մասնակցեն ոչ միայն արցախցիները, այլև աշխարհասփյուռ հայությունն ու Հայաստանի պետական կառույցները։ Հակառակ դեպքում ես հաջողություն չեմ տեսնում այս հարցում։

Նույնը վերաբերում է նաև մասնավոր սեփականությանը։

Ինչպես գիտեք, մեր մարդու իրավունքների պաշտպանները և միջազգային փորձագետները մեծ աշխատանք են իրականցնում այդ վայրագությունների մասին բարձրաձայնելու և միջազգային ատյաններում դրանք ներկայացնելու համար: Ինչը միայն ողջունելի է։ Արցախի կառավարությունը ողջունում է այս նախաձեռնությունը և պատրաստ է աջակցել դրան, եթե նման առաջարկ լինի։

Շատ ցավալի է, որ փաստերը, որոնք վկայում են, որ Արցախը հայկական է, և որ հայ ժողովուրդը դարեր շարունակ ապրել է այստեղ, դիտավորյալ ջնջվում են։ Երբ վերադառնանք, մենք կվերականգնենք մեր հայրենիքը։

– Երբ խոսքը գնում է վերադարձի մասին, հասարակությունը բողոքում է, որ չեն մանրամասնում, թե դա ինչպես պետք է լինի:

Ինչ վերաբերում է վերադարձին։ Իրականում այստեղ 2 տարբերակ կա՝ բանակցություններ և ռազմական չանապարհ: Բոլորը հասկանում են սա: Բայց նախընտրելի է լուծումը տանել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հարթակում, ինչին դեմ է Ադրբեջանը:

Անհրաժեշտ է անընդհատ բարձրաձայնել այդ խնդիրնրը և մեր հասարակության, և միջազգային հանրության շրջանակում, որպեսզի պարզ լինի՝ Արցախի ժողովուրդը պայքարում է իր իրավունքների համար՝ համաձայն բոլոր մարդկային և ժողովրդավարական նորմերի։

–Դուք նաև Արցախցիների իրավունքների պաշտպանության խորհրդի անդամ եք, խնդրում եմ պարզաբանել, ինչպե՞ս եք համատեղելու այս երկու պոզիցիաները։

-Տվյալ պայմաններում շատ դժվար է խոսել  դրա մասին: Ես չեմ բացառում, որ կլինեն հարթակներ, որտեղ որպես պետնախարար կկարողանամ ավելի նպաստել այս կամ այն հարցի լուծմանը: Բոլոր ջանքերը կարևոր են:

Այժմ Խորհուրդը սկսել է հանդիպումներ արցախցիների հետ տարբեր շրջաններում։ Մինչ այդ մենք պարբերաբար հանդիպումներ ենք ունեցել Երևանում: Բազմաթիվ հարցերի շուրջ։ Ես չեմ բացառում, որ Խորհրդի կողմից հավաքված տվյալները օգտակար կլինեն պետական նախարարի գրասենյակի աշխատանքում։ Նաև համատեղ աշխատանքը կարող է օգտակար արդյունքներ տալ մեր հասարակության համար։

-Ձեր նշանակումը մեծ ռեզոնանս է առաջացրել Արցախի հանրության շրջանում:

-Մեր մոտ պաշտոնը բացասական ինչ-որ բանի հետ են կապում սովորաբար: Բայց մեր հայրենակիցները պետք է հիշեն, որ մենք աշխատում ենք առանց ռեսուրսների, կամավորական հիմունքներով։ Սակայն մեզ վրա մեծ պատասխանատվություն է դրված, ուստի ընդունելի են միայն մարդկանց համար դրական արդյունքները։

Ալվարդ Գրիգորյան

ՀՀ կառավարությունը խոստացել է մարել 44-օրյա պատերազմում արցախցի զոհված զինծառայողների 83 ընտանիքների հիփոթեքային վարկերը։

Այս մասին մամուլի ասուլիսի ժամանակ հայտարարել է Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանության խորհուրդը։

Իրավապաշտպան և նախկին պետնախարար Արտակ Բեգլարյանը նշել է, որ խոսքը 2020 թվականի պատերազմի արդյունքում օկուպացված Արցախի շրջաններից բռնատեղահանված ընտանիքների մասին է։

«2023 թվականի սեպտեմբերին արցախցիների տեղահանությունից հետո, Արցախի կառավարությունը, օբյեկտիվ պատճառներով, դադարեցրեց հայկական բանկերում վարկերի մարումը Հայաստանում բնակարան գնած 83 ընտանիքների տրված վկայականներով։ Արդյունքում, բանկերը սկսեցին պահանջել վճարումներ ընտանիքներից, հակառակ դեպքում սպառնալով զրկել նրանց բնակարանից։ Արցախի կառավարությունը պետք է մարեր վարկերը 20 տարվա ընթացքում։

Հասարակական և իրավապաշտպան կազմակերպությունները տագնապ հնչեցրին։ ՀՀ կառավարությանը ուղղված բազմիցս դիմումները ապարդյուն էին։ Այնուհետև մենք միավորեցինք ուժերը Արցախցիներ իրավունքների պաշտպանության խորհրդի հետ։ Սա կարելի է անվանել օրինակ, երբ հաջողությունը ձեռք է բերվում համերաշխության և ուժերի համախմբման միջոցով»։

Խոսելով այն մյուս ընտանիքների մասին, որոնք չեն հասցրել իրացնել 2020 թվականից հետո տրված Արցախի կառավարության վկայականները, Բեգլարյանը նշել է, որ «նրանց վկայականները անվավեր են ճանաչվել ՀՀ կառավարության կողմից, և այդ ընտանիքները պետք է մասնակցեն 2023-ից հետո հայտարարված ՀՀ կառավարության փախստականների համար նախատեսված բնակարանային ծրագրին», և հավելել է, որ «զոհված արցախցի զինվորների ընտանիքները Հայաստանում չունեն որևէ արտոնություն կամ սոցիալական կատեգորիա, իսկ բնակարանային աջակցության ծրագրի շրջանակներում նրանք ընդգրկված են ընդհանուր ցուցակներում, ինչը հիմնարար սխալ է»։

Ալվարդ Գրիգորյան

Արցախցիների իրավունքների պաշտպանության խորհուրդն այս օրերին հանդիպումներ է անցկացնում մարզերում բանկվող արցախցների հետ։ Իսկ հունիսի 23-ին հայտարարելու են պայքարի նոր փուլ սկսելու մասին։

Արցախցիների իրավունքների պաշտպանության խորհրդի անդամ Սայիդա Պողոսյանը step1.am-ի հետ զրույցում ասաց, որ առաջիկա օրերին հանդիպումները շարունակելու են այն համայնքներում, որտեղ բնակվում են մեծ թվով արցախցիներ։ «Այնուհետեւ կամփոփենք արդյունքները, հետագա քայլերը մանրամասն կներկայացնենք։ Բայց արդեն ակնհայտ է, որ բոլոր ճանապարհները տանում են դեպի ցույց, որովհետեւ շատ հարցերի պատասխաններ մնացել են անբավարար»,- ասաց նա։

Օրերս խորհրդի անդամները հանդիպում են անցկացրել Մասիս համայնքում, ըստ Սայիդա Պողոսյանի, արցախցիները բոլորն էլ հասկանում են, որ այն հարցերը, որոնք առաջ են քաշվել, արդար են եւ պետք է ստանան լուծումներ։ Այսինքն՝ մարդիկ պատրաստ են պայքարի։ Սայիդա Պողոսյանն ասաց, որ միայն սոցիալական հարցերը չէ, որ հետաքրքրում են մարզերում բնակվող արցախցիներին։ Խորհրդի առաջ քաշած 12-13 կետերի ուղղությամբ մարդիկ պատրաստ են աշխատանք տանել ու պայքարել իրենց իրավունքների իրացման համար։

Սոցիալական աջակցության ծրագրերի կրճատման հետեւանքով, Սայիդա Պողոսյանի խոսքով, արցախցիները սոցիալական խնդիրների առաջ են կանգնում։ «Իրենք միշտ էլ աշխատում են, այն աջակցությունը, որը ստանում էին, դրանով վճարում էին տան վարձը, իսկ աշխատած գումարով ապրում էին։ Իսկ հիմա, եթե աջակցությունից զրկվեն, չեմ պատկերացնում, թե ինչ է սպասվում։ Մեր միակ մտահոգությունն այն է, որ արցախցիները Հայաստանը չլքեն, որովհետեւ Հայաստանը լքելու դեպքում կփակվի նաեւ Արցախ վերադարձի խնդիրը։ Չկա արցախցի, չկա Արցախի հարց։ Միայն Մասիսի շրջանում ապրում է մոտ 7500 արցախցի։ Իսկ դա մեծ թիվ է, քիչ չէ։ Ասացին, որ փորձում են աշխատել, ամեն աշխատանք էլ կատարում են, միայն թե գիտեն, որ իրենց ընտանիքն են պահում, իրենց հայրենիքում են մնում, իրենց եղբայրների գերեզմաններին են այցելում»,- ասաց նա։

Ռոզա Հովհաննիսյան

Ստեփանակերտ

Արցախից տեղահանվելուց հետո Ժորա Հայրապետյանը ընտանիքով բնակություն է հաստատել Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքում։

Նա սովորում է Գորիսի պետական համալսարանի Իրավագիտության բաժնում․ անընդունելի է համարում ՀՀ կառավարության վարած քաղաքականությունն Արցախից բռնատեղահանված բնակչության հանդեպ։

 – 2023-ի սեպտեմբերին Ադրբեջանի կողմից իրականացված լայնածավալ ագրեսիայի հետևանքով Արցախի Հանրապետությունից բռնի տեղահանվեցին ավելի քան 100000 արցախցիներ։ Նրանք ստիպված եղան լքել իրենց օրինական բնակության և սեփականության վայրերը՝ տներ, հողամասեր, անձնական տնտեսություններ, որոնք իրավական տեսանկյունից գրանցված էին Արցախի կադաստրային համակարգում։

Այսօր այդ անձինք զրկված են ոչ միայն իրենց գույքից, այլև՝ սոցիալական ապահովվածությունից և բնակարանային անվտանգությունից։

Մինչդեռ, ՀՀ կառավարությունը ոչ միայն ուշացած և ոչ ամբողջական է արձագանքում այս ճգնաժամին, այլ նաև որդեգրել է մի շարք հակասական և խտրական մոտեցումներ, որոնք չեն նպաստում փոխհատուցման իրականացմանը։

Առավել խնդրահարույցներից է կառավարության կողմից ներդրված բնակարանային սերտիֆիկատների ծրագիրը, որը անընդունելի է ինչպես իր բովանդակությամբ, այնպես էլ իրական կիրառման հնարավորություններով։ Այս ծրագիրն առերևույթ ներկայացվում է որպես փոխհատուցման մեխանիզմ, սակայն իրականում չունի գույքային իրավունքի համարժեքության երաշխիք, չի ապահովում շուկայական արժեքով փոխհատուցում և չի դիտարկվում որպես փոխհատուցում բռնի կերպով կորցված անշարժ գույքի համար։ Բացի այդ, այն ենթադրում է՝ պայմանավորվածություններ, որոնք մերժում են բռնի տեղահանման ենթարկված անձանց ամբողջական իրավունքների վերականգնումը՝ դարձնելով նրանց ապագան կախված շուկայի տատանումներից և փաստացի դնում պետական վերահսկողությունից դուրս։

Ժորա Հայրապետյանը կարծում է, որ ՀՀ կառավարությունը մինչ օրս չի ապահովել բռնի տեղահանված արցախցիների ժամանակավոր կացարանների վարձավճարների, կոմունալ և կեցության ծախսերի փոխհատուցման համակարգված, համապարփակ ծրագիր, ինչը սոցիալական լուրջ լարում է առաջացրել տեղահանված բնակչության շրջանում։

 -Այս խնդիրները կրկնակի մտահոգիչ են՝ հաշվի առնելով, որ Արցախի կադաստրի կոմիտեի էլեկտրոնային գույքային շտեմարանը փոխանցվել է ՀՀ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությանը, ինչն իրավական լիարժեք հիմք է՝ պետական փոխհատուցման գործընթաց սկսելու համար։

Բացի այդ, 2024 թվականի նոյեմբերի 18-ին ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմը ներկայացրել է գրավոր կարծիք ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանը, որտեղ հստակ նշվում է աջակցության տրամադրման շարունակականության անհրաժեշտությունը ավելի երկար ժամկետներով՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ արցախցիներն այսօր չունեն կայուն սոցիալական կարգավիճակ։

Այս կարծիքը փաստում է, որ պետական մոտեցումն առայժմ չի ապահովում այդ մարդկանց իրավունքների, արժանապատվության և կենսապահովման նվազագույն երաշխիքները։

Այս պայմաններում ՀՀ կառավարությունը պարտավոր է՝ անհապաղ հրաժարվել սերտիֆիկատների ոչ արդյունավետ և ձևական ծրագրից, ձևավորել իրական փոխհատուցման համակարգ՝ հիմնված Արցախի կադաստրային տվյալների վրա, առանց քաղաքացիության պարտադրանքի փոխհատուցման ծրագիր մշակել Արցախցիների բնակարանային ապահովման համար և համապատասխանեցնել իր գործողությունները ինչպես ՀՀ Սահմանադրության, այնպես էլ միջազգային մարդասիրական ու մարդու իրավունքների նորմերին։

Արցախցիները Հայաստանի Հանրապետության մասնիկ են, և որևէ պետական որոշում չպետք է անտեսի նրանց արժանապատվությունը, իրավունքը և պատմական կապը հայրենիքի հետ։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ