Բաքվի բանտում գտնվող Արցախի նախկին պետնախարար, հայտնի գործարար Ռուբեն Վանդանյանը հանդես է եկել հայտարարությամբ՝ արձագանքելով Մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանի՝ իրեն ուղղված պատասխանի առնչությամբ։ (Փոխանցվել է ընտանիքի հետ հեռախոսազրույցի ընթացքում)

Ռուբեն Վարդանյանի հայտարարությունում ասվում է. «Ինձ հաջողվեց ծանոթանալ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանի՝ իմ դիմում- խնդրանքի պատասխանին: Հրապարակայնորեն չեմ գնահատի նրա այդ դիրքորոշումը։ Թողնում եմ նրա խղճին։ Պարզապես կասեմ՝ անկեղծորեն ցավում եմ։ Աստված ձեզ դատավոր։

Բայց այս պատասխանից հետո կոնկրետ հարցեր են առաջանում ոչ միայն մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի, այլև Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի հետ կապված։

Եթե Ադրբեջանի բանտերում գտնվող հայ քաղաքացիների պաշտպանությունը ՀՀ օմբուդսմենի մանդատի մեջ չի մտնում, ապա ո՞ւմ մանդատն է սա։ Մեր երկրում ո՞վ է պատասխանատու այս հարցի համար։ Ե՞րբ է նշանակվել այդ անձը։ Ինչո՞ւ դրա մասին ոչ ոք չգիտի՝ ո՛չ բանտարկյալների ընտանիքները, ո՛չ հասարակությունը։

Կան մարդիկ, ովքեր Բաքվի բանտերում պահվում են արդեն վեց տարի։ Այս ընթացքում Հայաստանի կառավարությունն այդպես էլ չկարողացավ նրանց հետ կայուն և հասկանալի կապի մեխանիզմ կազմակերպել ՝ ո՛չ երրորդ կողմի` Բաքվում այլ պետությունների դեսպանատների, ո՛չ միջազգային կազմակերպությունների միջոցով։

Ինչո՞ւ։

Ինչպե՞ս է ստացվում, որ Հայաստանի ներկայացուցիչները կարող են Ադրբեջան մեկնել առևտրային, տնտեսական և այլ հարցեր քննարկելու նպատակով, բայց չեն կարողանում կազմակերպել այց հայ գերիների կյանքի, առողջության և իրավական կարգավիճակի հարցերով։ Արդյո՞ք մարդկանց ճակատագիրն առևտրային բանակցություններից առավել կարևոր չէ։

Ինչո՞ւ մինչ օրս բանտարկյալներին ամենաանհրաժեշտ իրերը փոխանցելու նորմալ մեխանիզմ կազմակերպված չէ։ Մի շարք անձինք արդեն ավելի քան մեկ տարի ոչինչ չեն ստանում։ Շատերը նորմալ հագուստ չունեն. հնարավորություն չկա ստանալ այն, ինչ իրականում անհրաժեշտ է՝ հաշվի առնելով նրանց տարիքը, առողջական վիճակը և պահման կենցաղային պայմանները։

Փոխարենը, եթե օգնություն ընդհանրապես հասնում է, այն կազմակերպվում է ոչ պաշտոնական, ոչ թափանցիկ եղանակով՝ առանց հաշվի առնելու բանտարկյալների իրական կարիքները։ Մարդիկ ստանում են ոչ թե այն, ինչ իրենց անհրաժեշտ է, այլ այն, ինչ որոշվել է փոխանցել նրանց ինչ-որ մեկի կողմից. սա օգնություն չէ, այլ ողորմություն:

Այստեղ պահվողների շարքում կան տարեց՝ 70 տարեկանից բարձր մարդիկ, առողջական լուրջ խնդիրներ ունեցող մարդիկ։ Եթե ատամ չունեցող մարդուն չորամիրգ են տալիս, դա օգնություն չէ։ Դա նվաստացում է։

Արդյո՞ք այս ամենը հայտնի է վարչապետին:

Ո՞վ է անձամբ պատասխանատու այս գործընթացի կազմակերպման համար։ Ինչպիսի՞ն է հաստատված կարգը։ Ինչո՞ւ այն չի պահպանվում։ Չե՞ք ամաչում:

Ամոթ չէ՞ ստանալ խաղաղության մրցանակ, խաղաղության մասին խոսել և ծափահարություններ ընդունել, երբ Հայաստանի քաղաքացիները շարունակում են Բաքվի բանտերում մնալ՝ առանց պատշաճ պաշտպանության, առանց սեփական պետության կողմից համակարգային աջակցության, օգնության ու վերահսկողության։

Հայտարարե՛ք պատասխանատու անձին։ Հրապարակե՛ք աշխատանքի մեխանիզմը։ Բացատրե՛ք՝ վերջին վեց տարիների ընթացքում ի՞նչ է արվել։

Կամ էլ ազնվորեն խոստովանեք, որ այդպիսի պատասխանատու գոյություն չունի, և գերիների՝ իրենց պետությունից օգնություն ակնկալելը անիմաստ է:

Ռուբեն Վարդանյան»

Շատ արցախցիներ բողոքում են, որ նոր ՀՀ անձնագրերի համար դիմելիս անձնագրային գրասենյակները պահանջում են նույնիսկ ծնողների ծննդյան վկայականները: Շատերը փաստաթղթերը չեն բերել Արցախից, իսկ վերականգնումը երկար ժամանակ և գումար է պահանջում: Նոտարները դրա համար գանձում են 70,000-ից 120,000 դրամ:

Ինչո՞վ է պայմանավորված ծնողների ծննդյան վկայականների պարտադիր ներկայացումը, և ինչո՞ւ պահանջը  պարտադիր չէ բոլորի համար:

Մասնագետները նշում են, որ արցախցիներին նոր քաղաքացիություն է տրվում էթնիկ հայերի համար նախատեսված ընթացակարգով: Այս ընթացակարգը շատ ավելի պարզ է, քան ոչ հայերի համար նախատեսված պահանջները: Մասնավորապես, արցախցիներից չի պահանջվում քննություն հանցնել հայոց լեզվից, Սահմանադրությունից, և քաղաքականության տրամադրման ժամկետները ավելի կարճ են:

Այնուամենայնիվ, հայկական ծագումը ապացուցելու համար անհրաժեշտ են ծննդյան վկայականներ, այդ թվում՝ ծնողների, քանի միայն այդ փաստաթղթերն են, որոնք պարունակում են «ազգություն» սյունակ: Կարելի է նաև ներկայացնել հայկական եկեղեցում մկրտության վկայական:

Միգրացիայի փորձագետ Տաթևիկ Բեժանյանի խոսքով՝ 1981 թվականից հետո ծնված անձանց համար պարտադիր են ծնողների փաստաթղթերը։ Սա պայմանավորված է 1995 թվականին ընդունված քաղաքացիության մասին օրենքի նրբություններով։

Մասնագետները ընդունում են, որ 30 տարի շարունակ քաոս է տիրել Արցախի բնակիչների քաղաքացիության հարցի շուրջ՝ օրենքի խախտումներով և անօրինական որոշումներով։ Նրանք մեջբերում են Հայաստանի և Արցախի միջև կնքված ոչ հրապարակային համաձայնագիրը, որի համաձայն Արցախում գրանցված անձանց կապույտ հայկական անձնագրեր են տրամադրվել, բայց միայն որպես «ճամփորդական փաստաթուղթ»։ Սակայն անձնագրի նման կարգավիճակ որևէ օրենքում կամ համաձայնագրում նշված չէ։ Իրականում տարբերությունը ոչ այնքան Արցախի բնակիչների 070 կոդի մեջ էր (շատերն ունեին այլ կոդով անձնագրեր), որքան գրանցման հասցեի։ Եթե արցախցին գրանցվում էր սահմանադրական Հայաստանի տարածքում գտնվող հասցեում, նա ավտոմատ կերպով դառնում էր Հայաստանի քաղաքացի, այդ թվում՝ ընտրելու և ընտրվելու իրավունքով։ Այդ պրակտիկան շատ տարածված էր։

Մասնագետները նշում են, որ 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ին՝ արցախցիների բռնի տեղահանումից և նրանց՝ Հայաստանում բնակության նոր վայրում գրանցումից հետո, ընդունվել է կառավարության որոշում, որը նպատակ ուներ սահման քաշել Արցախի քաղաքացիության հարցի տակ։

Այս որոշման թերությունների մասին նշվում է նույնիսկ մասնագետների կողմից, բայց կարևորը՝ ոչ ոք չի պատասխանում այն ​​հարցին, թե ինչու Հայաստանի տարածքում գրանցումը ավտոմատ կերպով չի հանգեցրել արցախցիների՝ ՀՀ քաղաքացիության գրանցամատյանում ընդգրկվելուն, ինչպես դա եղել է մինչև 2023 թվականի հոկտեմբերը: Ինչո՞ւ արցախցիներին դատապարտեցին ՀՀ քաղաքացիությունից հրաժարվելու և նոր ՀՀ անձնագիր ստանալու տանջալից, երկարատև և թանկ ուղուն:

Մասնագետները նշում են, որ սա պայմանավորված էր արցախցիներին ավտոմատ կերպով ժամանակավոր պաշտպանություն տրամադրելու վերաբերյալ արագ որոշում կայացնելու անհրաժեշտությամբ։ Դա պահանջում էր արցախցիներին դասակարգել որպես «քաղաքացիություն չունեցող անձինք»։ Քանի որ Արցախի բնակիչներին «ժամանակավոր պաշտպանության» կարգավիճակ է շնորհվել որպես պատերազմից փախստականներ, նրանք չպետք է “ՀՀ քաղաքացի” լինեին։ Սակայն սա չի պատասխանում այն ​​հարցին, թե ինչու՞ Արցախի բնակիչների կապույտ անձնագրերը ավտոմատ կերպով չեն ճանաչվել։ Արդյո՞ք դա քաղաքական որոշում չէր, որը զրկել է արցախցիների իրավունցները, գույքը ՀՀ պաշտպանութմից։

Ամեն դեպքում, որոշումներն ընդունվել են, և մոտ 35,000 արցախցիներ արդեն ստացել են նոր անձնագրեր։ Մնացածը նախընտրում են սպասել՝ հավատալով, որ մի օր Հայաստանի կառավարությունը ավտոմատ կերպով կճանաչի արցախցիներին որպես Հայաստանի քաղաքացիներ՝ անկախ նրանից, թե դա հիմնված կլինի կապույտ անձնագրի, թե 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին որոշման, թե արցախցիների էթնիկ պատկանելության վրա։